વ્યાવસાયિક આરોગ્ય અને સલામતી – સરનામાં: જોખમી કાર્યસ્થળોના

જગદીશ પટેલ

કામના જોખમો વિશે વાત નીકળે છે ત્યારે ઘણી વાર પ્રતિપ્રશ્ન કરાય છે – છે ક્યાં જોખમ? અમને જો કે અત્રતત્ર સર્વત્ર દેખાય છે. પણ જેમને ચોક્કસ સરનામાંની જરૂર છે એમને પ્રસ્તુત લેખ કદાચ મદદ કરી શકશે.

હા, પણ ગભરાવાની જરૂર નથી. સરનામાં ભારતના નથી. છેક દૂરની, અમેરિકાની ભૂમિની એટલે કે અંકલ સેમની રુડી ને રળિયામણી ભૂમિના સરનામાં છે.

હવે ડીજીટલ ટેકનોલોજી આવ્યા પછી લેબમાં ફોટા ધોવાનું રહ્યું નથી પણ થોડા વર્ષ પહેલા સુધી તો ફોટા ધોવાતા જ હતા. માઈક રંગીન ફોટા ધોવાની લેબોરેટરીમાં (છે સરનામાની જરૂર?) ડાર્કરૂમમાં કામ કરતો હતો. તેની સાથે લેબોરેટરીમાં બીજા કુલ પંદરેક માણસો કામ કરતાં હતાં. માઈકે પોતાનો મોટાભાગનો સમય ડાર્કરૂમમાં કાઢવો પડતો જ્યાં તેણે વિવિધ ડેવલપર- ફિક્સરના રૂપમાં રસાયણનો ઉપયોગ કરવો પડતો. રૂમ એરકન્ડીશન રાખવો પડતો તેથી બહારની તાજી સ્વચ્છ હવા ઉપલબ્ધ ન થાય. લોકલ એકઝોસ્ટ સિસ્ટમ ન હોવાને કારણે રસાયણોની બાષ્પ (વેપર્સ) નાનકડા, સાંકડા, અંધારા ઓરડામાં ઘુમરાયા કરતી. કેમિકલ લેતા મુકતા ઢળય-છલકાય તો લાંબા સમય સુધી એની તીવ્ર અસર રહે. કામનું દબાણ એટલું હોય કે આવું બનવું તે રોજિંદી સામાન્ય ઘટના કહેવાય. માઇકને આ પ્રદુષિત વાતાવરણને કારણે શ્વસનતંત્રની તકલીફ થઇ જતી અને ક્યારેક ફ્લુ જેવી અસર દેખાતી. આ રસાયણની અસર અંગે માઈકે મેનેજમેન્ટ પાસે માહિતી માગી પણ મળી નહીં.

ઇલેક્ટ્રોનિક ઉદ્યોગ એક બહુ સલામત કહેવાતો ઉદ્યોગ છે પણ એ છાપ ભ્રામક છે. જેમ્સ એક મોટી ઇલેક્ટ્રોનિક ફેક્ટરીમાં કામ કરતો હતો (છે સરનામાની જરૂર?). કંપનીમાં 10 હજાર કામદારો હતા અને આસપાસના વિસ્તારમાં આજ એક મોટી કંપની હોવાથી ઘણો સામાજિક પ્રભાવ હતો. જેમ્સ આ કંપનીમાં એસેમ્બલર –ટેસ્ટર તરીકે કામ કરતો હતો. તે જે શાહી (ઇન્ક) વાપરતો હતો એ વિઘટન પામીને બેન્ઝીનમાં રૂપાંતર પામતી હતી. બેન્ઝીન કેન્સરજનક રસાયણ છે. જેમ્સે એ અંગે રજૂઆત કરી તો શાહી બદલાઈ પણ નવી આવેલી શાહી વિશે કોઈ માહિતી જેમ્સને અપાઈ નહીં. જેમ્સે જોયું કે તેની ફેક્ટરીમાં મિથાઇલ કલોરોફોર્મ, ફ્રીઓંન, ઇપોકસી રેઝીન્સ, એસ્બેસ્ટોસ, ટ્રાયક્લોરો ઈથીલીન, પરક્લોરોઈથીલીન જેવા જોખમી રસાયણો વપરાતા. જુના કમ્પ્યુટર તોડતી વખતે જો કેપેસીટર તૂટી જાય તો પોલીક્લોરોબેન્ઝીન પણ બહાર આવતા. એને કર્ણોપકર્ણ એવી માહિતી પણ મળી કે સિલિકોન ચિપ લાઈન પર કામ કરતી બહેનોમાં કસુવાવડનું પ્રમાણ ઉચું છે. તેણે બહેનોને આ અંગે પૂછપરછ કરવા માંડી. મેનેજરને ખબર પડી એટલે જેમ્સને કેબિનમાં બોલાવી ધમકાવ્યો અને આવી તપાસ બંધ કરવા કહ્યું. જેમ્સ કંપનીના ડોકટર પાસે ગયો અને પોતાનો રેકોર્ડ જોવા માગ્યો તો ખબર પડી કે એ કયા રસાયણો સાથે કામ કરે છે. સંપર્કનું પ્રમાણ કેટલું છે એ વિગતો નોંધી ન હતી. કંપની ઉચા પગારો આપતી હતી અને આસપાસમાં બીજી એવી કોઈ કંપની ન હતી તેથી અન્ય કામદારોએ જેમ્સને બહુ સહકાર ન આપ્યો. કંપનીમાં યુનિયન ન હતું. તેમ છતાં જેમ્સના આ પ્રયત્નોને કારણે થોડી અસર થઈ પણ મોટા ફેરફારો ન થયા.

ડાયેના એક આર્ટ મ્યુઝિયમમાં કામ કરતી હતી. મ્યુઝિયમનું બિલ્ડિંગ આધુનિક હતું. બહારના હવામાનની અસર કલાના નમૂનાઓ ઉપર ન થાય તે માટે બિલ્ડિંગને ઇન્સ્યુલેટ (insulate) કરેલું. કામ શરૂ કર્યા બાદ થોડા દિવસોમાં જ ડાયનાને ચક્કર આવવા લાગ્યા, ચામડી-આંખમાં બળતરા થવા માંડી, પ્રજનનતંત્રની તકલીફ શરૂ થઇ. અન્ય સહકાર્યકરોને પણ વધુ-ઓછા પ્રમાણમાં આવી ફરિયાદો હતી જ. સૌએ ભેગા મળી રજૂઆત કરી. મેનેજમેન્ટે ખાતરી આપી કે આપણે ત્યાં એવું કોઈ જોખમ છે જ નહી. મ્યુઝિયમ ડીપાર્ટમેન્ટના સેફટી ઓફિસર જે દિવસે આ મ્યુઝિયમની મુલાકાતે આવ્યા ત્યારે મેનેજમેન્ટે આ કાર્યકરોને ચૂપ રહેવાની અને કોઈ ફરિયાદો ન કરવાની સૂચના આપી. સૌ ચૂપ રહ્યા. પણ આરોગ્યની તકલીફો ચાલુ જ રહી. પેલા અધિકારીઓ તે પછી તપાસ માટે આવ્યા ત્યારે તેમાંના એકે પેઈન્ટીંગ ઉપર તૈલી પદાર્થ જોયો. તેથી તેની ઘનિષ્ટ રીતે તપાસ કરી. તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે એ તૈલી પદાર્થ ડાયઈથાઈલએમીનોઇથેનોલ (ડીઈએઈ) નામનું રસાયણ છે. એ ક્યાંથી આવ્યું? આ રસાયણ ખવાણ પ્રતિકારક હોવાથી હ્યુંમીડીફીકેશન સિસ્ટમમાં ઉમેરાય છે. મ્યુઝિયમના એક ક્લાર્ક જે ટપાલ ઇન્વર્ડ કરવાનું કામ કરતા હતા તેણે લેબોરેટરીમાંથી આવેલ અહેવાલ વાંચી સૌને માહિતી આપી. પત્રમાં એમ પણ જણાવેલું કે તેનું પ્રમાણ ‘ઓશા’એ નક્કી કરેલ સલામત પ્રમાણ (ટીએલવી) કરતાં વધુ છે અને એ રસાયણથી ચામડી-આંખમાં બળતરા થાય.

એ પછીના વર્ષે ડાયનાએ ઘણી મહેનત કરી કાનૂની જોગવાઇઓનો ઉપયોગ કર્યો. તેનું એક પરિણામ એવું આવ્યું કે નેશનલ ઇન્સ્ટિટયૂટ ઓફ ઓક્યુપેશનલ સેફટી એન્ડ હેલ્થ (નાયોશ) દ્વારા ઘનિષ્ઠ સર્વેક્ષણ થયું. તેમાં એવી વાત બહાર આવી કે હ્યુંમીડીફીકેશનની સિસ્ટમ ખરાબ થઇ ગઈ હોવાને કારણે ડીઈએઈ ઉડ્યા કરતું અને મ્યુઝીયમની દિવાલોમાં ઊતરી ગયું. તેથી આખો વખત તેની અસર વર્તાય છે. સર્વેક્ષણને પરિણામે મ્યુઝિયમની દીવાલો અંદર-બહારથી સાફ કરી ડીઈએઈથી મુક્ત કરાવવી પડી અને હ્યુંમીડીફીકેશનની નવી સિસ્ટમ બેસાડવી પડી.

શૈલા એક રીસર્ચ ઇન્સ્ટીટ્યુટમાં લેબ ટેકનીશીયન તરીકે કામ કરતી હતી (છે સરનામાની જરૂર?) જ્યાં ખેતીમાં વિઘ્નરૂપ કીટકોના જૈવિક નિયંત્રણ ઉપર સંશોધન થતું હતું. માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક એવા ઘણા જંતુંનાશક રસાયણો અને જૈવિક પદાર્થો સાથે શૈલાએ કામ કરવું પડતું. સંસ્થામાં મોટા પ્રમાણમાં વિવિધ પ્રકારના રસાયણોનો સંગ્રહ કરાતો. જેમાં કીરણોત્સર્ગી પદાર્થો પણ હતા ! શૈલાએ ત્યાં બે વર્ષ કામ કર્યું, પરિણામે તેના ફેફસાની કાર્યશક્તિ ઓછી થઈ. તે અવાર-નવાર માંદી રહેવા માડી. ફન્ગલસ્પોર્સ, હાયડ્રોજન સલ્ફાઈડ, બેન્ઝીન, ઇથર અને ઝાયલીન જેવા રસાયણો સાથે કામ કરતાં માથાનો દુખાવો, ચક્કર, દ્રષ્ટિની ખામી, શ્વસનતંત્ર અને ચામડીની બળતરા (ઇરીટેશન) જેવી ફરિયાદો કામદારોની હતી. શૈલાએ મેનેજમેન્ટ પાસે રસાયણો વિશે માહિતી માગી પણ વિશેષ માહિતી ન મળી. તપાસ કરતાં શૈલાને જાણવા મળ્યું કે વેન્ટિલેશન ડકટ (પાઈપ) ડીઝાઈન ખામીયુક્ત હોવાને કારણે પ્રદૂષિત હવા લેબોરેટરીમાં ઘુમરાયા કરે છે. શૈલાએ “ઓશા” (ઓક્યુપેશનલ સેફટી એન્ડ હેલ્થ એડમિનીસ્ટ્રેંશન)ને ફરિયાદ કરી પણ એનું સારું પરિણામ આવ્યું નહીં. તે પછી સૌ કામદારોએ ભેગા થઈ સલામતી અંગે તાલીમ આપવા મેનેજમેન્ટને વિનંતી કરી જે નકારવામાં આવી. અંતે શૈલાએ નોકરી છોડી.

લોરા એક દવા બનાવતી કંપનીમાં (છે સરનામાની જરૂર?) ફિલ્ટર ક્લીનર તરીકે કામ કરતી હતી. કંપનીમાં લગભગ 3500 કામદારો હતા. સેંકડો રાસાયણિક પદાર્થોના ઉપયોગ કરી કંપની જુદી જુદી ૧૪ જેટલી દવાઓનું ઉત્પાદન કરતી હતી. પ્રક્રિયા દરમિયાન દવા/રસાયણોના પાવડર ઉડયા કરતા જેથી કામદારો ખુબ હેરાન થતા. નસકોરી ફૂટવી, બ્રોન્કાઇટીસ, શ્વસનમાં ર્ગમાં બળતરા (ઇરીટેશન) જેવી ફરિયાદો આવતી. મીથોટ્રોકસેટ અને એસીટાઝોલામાઈડ (Acetazolamide) નામની બે દવા તો ગર્ભ ઉપર ઝેરી અસર કરે તેવી હતી. તેથી ત્યાં પુખ્ત ઉમરની સ્ત્રીઓને કામ કરવા પર પ્રતિબંધ હતો. કંપની માહિતી તો આપતી હતી પણ અધૂરી. સલામતી અંગે તાલીમ તો આપતી હતી પણ રેસ્પિરેટર કઇ રીતે વાપરવું તે બતાવવા પૂરતી જ. લોરા તો એ તાલીમને ફારસરૂપ જ ગણતી. લોરાએ યુનિયન ઓફિસમાં જઈ, પુસ્તકો વાંચી ઘણી જરૂરી માહિતી મેળવી. તેના પ્રયત્નોને કારણે યુનિયને કામદારોમાં કેન્સરનું પ્રમાણ જાણવા ડોક્ટરોની એક ટીમ પણ તપાસ માટે મોકલી.

ટેડ એક કેમિકલ કંપનીમાં (છે સરનામાની જરૂર?) વેલ્ડર હતો. કામદારો અનેક ઝેરી રસાયણોનો ઉપયોગ કરતા. જેમકે સાયનાઈડ, ટોલ્યુંઓલ, કીટોન્સ, પ્થેલિક એનહાયડ્રાઈડ, ફોર્મલ્ડેહાઇડ, હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ, બેન્ઝીન, મોનોક્લોરોએસેટીક એસીડ, વિગેરે. આમાંનાં કેટલાંક રસાયણો જાણીતા કેન્સરજનક રસાયણ છે તો કેટલાક શંકાસ્પદ કેન્સર છે. અન્ય રસાયણ ચેતાતંત્ર, શ્વસનતંત્ર અને ચામડી પર અસર કરનારા છે. કામદારોમાં બોન કેન્સરથી માંડીને આખા શરીરે ડર્મેટાઈટિસ (ચામડીનો રોગ) થયાની ફરિયાદો હતી. યુનિયને કંપની સાથે કરેલા કરાર મુજબ કારખાનામાં વપરાતા દરેક પદાર્થોના રસાયણિક નામ, કંપનીમાં વપરાતા પદાર્થોની યાદી, કામદારોના મેડીકલ રેકોર્ડ અને રસાયણો સાથેના તેમના સંપર્ક અંગેના રેકોર્ડ ચોક્કસ સમયાંતરે આપવાના રહેતા. આ ઉપરાંત તમામ કામદારોને ફરજિયાત કલાસરૂમ ટ્રેનીગ આપવી જેમાં જોખમો, સુરક્ષાના સાધનો, માહિતીનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો વિગેરે બાબતો શીખવવી એવું પણ નક્કી થયેલું. યુનિયનને જ્યારે જાણ થઈ કે કામદારોના પ્રજનનતંત્ર ઉપર અસર કરે તેવા તેમજ કેન્સરજનક રસાયણોના સંપર્કમાં પણ આવે છે ત્યારે યુનિટ નજીકની મેડિકલ કોલેજને એપીડેમીઓલોજીકલ સર્વે કરવાનું કામ પણ સોપ્યું ! આપણા દેશમાં હજુ યુનિયનો દ્વારા જે કરાર થાય છે તેમાં આવા મુદ્દાઓનો સમાવેશ થતો નથી.

બીલ એક અગ્નિ શમનકેન્દ્રમાં નોકરી કરતો હતો (છે સરનામાની જરૂર?). તેના જેવા ૧૮૦ કામદારો ત્યાં કામ કરતા હતા. અગ્નિશમન કેન્દ્રમાં કામ કરતાં માણસો એ તો જાનની બાજી ખેલવાની હોય, એમને વળી જોખમ શા ? ગરમી, ધુમાડી, દાઝવું, પડતી ઈમારત, શ્વાસ અને ચામડી તકલીફ જેવી અંગત તકલીફોનું મહત્વ ફસાએલાઓને બચાવવાની કામગીરી સામે ક્ષુલ્લક ગણાવવામાં આવતું, ટેકનોલોજીના વિકાસ સાથે જોખમોમાં પણ નવીનતા આવી. બીલ એક ઓફિસમાં લાગેલી આગ ઠારવા ગયો ત્યારે એને ખબર ન હતી કે તેણે ડાયોક્સીન અને પોલીક્લોરીનેટેડ બાયફીનાઈલ જેવા રસાયણોનો પણ સામનો કરવાનો છે. આગમાં ડાયોક્સીન પણ બળ્યું, હવામાં ભળ્યું અને ઈમારતની વેન્ટીલેશન સીસ્ટમમાં પ્રવેશ્યું. બીલ અને તેના સાથીઓને કમ્પનીએ ઘનિષ્ઠ તાલીમ આપી હતી. કંપની દર વર્ષે શહેરના ઔદ્યોગિક એકમો અને વેપારી વિસ્તારોની મુલાકાત લઇ નવી માહિતી મેળવતી. તેમ છતાં બીલને ક્યારેય એ માહિતી અપાઈ ન હતી કે ટ્રાન્સફોર્મરમાં આગ લાગે તો શું થાય? ટ્રાન્સફોર્મર બળતાં પીસીબીનું પ્રવાહી બહાર આવ્યું ત્યારે બિલ મૂંઝાયો. જ્યાં આગ લાગી હતી ત્યાંના ઇલેક્ટ્રિકલ મિકેનિકે તેને એવી માહિતી આપી કે પીસીબી વાળા કપડા તુર્ત જ બદલાવી નાખવા જોઈએ અને ડોક્ટર પાસે ચેકઅપ કરાવવું જોઈએ. આ ઘટના પછી ઘણે સ્થળેથી માહિતી મેળવવાના પ્રયાસ કર્યા પણ અવળા સવળી માંહિતી મળતાં મુંઝાયા.

બીલ, ટેડ, ડાયેના, શૈલા, જેમ્સ, માઈકનાં સમકાલીન ભારતીય પાત્રો આસપાસ નજર કરો જરૂર મળશે. જરૂર છે એમના માહિતી મેળવવાના પ્રયાસોમાં હુંફ, મદદ, માર્ગદર્શન, પ્રોત્સાહન આપવાની, પ્રથમ દૃષ્ટિએ સલામત જણાતાં કાર્યસ્થળોમાં પણ કેવા જોખમમાં હોય છે તે પણ આ ઘટનાઓમાં જાણવા મળે છે. એટલે કાર્યસ્થળને પૂરતી ચકાસણી વગર જ સલામત જાહેર કરવાના જોખમ અંગે પણ લાગતા-વળગતા ઓએ વિચાર કરવા જેવો છે.

ભારતમાં હાલ કારખાનાઓમાં કામ કરતા કામદારોનાં સલામતી અને આરોગ્યના રક્ષણ માટે ફેક્ટરી એક્ટ છે પણ ફાયર બ્રિગેડ જેવી સેવાઓમાં લાગેલા કામદાર કર્મચારીઓની સલામતી અને આરોગ્યના રક્ષણ માટે હજુ કાયદો નથી. ફોટા ધોવાનું કામ કરતી દુકાનો કલર લેબ કહેવાતી અને તે ફેક્ટરી ગણાતી નહી. આજે અનેક શોપિંગ સેન્ટરોમાં લોહી-પેશાબ અને બીજા નમૂનાઓ તપાસવાની લેબોરેટરીઓ ચાલે છે અને તેમાં અનેક રસાયણો વપરાતા હોય છે તે પણ સેવાક્ષેત્રમાં આવે. એવું જ એક્સ-રે, સીટી સ્કેન અને એમઆરઆઈ સેન્ટરોનું. જાન્યુઆરી ૨૦૧૮મા રાજેશ મારું નામના દર્દીનો સગો એમઆરઆઈ મશીનમાં ખેચાઈ ગયો હતો અને મૃત્યુ પામ્યો હતો તે ઘટના ઘણાને યાદ હશે.

અમદાવાદની દવાની એક મોટી ફેકટરીમાં લેબોરેટરીમાં કામ કરતા એક ભાઈ મળ્યા. જોખમોની ચર્ચા થતા કહે અમારે લેબોરેટરીમાં તેવું કઈ નહિ. મેં થોડી વિગતે ચર્ચા કરી ત્યારે કહે હા, અમારે ત્યાં પણ બ્રોમીનની બોટલ તૂટી જતાં બ્રોમીન બધે પ્રસરી ગયેલો અને બધાને બહાર ભાગવું પડેલું. અનુભવને આધારે મેં કહ્યું કે લેબોરેટરીમાં ભાગી છૂટવા માટે બીજો દરવાજો નહીં હોય. એટલે કે હા, નહોતો જ. પછી જો કે કરાવ્યો. મોટી કંપનીઓ પણ અનુભવો પછી જ શીખે છે.

અમેરિકાનો એક અનુભવ પેન્સિલવેનિયા રાજ્યની યુનિવર્સિટીના સંશોધક ઈવાએ લખ્યો છે. ઓઝોન વાયુની છોડ ઉપર શી અસર થાય છે તે મારા સંશોધનનો વિષય. અમારી લેબોરેટરી એક બિલ્ડિંગમાં હતી. આખા બિલ્ડીંગમાં બીજી ઘણી પ્રયોગશાળાઓ હતી. એક દિવસ મારો એક વિદ્યાર્થી છોડવાને ઓઝોન પાઇ રહ્યો હતો. આ કામ કંટ્રોલ્ડ (controlled) એન્વાયરમેન્ટ ચેમ્બરમાં થતું હતું. અચાનક જ ઓઝોનનું પ્રમાણ 0.15 પીપીએમથી વધીને 50 ppm એટલે કે 330 ગણું થઈ ગયું. વિદ્યાર્થી ગભરાઈ ગયો. એણે ઓઝોન જનરેટર બંધ કર્યું અને ઓક્સિજનની ટાંકીનો વાલ્વ બંધ કર્યો. એને ખબર હતી કે ઓઝોનનું પ્રમાણ એટલું બધું વધી જાય તો છોડવા બળી જાય. ચેમ્બરમાં હવા ચારકોલમાંથી ગળાઈને આવતી હતી અને કલાકમાં અનેકવાર હવા બદલાતી હતી. તેથી ચેમ્બરમાં ઓઝોનનું પ્રમાણ ગણતરીની મિનિટોમાં સામાન્ય થઈ જવું જોઈએ પરંતુ એક કલાક પછી પણ ઓઝોનનું પ્રમાણ 50 ppm જ હતું. ઓઝોનની ગંધથી મારું નાક ટેવાયેલું હોવાથી મેં ચકાસણી કરવાનું નક્કી કર્યું. હું ચેમ્બરમાં ઝડપથી જઈને પાછી આવી. મને ઓઝોન હોવાનું લાગ્યું નહીં. 50 ppm ઓઝોનથી મારા નાકમાં સખત બળતરા થઇ હોત. ૦.6ppm ઓઝોન હોય તો પણ હું ગંધ પારખી શકું છું. અમે મૂંઝાયા. માની લીધું કે એનેલાઇઝર બગડ્યું હશે. તે સમયે અમારી પાસે બીજું એનેલાઇઝર ન હતું. એનેલાઇઝરને રિપેર કરવા ઉત્પાદકને મોકલવાનો નિર્ણય કરી અમે કામ ચાલુ રાખ્યું. 24 કલાક પછી અમારા આશ્ચર્ય વચ્ચે એનેલાઈઝરના રીડીંગ બરાબર દેખાતા હતા. અઠવાડિયા પછી મારો એક વિદ્યાર્થી તદ્દન નવી જ વાત લઈને આવ્યો. એનો એક મિત્ર મારી બાજુની લેબોરેટરીમાં કામ કરતો હતો જે એન્જિનિયરિંગ પ્રયોગશાળા હતી. વાતવાતમાં પેલા મિત્રએ મારા વિદ્યાર્થીને જણાવેલ કે એક અઠવાડિયા અગાઉ 50 cc નુ મેનોમીટર એનાથી અકસ્માતે તૂટી ગયેલું અને તેમાંનો પારો બધે ઢોળાઈ અને ફેલાઈ ગયો હતો. એને સમજાતું નહોતું કે ઢળેલો પારો શી રીતે ભેગો કરવો. 50 cc પારો એટલે કેટલો એ તમને સમજાવું. તમારા ઘરે તાવ માપવા માટેનું થર્મોમીટર હોય એમાં જેટલો પારો હોય તે કરતા સો ગણો વધુ. પાણીની જેમ જ પારાનું પણ સામાન્ય તાપમાને બાષ્પીભવન થાય છે. મેનોમીટરમાં એ પ્રવાહી સ્થિતિમાં હોય અને બાષ્પીભવન થતાં એ વાયુ સ્વરુપમાં ફેરવાય. પારો ફર્શ ઉપર ઢોળાય છે ત્યારે સરફેસ ટેન્શનને કારણે ઝીણા ઝીણા બોલ થઈને એ ફેલાઈ જાય છે અને બાષ્પીભવન શરૂ થાય છે. પારો ન્યૂરોટોક્સિન છે એટલે કે શ્વાસ દ્વારા શરીરમાં જતા ચેતાતંત્ર ઉપર ઝેરી અસર કરે છે. સલામતી વિભાગને મેં જાણ કરી એટલે એ લોકો આવ્યા અને સફાઈ શરૂ કરી. સફાઈ થતી હતી ત્યારે અમારા એનેલાઈઝરમાં ઓઝોન ફરી સક્રિય થયું. મે ઉત્પાદકને ફોન કરીને પૂછ્યું કે પારાને કારણે એનેલાઇઝરની કામગીરી પ્રભાવિત થાય ખરી ? એમણે કહ્યું કે ચોક્કસ અસર થાય. આ ઘટના પછીના ઘણા મહિના સુધી જ્યારે જ્યારે કોઈ મેંનોમીટર તૂટયું હતું તે ભાગમાં સફાઈ કરતો ત્યારે ત્યારે ઓઝોન મોનીટર થોડું સક્રિય થતું. એનો અર્થ એ કે હજુ થોડો-ઘણો પારો પડ્યો હતો. સાવચેતી તરીકે અમે બધાએ અમારા લોહીમાં પારાનું પ્રમાણ જાણવા ટેસ્ટ કરાવ્યો. સદભાગ્યે બધું બરાબર હતું. આ ઘટના શો સંદેશો આપે છે? અકસ્માત થાય તો જવાબદારી પૂર્વક વર્તો. તમે જે કામ કરો છો તેના જોખમ જાણો. છુપાવવાનો પ્રયાસ ક્યારે કરશો નહિ. એમ કરશો તો તમારી જાત, સાથીદારો અને પર્યાવરણને બચાવી શકશો નહીં.


(માઈકલ એસ.બ્રાઉનના પુસ્તક “લેન્ગવેજ ઓફ રિસ્ક” અને બીજા લેખોને આધારે)


શ્રી જગદીશ પટેલના વિજાણુ સંપર્કનું સરનામું:  jagdish.jb@gmail.com  || M-+91 9426486855

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

2 comments for “વ્યાવસાયિક આરોગ્ય અને સલામતી – સરનામાં: જોખમી કાર્યસ્થળોના

  1. Dipak Dholakia
    August 1, 2018 at 9:24 am

    આપણે ત્યાં રેતી, એસ્બેસ્ટોસ( હવે પ્રતિબંધિત), ફર્નિચર, ઈંટના ભઠ્‍ઠામાં કામ કરતા મજૂરોની હાલત ખરાબ છે.. મોટા ભાગના લોકોને ફેફસાંના રોગો થાય છે. આવું ચાલુ રહે છે તેનું કારણ એ કે એ લોકો ગરીબ હોય છે, જેમની કોઈને પરવા નથી હોતી.

  2. Jagdish Patel
    August 1, 2018 at 6:56 pm

    દીપકભાઇ, આપની ટીપ્પણી માટે આભાર. આપે એસ્બેસ્ટોસ પછી કૌસમા હવે પ્રતીબંધીત લખ્યુ છે તે સમજાયુ નથી. એસ્બેસ્ટોસની એકપણ વસ્તુના ઉત્પાદન,વેચાણ,આયાત,નીકાસ, વપરાશ કશા પર સમગ્ર ભારત કે તેના કોઇ રાજ્યમા પ્રતીબંધ હોવાનુ મારા ખ્યાલમા નથી.આપની પાસે વીશેષ માહીતી હોય તો આપવા વીનંતી

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.