આપણી ખેડૂતોની “દોડ” ખોટી નહીં – “દિશા” ખોટી છે !

હીરજી ભીંગરાડિયા

ભારે ઝડપથી દોડી રહેલા એક મુસાફરે રસ્તાની બાજુ પરના ઝાડ નીચે બેઠેલા માણસને પૂચ્છ્યું: “ભાઇ ! હું દિલ્હી ક્યારે પહોંચીશ ?” “ક્યારેય નહીં !” એને જવાબ મળ્યો.

“ હેં ! આટલી બધી ઝડપે દોડી રહ્યો છું છતાં ? ” મુસાફરે પ્રશ્ન કર્યો.-“હા ! ગમ્મેતેટલી ઝડપ હોવાછતાંયે ! કારણ કે તમે જે દિશામાં દોડી રહ્યા છો, તે દિશા તો મુંબઈ બાજુની છે. જેટલી ઝડપથી દોડશો, એટલા દિલ્હીથી વધારે દૂર થતા જશો.”

“ તો દિલ્હી પહોંચવું શી રીતે ?” મુસાફરને વાત સમજાતી નહોતી.

“ તમે અત્યારે જે દિશામાં દોડી રહ્યા છો, ત્યાંથી અટકી જઇ, એનાથી ઉલટી [ઊંધી] દિશામાં દોડશો નહીં-માત્ર ઉતાવળી હાલ્યે હાલવા માંડશો તો પણ દિલ્હી પહોંચી જશો, કારણ કે એ દિશા દિલ્હીની છે.”

મિત્રો ! દોડવાની ઝડપ માત્રથી મંઝિલે પહોંચાતું નથી. દિશાનો સાચો ખ્યાલ હોવો પણ એટલો જ જરૂરી છે. આપણી ઘણીવાર “દોડ” ખોટી નહીં, “દિશા” ખોટી હોય છે.

અન્ય વિષયોની જેમ કૃષિમાં પણ વિજ્ઞાન સૂર્યકિરણ જેવી વેગીલી ઝડપે આગળ વધી રહ્યું છે. હા, એક જમાનો હતો કે જ્યારે ખેડૂતને મન એનું ‘ખેતર’ એ જ એની દુનિયા હતી. મારી જ વાત કરું તો પડામાં દૂર પાણી વાળતો હોઉં અને કૂવા પર ચાલતા ઓઇલ એંજીનનો પટ્ટો તૂટી જાય, ને મશીન ઉતાવળી ઝડપે ભાગવા માંડે ત્યારે, તેમાં નુકશાન ન થઈ બેસે માટે, જલ્દી જલ્દી બંધ કરવા કેટલીયે વાર હડી કાઢીને દોડવું પડતું. જ્યારે આજે ? આજે પોતાના ખિસ્સા માંહ્યલા મોબાઇલથી ઘેર બેઠા બેઠા વાડીની સબમર્શીબલ ચાલુ-બંધ કરી શકાય છે, મિત્રો !

ખેતીના આધુનિક વિજ્ઞાને નવા સંશોધનો, નવા બિયારણો, નવી ટેક્નોલોજી, નવાં સાધનો અને ચીજ-વસ્તુઓ વગેરે ખૂબ તરતાં મૂક્યાં છે.એ બધાંનો વિવેકસભર ઉપયોગ થાય તો બદલો મળે ઉત્તમ ! પણ એનો અવળી દિશાનો એટલે કે ગેરઉપયોગ થાય તો ?

આપણને કૃષિના વિજ્ઞાને જણાવ્યું જ છે કે “ નવાં બિયારણો પાસેથી વધુ ઉત્પાદન લેવું હોય તો તેને ખાવા-પીવા વધુ આપવું પડશે, અને એનું સંરક્ષણ પણ ખેડૂતોએ જ કરવું પડશે” આપણે એ આદેશને માથે ચડાવી, વધુ ઉત્પાદન મેળવવાના પ્રયત્નો કરીએ, તો એ કંઇ ગેરવ્યાજબી પ્રયત્નો નથી. પ્રયત્નો સાચા જ હોવા છતાં- તમે વિચારજો ! મંઝિલે પહોંચવાના રસ્તાનીપસંદગી તો આપણા જ હાથમાં છે. કોઇ થોડો લાંબો, ધીરજ રાખી,જોઇ જોઇ ડગ માડીએ તો વિના વિઘ્ને, સલામત રીતે મંઝિલે ચોક્કસ પહોંચાડવાની ખાત્રી આપનારો હોય છે. તો કોઇ હોય, ટૂંકો અને વિઘ્નોથી ભરેલો, ખબર નહીં રસ્તામાં ક્યાં આંટવી દે તેનીયે તેવો, અને નક્કી નહીં કે તે મંઝિલે પહોંચાડશે કે નહીં તેનું યે, તેવી ખાત્રી વગરનો ! રસ્તો ક્યો પસંદ કરવો તે મુસાફરની મનસૂફી, બુદ્ધી વિચારશક્તિ અને માનસિકતા પર આધારિત હોય છે.

પાક સંરક્ષણ મુદ્દો મહત્વનો છે. પાકસંરક્ષણનાં પગલાં ખેડૂતે લેવાં જ પડે, એ વાત સાચી. પણ ઝેરીલી દવાઓના છંટકાવ પાછળ ગાંડા થઈને લાગી પડવું, એ સદંતર અવળો રસ્તો છે.

અમારા કૃષિ મંડળની મિટિંગમાં સીતાપરના ખેડૂતેવાત કરી કે “ અમારા ગામમાં એક ભાઇની 91000 રુ.માં લીધેલી ભેંશ માત્ર વાડીની નીરણ ખાવાને કારણે મરી ગઈ. અને પંદર દિવસ પછી ઉત્તમ એવી દૂઝણી ગાય પણ એ જ કારણે મરી ગઈ. અમે એ ખેડૂતને કહેતા હતા કે ભાઇ ! આટલી બધી દવા નો છંટાય ! પણ માને ઇ બીજા ! એની વાડીમાં પાક ગમે તે હોય, પાકને સંરક્ષણની જરૂર હોય કે ન હોય, દવા તો બસ, જેમ એગ્રોની દુકાન એના ઘરની હોય એમ, દવા બાબતે એકેય પાક બાકી નહીં ! પછી તે કપાસ હોય કે કારેલી, અરે ! જુવાર,મકાઇ, ઘઉં, ટમેટી, રીંગણી, મરચી, શક્કરિયાં સુદ્ધાંમાં એને દવા છાંટતાં અમે ભાળ્યો છે.એ ભેંશ અને ગાય મરવા પડ્યા ત્યારે બન્ને વખતે ડૉક્ટરને લાવેલા. ડૉક્ટરે પણ એવું જ નિદાન કરેલું કે “ખાવામાં કંઇક ઝેરી પદાર્થ આવી ગયો છે.” અમને તો પાક્કું જ હતું કે રજકામાં જે દવા ધાબડ્યે રાખે છે, તેનું જ આ પરિણામ છે. અરે, હીરજીભાઇ ! એ ખેડૂતના પંડ્યનું, એની ઘરવાળીનું, એનાં છોકરાંઓનું, એનાં ઢાંઢાનું,એના કુતરાંનું કે એની જમીનનું, એની વાડીમાં પાકેલ કોઇપણ પેદાશનું-કોઇપણની લેબોરેટ્રી-તપાસ કરાવશો તો દરેકમાં ઝેરની બહુબધી ટકાવારી ન દેખાય તો તમે કહો ઇ હું હારી જાઉં બોલો ! આ ઉત્પાદનલક્ષી દોટને આપણે કઈ દિશાની ગણશું, તમે જ કહો !

આમાં જેમ ગાય-ભેંશનાં અકાળે મૃત્યુ થયાં તેમ જ અન્યોની તો વાત કોરાણે રહી, પણ પહેલાં ખેડૂત કુટુંબનો સ્વયંનો જ ખો નીકળી જવાનો ! આ રસ્તો મોતની મંઝિલનો છે. પાછુવાળી જોઇ,આગાળ વધતા અટકી, સાચી દિશા પકડવી કે મોતના માર્ગે જ હડી કાઢતાં રહેવું છે ?

અમારા જૂના ગામ ચોસલામાં હિંમતભાઇ મારા મિત્ર છે. હમણા એક દિ’ ઓચિંતાના ભેળા થઈ જતાં મેં પૂછ્યું :“આગોતરો કપાસ કેટલો ઉગાડ્યો ?” તો કહે “ ઇ ધંધો હવે કર્યા જેવો નથી.” મેં પૂછ્યું “કેમ કેમ ! દારમાં પાણી તો ઘણું છે ને ? તો પછી કેમ આવી વાત કરે છે ?” તે કહે- “ત્રણેક વરહ ઇ પાણી બહુ પાયું. પણ હવે નીમ લીધું છે કે ના છૂટકે જ એનો ઉપયોગ કરવો.”. “પણ એનું કારણ શું ?” મેં પૂછપરછ ચાલુ રાખી.

તો કહે : “ઇ દારનું પાણી હવે પાવાથી કપાસ-જુવાર બધું ઊગી તો જાય છે, પણ પછી મોલાત સાવ હોણ્ય વગરની –ઠોઠડી થઈને પડી રહે છે. ગમે તેટલા પાણ પાઇએ પણ વધવાને બદલે ઉલટાનો ભોંયમાં ગરતો જાય છે.”

એની વાત સાચી હતી. દારનું પાણી નબળું હોવાથી બે-ત્રણ વરસ ઠીક ચાલેલું. પણ ચોથા વરસે સરવાળે એનું પોત પ્રકાશ્યું. તમે જ વિચારો, જે પાણી આપણે ન પી શકીએ, ઢોરાં ન પીવે, તે પાણી કંઇ જમીન ઉપર રેલાવીને મોલને પવાય ? એ બોલીને નહીં, કરમાઇ જઈને જવાબ આપે છે.વધારે ઉત્પાદન મેળવવા પાકને પિયત દેવાની ના નથી, પણ જમીન અંદરના સુક્ષ્મજીવોને, જમીનના બંધારણને, જમીનના ગુણધર્મોને, ઉત્પાદકતાને અને ફળદ્રૂપતાને નષ્ટ કરી મેલે તેવા પ્રવાહી તો ન જ પવાય ને ?

સાચી દિશા પકડી છે મારા મિત્ર અને કૃષિ વિકાસ મંડળના ખેડૂત મહેંદ્રભાઇ ગોટીએ. જેના કૂવામાં ઉનાળો હોય એટલે પાણી હોય છે માત્ર 10 મિનિટ મોટર હાલે એટલું જ, પણ હોય છે મીઠાં ટોપરાં જેવું. એણે કૃષિના નવા વિજ્ઞાનની ભેર લઈ, દસે વિઘાની વાડીમાં ટપક પદ્ધતિ ગોઠવી દીધી છે. અને કપાસ, શાકભાજી અને લીલાચારાના પાકો પકાવી પૂરતું અને સંતોષકારક ઉત્પાદન લઈ રહ્યા છે.

આપણી વાડીના પાકો પાસેથી ધાર્યું ઉત્પાદન લેવા પોષણ પૂરું પાડવું જ પડે. પણ એ ખોરાકી તત્વો રા. ખાતરો મારફતે આપવા તે ઝેરનાં પારખાં છે. તેના અન્ય વિકલ્પો છે જ. રા.ખાતરોથી છોડવાને પોષકતત્વો જરૂરથી મળે છે, પણ એ બધા રા.ખાતરો જમીન પર એની કેટલી આડ અસર શું મૂકી જાય છે તેનો અભ્યાસ કર્યો છે આપણે કોઇ ખેડૂતે ? જમીન એ “Yuse end Throw” જેવું પાત્ર નથી કે એક વખત ઉપયોગ કરીને ફેંકી દઈએ.જમીન તો પેઢીઓ પર્યંત રળવાનું અક્ષયપાત્ર છે તે એવું ને એવું ચોખ્ખું અને ઉપજાઉ કાયમ ખાતે રહે તે જોવાની ફરજ આપણી ખેડૂતોની હોય કે ન હોય ? આપણા દીકરાનાદીકરાને “ Hear is dhe land, but whear is the soil ?” એવો પ્રશ્ન કરવાનો મોકો ન આપવો હોય તો રા.ખાતરો વાપરવામાં વિવેક રાખતાં થવું જોઇશે. નિર્દોષ અને છોડને જરૂરી પોષણ પૂરું પાડી શકે તેવા-ખાતર તરીકે વાપરી શકાય તેવા પદાર્થો પ્રકૃતિએ પાર વિનાના ધર્યા છે આ પૃથ્વી પર. એનો અભ્યાસ અને એ માટેના ઘટતા પ્રયત્નો કરી, ઉત્પાદનની દોટ લગાવવી તે સાચી દિશાનો પ્રયત્ન ગણાય મિત્રો !

પંચવટી બાગની બાજુમાંથી વહી રહેલી ‘કાળુભાર’ અને ‘સીતાપરી’ બન્ને નદીઓમાં વહે તો છે પાણી જ ! પણ પાણીએ પાણીએ સો-છ નો ફેર છે ભાઇઓ ! સીતાપરીનું પાણી સારું અને મીઠું-પીવાલાયક. જ્યારે કાળુભારનું નબળું. અભ્યાસ કરતા જાણવા મળ્યું કે સીતાપરીનું મથાળું છે ટૂંકુ. અને કાંઠાના ગામડાંઓ પ્રમાણમાં છે મધ્યમ સ્થિતિવાળા. એટલે જમીનમાં ઉમેરાતા રા.ખાતરો અને ઝેરીલી દવાઓ વાપરવાનું પ્રમાણ રહે છે ઘણું ઓછું.એટલે એ બધી જમીનોમાંથી નિતરાણ થઈ આવતું પાણી બગડવામાંથી બચ્યું છે. જ્યારે કાળુભારનું મથાળું છે લાંબુ, અને એના કાંઠે વસેલાં ગામડાંઓ છે વધુ ત્રેવડવાળાં પરિણામે વધુ રા.ખાતર અને વધુ ઝેરીલી દવાઓના વપરાશના હિસાબે એ નદીનું પાણી વધુ બગડ્યું છે. કુદરતી સંપદા જેવી નદીઓના પ્રવાહ પણ બગાડી મૂકે એવી ખેડૂતોની આ દોટને કેવી ગણશું કહો !

ઘઉં સંશોધન કેંદ્ર લોકભારતી સણોસરાની મુલાકાતેગયો હતો. વિવિધ લક્ષણો દેખાડતી વેરાયટીઓનો કોઇ પાર નહોતો ! એની ફૂટ્ય, પાનની છટા,એનો ઘેરોલીલો રંગ, ઊભવાની અદા અને માપસરની ઉંચાઇ-બધીરીતે જે વેરાયટી ગમી ગઈ, તેને દરેક રેપ્લીકેશનમાં જોઇ લેવાનો લોભ લાગ્યો. બીજી,ત્રીજી રેપ્લીકેશન પછીની ચોથી રેપ્લીકેશનમાં આ વેરાયટીનો પ્લોટ નબળો ભાળી મેં સંશોધન વિજ્ઞાની દેવદાસભાઇને પૂચ્છ્યું કે “આનું કારણ શું ? જમીન, માવજત બધું સરખું હોવાછતાં અહીં આવું કેમ ?” તે કહે, “હીરજીભાઇ ! આ જગ્યાએ ધરોનું ગૂંડું હતું, એને બાળવા અમે નિંદણનાશક દવાનો છંટકાવ કર્યો હતો.”

આજ આપણે ખેડૂતો જીરુમાં,જુવારમાં,રજકામાં, અરે ! કપાસ સુદ્ધાંમાં મજૂરી બચાવવા પાક વાવતાં પહેલાં, કે વાવીને પછી, ખેડૂતો નિંદણનાશક દવાઓ છાંટવા માંડ્યા છીએ. જતે દા’ડે એ શું જમીનને નડ્યા વિના રહેવાની છે ?

અરે ! હવે તો રાઉંડઅપ રેડી બી.ટી.ની જાતો એવી આવી રહી છે કે કપાસ, મગફળી,મકાઇ, તુવેર, સોયાબીન વગેરેમાં છાંટીએ એટલે એ મુખ્યપાક સિવાયના કોઇ છોડ ઉગે જ નહીં ! અરે, ભલા ! આ અખતરો કરવા જેવો નથી. આ દોટ અવળી દિશાની છે. બિયારણ સંબંધેની સંપૂર્ણ પરતંત્રતા અને વનસ્પતિ જગતમાં વૈવિધતાનો નાશ નોતરનારું આ અભિયાન આપણોયે નાશ નોતરીને જ રહેશે ભાઇઓ !

ગાય-ભેંશ જેવા દૂઝણાંઓમાં સ્વેચ્છાએ પારહો ન વાળતાં જાનવરને પરાણે પારહો વળાવવા હોર્મોંસનાં ઇંજેકશનો આવે છે.ડૉક્ટરો તો આના ઉપયોગની ના કહે છે.પણ આપણે તો પરાણે દૂધ મેળવવાની લ્હાયમાં એનો ઉપયોગ કર્યા જ કરીએ છીએ. એ ઇંજેક્શન દીધા પછી જાનવરને શું થાય છે, એની ખબર છે ? એને પ્રસૂતિ વખતની વેદના જેવી વેદના ઉપડે છે, અને જાનવર માનસિક રીતે ઢીલું પડી જાય છે, અને આંચળનાં બંધ ઢીલા થઈ જાય છે.એના શરીરમાં બીજી કેટલીય આડ અસરો ઊભી થતી હશે, એની ચિંતા કરવાનું આપણે તો છોડી દીધું છે ખરુંને !

અલીબાબાની વાર્તા “समसम खूल जा, समसम बंद हो जा !” જેમ ચાંપ દબાવતાં સઘળાં કામો યંત્રોથી થવા માંડ્યા છે. એટલે શરીરશ્રમ પ્રત્યે સુગ દાખલ થઈ. પહેલાં બે-ચાર બળદ અને ત્રણ-ચાર દૂઝાણાં એ ખેડૂતના ઘરની શોભા ગણાતી. આજે ? ઘણા ઘરોમાં તો બાંડી બકરીય જોવા મળતી નથી. ખેતીપાક દ્વારા નીકળતી આડપેદાશ ખાઇ દૂધ, ગોબર,ગોમુત્ર અને ધીંગાધોરી રૂપી શક્તિ પશુઓ પૂરા પાડતા. જ્યારે યંત્રો ? એ થોડા ‘છાણ’ કરવાના છે ? એ તો ડીઝલ ખાઇ ખર્ચ કરાવે, ધુંમાડો ઓકે, પર્યાવરણ બગાડે અને એના ભારે વજનથી જમીન પર ટૉર લગાડે. પણ આપણી દોડની દિશા જ બસ, આ બની ગઈ છે એનું કેમ કરવું ?

આપણી રોજિંદી ખોરાકી જરૂરિયાતોના બધા પાક વાડીમાં પકાવી લેતા.જેથી જમીનના કસ-ખેંચાણમાં સમતોલપણું જળવાતું. આજે આધુનિક ખેતીની નવી પેટંટે જેમાં રોકડ નાણાં રૂપે વધુ વળતર દેખાણું, એ એક જ પાક પાછળ પડી જવાનું. પાકની ફેરબદલી, મિશ્રપાક જેવી પદ્ધત્તિ આઉટ ઓફ ડેટ થવા લાગી.

અને પર્યાવરણના મોટા રક્ષક એવા વૂક્ષોને વાડીમાં વિવિધરીતે વસાવવાને બદલે શેઢેય બસ, ઝાડવું ભાળ્યું ? મૂકો કુહાડી ! બપોરે રોંઢો કરવાક્યાં બેસશું એનોય વિચાર નહીં કરવાનો ને !

જે ખેડૂત નવા વિજ્ઞાનની દોડમાં ભળશે નહીં તે પાછળ રહી જશે, એ વાતેય સાચી હોવા છતાં આંખો મીંચી, ઊંધુ ઘાલી, મૂઠીઓ વાળી હડી કાઢી દોડે છે, તેને લક્ષિત મંઝિલને બદલે આખરી મઝિલવાળા જમ ભળાવા માંડે તો પછી કહેતા નહીં કે વાત તો કરવી હતી ! માટે હડી કાઢવાને બદલે માપસરની –કહોને ‘ રેવાળ’ ચાલ ચાલશું તો થાક્યા વિના લાંબો પંથ ઉકેલી શકશું.


સંપર્ક : હીરજી ભીંગરાડિયા , પંચવટીબાગ, માલપરા જિ.બોટાદ [મો.+91 93275 72297] ǁ ઈ-મેલઃ :krushidampati@gmail.com

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

1 comment for “આપણી ખેડૂતોની “દોડ” ખોટી નહીં – “દિશા” ખોટી છે !

  1. July 25, 2018 at 8:32 pm

    પોસ્ટમાં દોડ નો ઉલ્લેખ છે અને ખોટી દોડના ઘણા ઉદાહરણો આપેલ છે.

    ઘણાં ખેડુતો જમીન લીઝ ઉપર બીજાને આપે છે અને લેનારને ટુંકા સમયમાં વધુ નફો કરવો છે. 

    અમેરીકા જેવા પ્રદેશમાં ઘંઉનો પાક એ રીતે તો કરે છે જે ઘણાં દેશ કે પશુઓને આપે છે. હરીફાઈની લાયમાં ગામડાં નો પ્રવાહ શહેરો તરફ ફર્યો છે અને અંગ્રેજી અભ્યાસે ટેકો આપેલ છે.

    બધું પુસ્તકમાં છે એમ સમજી શું અને કેવી ખેતી થતી હશે એ તો રામ જાણે? 

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.