કેળવણીનાં શિલ્પી : કુ. એન સુલીવાન

ડૉ.દર્શના ધોળકિયા

ભારતીય ચિંતન મનુષ્યજીવનના ઘડતરમાં માતા, પિતા અને ગુરુ – એ ત્રણ વ્યક્તિઓનું મહત્વ પ્રપત્તિભાવે સ્વીકારે છે. મનુષ્યમાં સુષુપ્ત રીતે પડેલી પ્રતિભા, માતા-પિતા દ્વારા વાવવામાં આવી હોય તો ગુરુ એનું સંમાર્જન કરે છે એને સંકોરે છે. ગુરુનું કાર્ય, આ અર્થમાં, દુષ્કર છે. શિષ્યમાં રહેલું હીર તેને ઓળખતાં આવડવું જોઈએ ને તે પછી તેને યોગ્ય દિશામાં ઢાળવાની કલા તેનામાં હોવી જોઈએ. આવો ગુરુ શિષ્યથી કેટલો મહાન હોઈ શકે એ પણ સમજી શકાય તેમ છે.

ગુરુની ઊંચાઈની કલ્પના, કેટલાંક વ્યક્તિત્વોને જોતાંવેંત કરી શકાતી હોય છે. પૂર્વ તેમ જ પશ્ચિમના દેશોએ કેટલાક વિરલ માનવગુરુઓ આપ્યા છે. આ વ્યક્તિઓ વિવિધ ક્ષેત્રની છે. સોક્રેટીસ, પ્લેટો, ઍરિસ્ટોટલની ગુરુ-શિષ્ય ત્રિપુટીએ ચિંતન અને સાહિત્યના ક્ષેત્રમાં વિશિષ્ટ પ્રદાન કર્યું; રામકૃષ્ણ-વિવેકાનંદે જગત માટે નવીન પ્રકારનો ધર્મપ્રકાશ રેલાવ્યો; ગાંધીજી-વિનોબાએ રાજનીતિનું આધુનિક અર્થંઘટન કર્યું. આ પ્રકારની વ્યક્તિઓએ માનવસમાજના ઘડતરમાં અમૂલ્ય ફાળો આપ્યો.

વિવિધ દેશોમાં, દેશ અને સમાજની જરૂરિયાતોના ઉપલક્ષમાં, મૂલ્યરક્ષાને ખાતર આ પ્રકારની મહાન વ્યક્તિઓએ કામ કર્યું ને પ્રજાની ચેતનાને સંકોરી, જમાને જમાને આ પ્રકારની કાર્યરત રહેતી જ હોય છે ને અધ્યાત્મ, રાજનીતિ, સમાજકારણ, વિજ્ઞાન જેવાં ક્ષેત્રોમાં પ્રજાને પ્રેરતી રહેતી હોય છે. આ ક્ષેત્રોમાંથી કેળવણીનું ક્ષેત્ર હાથમાં લઈને તેમાં જ ખૂંપી જાય, એટલું જ નહીં પણ કેળવણીમાંથી જ જીવન, ધર્મ, નીતિ પ્રેમ જેવાં શાશ્વત મૂલ્યોની શોધ આદરે; કેળવણી દ્વારા એ મૂલ્યોને પોતાની આચારનિષ્ઠા વડે સુશોભિત કરીને તેને પ્રચારે-પ્રસારે, સંબંધે એવાં વ્યક્તિત્વો તો વિરલ જ હોવાનાં. એનું કારણ એ છે કે એક તો કેળવણીનું ક્ષેત્ર જુદા પ્રકારનું ને બીજું, કેળવણીની પ્રેમી વ્યક્તિ પોતાની જાતને સંગોપવાનું પસંદ કરે. તેમને મન કાર્ય જ અગત્યનું હોય, પરિણામ તો ગૌણ. આથી આવી વ્યક્તિઓને શોધ્વી મુશ્કેલ પડે.

કેળવણી જેવા દુષ્કર ક્ષેત્રની અપાર નિષ્ઠાથી ખેતી કરનારું એક અભૂતપૂર્વ મહિલા વ્યક્તિત્વ આ સંદર્ભમાં સમગ્ર માનવજાત માટે દર્શનીય બની રહે છે. એ વ્યક્તિ છે કુ.મેનિસ્ફ્લ્ડ સુલીવાન, જેમણે ત્રણ ત્રણ ઇન્દ્રિયોથી વંચિત એવી એક શિષ્યા હેલન કેલરને કેળવવાનો પડકાર હાથમાં લઈને દુનિયાભરનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. શ્રી સુલીવાને કુદરતનાં પંજામાં ફસાયેલી હેલનને જે રીતે ઉઠાવી ને એ પછી દુનિયાના અંધજનો માટે તેણે તેમને અન્ય ક્ષેત્રોના મહામાનવોમાં અગ્રગણ્ય સ્થાન આપ્યું.

જન્મ પછી માત્ર ૧૯ માસ બાદ ભયંકર માંદગીનો ભોગ બનેલાં શ્રી હેલન કેલર એક સાથે આંખ, કાન અને જીભ – એ ત્રણેય ઇન્દ્રિયો ગુમાવી બેઠાં. આ ત્રણ ઇન્દ્રિયોથી વંચિત એવી બાળા હેલનને લોકોએ મૂર્ખ, મંદબુદ્ધિ ઠેરવી. દુનિયા સાથેનો તેમનો સંબંધ જ કપાઈ ગયો. વાસ્તવમાં જેને દુનિયા જ ન કહેવાય તેવી દુનિયામાં તેઓ રહેવાં લાગ્યાં. સંજોગોના આ પ્રકારના આક્રમણે હેલનના વ્યક્તિત્વને ‘ફેન્ટમ’ જેવું બનાવી દીધું. વાતવાતમાં ગુસ્સે થવું, આજુબાજુના લોકોનો તિરસ્કાર કરવો, જીવનને ધિક્કારવું એ હેલનના જીવનની નિયતિ બની રહી. હેલનની આ સ્થિતિથી હતાશ થયેલાં માતા-પિતાને પુત્રીનું ભાવિ અંધકારમય ભાસી રહ્યું ત્યારે હેલનની માતાના હાથમાં ડિકન્સનું ‘અમેરિકન નોટ્સ’ વાંચવામાં આવ્યું જેમાંથી તેમને બોસ્ટનની પર્કિન્સ સંસ્થા વિશે જાણવા મળ્યું. આ સંસ્થાએ લોરા બ્રિજમેન નામની હેલન જેવી જ એક અંધ બાળાને વાંચતા-લખતાં શીખવેલું. પરંતુ આ બનાવને તો પચાસ વર્ષ વીતી ગયાં હતાં. આ જાણીને નિરાશ હૃદયે હેલનનાં માતા-પિતા તેને બાલ્ટીમોર લઈ ગયાં. બાલ્ટીમોરમાં તેમને ટેલિફોનના શોધક ડૉ.ઍલેક્ઝાન્ડર ગ્રહામ બેલેને મળવાનું સૂચન કરવામા આવ્યું. ડૉ.બેલેને મળ્યા પછી પર્કિન્સની સંસ્થા સાથે હેલનના પિતાનો પત્રવ્યવહાર થયો. આ સંસ્થાના સંચાલક ડૉ.માઈકલ એનેગ્રોસે હેલનના પિતાની માગણીથી પોતાની એક સ્નાતિકાને હેલનની શિક્ષિકા તરીકે મોકલી આપી. આ સ્નાતિકા તે જ કુ.સુલીવાન, જેઓ ત્યારે માત્ર એકવીસ વર્ષની ઉંમરનાં હતાં.

પર્કિન્સ સંસ્થામાંથી આવી રહેલી આ યુવતીનું અંગત જીવન અત્યંત કષ્ટસાધ્ય હતું. તેમની બાલ્યાવસ્થા ભારે દુઃખમાં ગુજરી હતી. ઉત્તર-પૂર્વ આયર્લેન્ડના મેસેચ્યુસેટ્સના ફીડીંગ હિલ્સમાં, ઈ.સ.૧૮૬૬ની ચોથી એપ્રિલે તેમનો જન્મ. આ સમયે આયર્લેન્ડના વતનીઓ સૌથી વધુ તિરસ્કૃત ગણાતા. અસાધારણ ગરીબીમાં જન્મેલાં સુલીવાનને પણ નાનપણથી આંખની તકલીફ હતી. આઠ વર્ષની ઉંમરે તેમણે માતા ગુમાવી. માતાના મૃત્યના એક વર્ષ પછી પિતા, એન તેમ જ એ પછીનાં બે નાનાં ગાળકોએ મૂકીને ક્યાંક ચાલ્યા ગયા. નાની બહેન મેરીને સગાં-વહાલાઓએ પોતા પાસે રાખે પણ એન તથા નાના ભાઈ જીમીને રાજ્ય તરફથી ચાલતા ટક્સબરીના ભિક્ષાગૃહમાં મોકલી આપ્યાં. કેમકે બહેનને આંખની તકલીફ હતીને જીમીને પગની. બંને ભાઈ-બહેનનો ઉછેર રખડતી હાલતમાં થયો.

ઈ.સ. ૧૮૭૬ના ફેબ્રુઆરીમાં દસ વર્ષની એને ભિક્ષાગૃહમાં પ્રવેશ કર્યો ને મે માસમાં ભાઈનું પણ મૃત્યુ થયું. આ આઘાત જીવનભર તેમને પીડતો રહ્યો એવો ઉલ્લેખ હેલને કર્યો છે. ભિક્ષાગૃહમાં તેમનો કોઈ મિત્ર નહોતો. કોઈએ તેમના જીવનમાં રસ લીધો નહોતો. આવી સ્થિતિમાં તેઓ ચાર વર્ષ રહ્યાં. એ દરમિયાન અંધજનો માટેની શાળાઓ વિશેની માહિતી તેમને સાંપડી જેથી શિક્ષણ પ્રાપ્ત કરવાની સ્પૃહા તીવ્ર બની. સુલીવાનનાં સદભાગ્યે અચાનક ભિક્ષાગૃહનાં દુષિત વાતાવરણની તપાસણી થઈ. તપાસ સમિતિના સભ્યો ગૃહમાં આગ્યા ત્યારે એને સમિતિના પ્રમુખ સમક્ષ પોતાને ભણાવવા માટે વિનંતી કરી.

૧૮૮૦ના ઑક્ટોબરમાં, ૧૪ વર્ષની એન પર્સિન્સ ઇન્સ્ટિટ્યુટમાં દાખલ થયાં. અહીં આંગળીઓના વાચન દ્વારા તેમનું શિક્ષણ શરૂ થયું. વેકેશન દરમિયાન સંશ્તામાં રહેવાની કોઈ વ્યવસ્થા ન હોવાથી તેઓ બોસ્ટનની એક લોજમાં રહ્યાં. કોઈ અજ્ઞાત સહૃદયીની સહાયથી તેઓ મેસેચ્યુસેટ્સની આંખ-કાનની ઇસ્પિતાલમાં પહોંચ્યાં. ડૉ.બ્રેક ફોર્ડે તેમની ડાબી આંખ પર ને થોડા સમય પછી જમણી આંખ પર શસ્ત્રક્રિયા કરી જેના પરિણામે તેઓ થોડો સમય વાંચવા માટે સક્ષમ બન્યાં. પર્કિન્સ ઇન્સ્ટિટ્યુટમાં છ વર્ષ ગાળ્યા બાદ ૧૮૮૬માં તેઓ સ્નાતક થયાં.

સ્નાતકની પદવી મળતાંવેત તેમની સમક્ષ હેલનને શિક્ષણ આપવાનું અટપટું કામ આવી પડ્યું. એકવીસ વર્ષની યુવતી માટે આ કાર્ય અસિધારાવ્રત સમાન હતું. આ અગાઉ લોરા બ્રિજમેન માટે થયેલા કાર્યને પચાસ વર્ષ વીતી ગયાં હતાં. અન્ય શિક્ષિકાઓએ આ પ્રકારનાં બાળકો માટે કામ કર્યું હતું પણ કોઈને જોઈએ તેવી સફળતા મળી નહોતી. તેમાં પણ સુલીવાનની સ્થિતિ વધારે મુશ્કેલ એટલા માટે હતી એ તેમની પાસે સાધનો નહોતાં, માનસિક સજ્જતા નહોતી. તેમણે આ પ્રકારનાં કાર્યને બદલે પોતા માટે કોઈક રોમાંચક કાર્ય ઇચ્છ્યું હતું ને તેમ છતાં આ નોકરી સ્વીકાર્યા વિના તેમનો છૂટકો નહોતો. નોકરી માટે આવેલી ઑફરોમાંથી તેમને માટે આ ઑફર સૌથી વધુ ફાયદાકારક હતી. આથી આ કાર્ય તેમણે પ્રેમપૂર્વક સ્વીકાર્યું. હેલન પાસે જતાં પહેલાં ડૉ. હોએ લોરા માટે કરેલા કાર્યનો રિપોર્ટ વાંચવામાં તેમણે ઘણા મહિના ગાળ્યા.

જે ઘટના એક વ્યક્તિ માટે જીવનની સૌથી મોટી પરીક્ષા હતી તે જ ઘટના બીજી વ્યક્તિ માટે ઈશ્વરના આશીર્વાદનો સંકેત બની રહી. ઈ.સ.૧૮૮૭ની ત્રીજી માર્ચ હેલનના જીવનમાં પ્રેમ અને પ્રકાશની ઉષા બનીને ઊગી. ત્રીજી માર્ચના દિવસને હેલને હંમેશા પોતાના આત્માના જન્મદિન તરીકે ઊજવ્યો કેમકે આ દિવસે સુલીવાને તેના જીવનમાં કાયમને માટે નિવાસ કરવા પ્રવેશ કર્યો. એ દિવસની નોંધમાં હેલન જણાવે છે : “મારા અંધકાર ઇજિપ્તમાંથી નીકળીને પ્રકાશધામ સિનાઈ પર્વત આગળ આવીને ઊભી. ત્યાં કોઈ દિવ્ય શક્તિએ મારા આત્માને અડકીને એને પ્રજ્ઞાચક્ષુ આપ્યાં, જે વડે મેં ઘણા ચમત્કારો પછી જોયા…. જે બે પ્રકારનાં જીવનને આ દિવસ સાંધે છે એની વચ્ચેના અસામાન્ય ભેદનો જ્યારે હું વિચાર કરું છું ત્યારે આશ્ચર્યચકિત થાઉં છું.”

એ દિવસની સાંજે આકાંક્ષિત ચિત્તે ખડકીમાં હેલનને તેના ઉપર થોડી ક્ષણો પછી થનારી આશીર્વાદની વર્ષાની જાણ નહોતી. છેલ્લા અઠવાડિયાથી એ ક્રોધ અને કટુતાના આક્રમણમાં ફસાઈ હતી. આવી ક્ષણોની વચ્ચે તેણે કોઈકનો પગરવ સાંભળ્યો. માતાને આવતી ધારીને હેલને પોતાનો હાથ પસાર્યો. કોઈકે તેને ઝાલીને ઊંચકી લીધી. જેઓ વસ્તુમાત્રનો અંધકાર દૂર કરવા આવ્યાં હતાં, બલકે વધુ તો જેઓ હેલન ઉપર પ્રેમ કરવા આવ્યાં હતાં એમણે હેલનને પોતાની બાથમાં લીધી. તેમનું આ પ્રથમ આલિંગન ગુરુ-શિષ્યાના પછીથી રચાનારા અદ્વૈતનો સંકેત બની રહ્યું.

એન પોતાના આગમનના બરાબર એક માસ પછી હેલનના આત્માને સ્પર્શી શક્યાં. શ્રી હેલને લખેલી ‘ટીચર્સ બુક’ની પ્રસ્તાવનામાં શ્રી નીલા બ્રેડી, ત્રીજી માર્ચ પછી આવેલી પાંચમી એપ્રિલને પણ એટલી જ અગત્યની ગણાવે છે કેમ કે તે દિવસે હેલન પહેલી વાર ‘જીવન’ નામના તત્વનો પરિચય પામીને તેની સાથે હાથ મેળવતાં શીખ્યાં. જલાગાર પર હેલનને ફરવા લઈ ગયેલાં સુલીવાને પમ્પમાંથી નીકળતાં પાણીની નીચે હેલનનો હાથ ધરીને પાણીના તેને થતા સ્પર્શની સાથોસાથ હેલનના હાથ ઉપર

સુલીવાન (જમણે ઊભેલાં) અને હેલન કેલર – સમય આશરે ૧૯૦૯

‘પાણી’ શબ્દની જોડણી લખી. એ જ ક્ષણે, અચાનક, હેલનમાં સુપ્ત રીતે પડેલું ભાષાનું ગૂઢ જ્ઞાન જાગ્રત થયું. તેમના જીવનનું બીડાયેલું પુષ્ઠ ખૂલી ગયું. હેલનને પહેલીવાર ખબર પડી કે પાણીનો અર્થ તેમના હાથ પરથી વહેતો ચમત્કારી ઠંડો પદાર્થ છે. એ પદાર્થના જીવંત સ્પર્શે તેમના આત્માને જાગ્રત કરીને તેમાં પ્રકાશ, આશા ને આનંદ રેડ્યાં. એ દિવસે તેઓ ‘માતા’, ‘પિતા’, ‘બહેન’ ને ‘શિક્ષક’ એ શબ્દો શીખ્યાં. તે રાત્રે તેમણે પોતાના આનંદને વાગોળતાં પહેલી વાર નવો દિવસ ક્યારે ઊગે એની પ્રતીક્ષા કરી !

સુલીવાને, હેલનને જીવનમાંથી જ કેળવણી મેળવતાં શીખવ્યું. હેલનનાં સુષુપ્ત રૂપમાં પડેલી શક્તિઓને સમજીને સહજ રીતે તેઓ ખીલવતાં ગયાં. હેલનનાં જીવનમાં તેમનો પ્રવેશ થવાથી હેલનની આસપાસની ચીજો પ્રેમ ને અર્થથી સભર બની. વસ્તુમાત્રની સુંદરતા હેલનને બતાવવાનો એક પણ પ્રયત્ન એને જતો જતો ન કર્યો. હેલનના જીવનને મધુર ને ઉપયોગી બનાવવા તેમણે થઈ શકે એવું બધું જ પોતાના આચરણ ને વિચારશક્તિ દ્વારા કર્યું.

કુ. સુલીવાને હેલનના જીવનમાં પ્રવેશ કર્યો ત્યારે તેમની ઉંમર આવા હિંમતભર્ય કામને માટે ઘણી નાની હતી; તેમનું વ્યક્તિત્વ પણ સામાન્ય હતું; ભણતર પણ કઈં વિશેષ ન હતું. ઉપરાંત, તેમની કેટલીક શારીરિક મર્યાદાઓતો હતી જ. આવા વિરોધી પરિબળોની વચ્ચે ક્યું એવું તત્વ હતું જે તેમને મહાન વ્યક્તિત્વની ભેટ આપી શક્યું એવો પ્રશ્ન સહેજે થાય. આ પ્રશ્નનો ઉત્તર, જીવનને જોવાની એમની મૌલિક દ્રષ્ટિમાં સાંપડે છે.

બાળપણથી જ સુલીવાનને ફાળે કુદરત સામે યુદ્ધ કરવાનું આવ્યું. આર્થિક, માનસિક, શારીરિક વિષમતાઓની વચાળે ઘેરાયેલાં રહેવાથી તેમની વિચારસરણીમાં નાસ્તિકતા પ્રવેશી. કુદરત પ્રત્યે તેમનામાં અનાસ્થા કેળવાઈ. આ પ્રકારની આનાસ્થા કેળવવાનો તેમને, જો કે હતો. પણ નાસ્તિક વિચારસરણીએ તેમને નિરાશાવાદી ન બનાવ્યાં. ઊલટું, પરિસ્થિતિઓની સામે લડતાં-લડતાં તેઓ ગરિમામય જીવન જીવતાં શીખ્યાં. કહેવાતી ધાર્મિક શ્રદ્ધા તેમને નહોતી ને છતાંયે ધર્મ વિશેની સમજ ને વ્યવહારમાં તેનું આચરણ, સુલીવાનેની હેલનના ઉછેર પછીની બીજી મોટી સિદ્ધિ ઠરે છે. કહેવી તો એને પ્રથમ ક્રમની સિદ્ધિ પણ કહી શકાય. સુલીવાનેના વ્યક્તિત્વમાં રહેલી ખુમારીને કારણે તેઓ સૌંદર્ય અને સૌષ્ઠવથી રહિત એવું કશું જ સહી શકતાં નહીં. વિચાર વિનાની વાતોના ગપાટા કે કામ ખાતર જ કામ કરવાની વૃત્તિ પર તેમને ચીડ હતી. શિક્ષણની બધી જ અનુકૂળતાઓ હોવા છતાં જે વ્યક્તિઓમાં અભદ્રતા કે અશિષ્ટતા રહેતાં તેને કદી માફ કરી શકતાં નહિ.

પોતાની મહત્વકાંક્ષાઓને સર કરવા માટે તેઓ હંમેશા આગ્રહી રહેતાં પણ એ માટે વ્યક્તિત્વને નિમ્ન કક્ષાએ લઈ જવાનું તેમને બિલકુલ પસંદ નહોતું. તેમના જીવનમાં આર્થિક મુશ્કેલીનો સામનો કરવાનો એક લાંબો ગાળો આવેલો ત્યારે પણ સ્વસ્થતા ને ગૌરવથી એ સંજોગો સામે ટકવાની તેમની ક્ષમતા તેઓ સિદ્ધ કરી શક્યાં. હેલનના પિતાએ સાત વર્ષ સુધી તેમને કશું જ આપ્યું નહોતું છતાં પણ હેલન સમક્ષ તેમણે આ અંગે ઉચ્ચાર સુદ્ધાં કર્યો નહોતો. તેમનું વ્યક્તિત્વ એક ક્ષત્રિય વીરનું હતું. ઘમંડ લાગે એટલી હદે તેમનું સ્વાભિમાન પ્રગટ થતું. તેમને મતે, ગર્વોન્મત્ત મસ્તકે એવા દિવસોનું પણ સ્વાગત કરીને મહત્વકાંક્ષાને મેઘધનુષની અંતિમ પણછ સુધી ખેંચી જવી જોઈએ. તેમનો આ અભિપ્રાય આંતરિક અભિજ્ઞતામાંથી આવેલો હતો. પોતાના વય્ક્તિત્વને તેમણે કદી દૈવાધિન કે કોઈ સંતને અધીન માન્યું નહોતું. તેમના વિચારોમાં નૂતનતા ને સ્વતંત્રતાનો સમન્વય હતો. સાથોસાથ અન્યની સ્વતંત્રતાને જાળવવાની અપાર ઉદારતા પણ હતી. ઊછરતી વયની હેલનને પણ તેમણે હંમેશા સ્વતંત્રતા જ શીખવી. એક અધ્યાત્મગુરુની હેસિયતથી તેમણે હેલનને જીવનની ભુલભુલામણીમાં કદી અટવાઈ ન જવાનું સમજાવ્યું તેમ જ સાચી સ્વતંત્રતા મનુષ્યના મનમાં જ રહેલી હોવાનું શીખવ્યું.

હેલનની પોતાના ગુરુ ઉપર અપાર આદર હોવાનું એક મુખ્ય કારણ જ એ હતું કે સુલીવાને હેલનનો એક સ્વસ્થ વ્યક્તિ તરીકે સ્વીકાર કર્યો. હેલનની આજુબાજુનાં લોકો તેને અન્યના જેવું સર્વસાધારણ બાળક માને એવો સુલીવાનનો પ્રયત્ન રહ્યો. વ્યક્તિગત રીતે પણ તેમણે હેલન તરફના વર્તાવમાં ભારે સહજતા પ્રગટ કરી. હેલન તરફ તેમણે કદી દયા બતાવી નથી કે બતાવવા દીધી નથી. કોઈ કામ હેલન સારી રીતે પાર પાડે તો તેઓ આવશ્ય પ્રશંસા કરતાં પણ હેલનની અનુચિત પ્રશંસા તેમણે કદી કરી નથી. ગુલાબ ચૂંટતી વખતે હેલનને વાગતા કાંટા જેમ દરેકને વાગે એ રીતે જ વાગે છે એવું તેમણે હેલનની અને સૌને સમજાવ્યું. તેમનો પ્રયત્ન એટલો જ હતો કે હેલન પોતાની સીમાઓને ઉચ્છેદીને આચ્છાદિત થયેલા સૌંદર્યને જોઈ શકે. સુલીવાનના પ્રયત્નોને લઈને જ હેલનના વાચકો સામાન્ય મનોવિજ્ઞાનને સમજી શક્યા અને અંધો તથા બધિરો પ્રત્યે પ્રગતિશીલ વલણ અપનાવી શક્યા એવું હેલનનું માનવું છે.

એક કેળવણીકારમાં હોવો જોઈતો જીવન પ્રત્યેનો વિધાયક દ્રષ્ટિકોણ, ધૈર્ય, વિદ્યાર્થી પ્રત્યેની નિ:સ્વાર્થ મમતા, આગવી સૂઝ, વિષ પ્રત્યેની અભિરુચિ – જેવાં અનેક પાસાંઓ સુલીવાનના વ્યક્તિત્વમાં રહેલાં છે. હેલનના પ્રારંભિક શિક્ષણ સમયે તેમણે વહાલનો આશ્રય લીધેલો. જે દિવસે સફારે ‘પ્રેમ’ શબ્દનો અર્થ જાણવાનું હેલને પહેલીવાર ઇચ્છ્યું ત્યારે સુલીવાનનો પ્રતિભાવ હેલનના જ શબ્દોમાં જોવા જેવો છે : “કુ. સુલીવાને મૃદુ ભાવે મને પોતાની પાસે લીધી અને મારા હાથમાં લખ્યું : ‘મને હેલન ઉપર પ્રેમ છે.’ મેં પૂછ્યું, ‘પ્રેમ એટલે શું ?’ તેમણે મને પોતાની વધારે નજીક લીધી અને મારા હૃદય તરફ નિશાની કરીને કહ્યું : ‘તે અહીં છે.’ હૃદયના ધબકારાની ત્યારે મને પહેલીવાર ખબર પડી. તેમના ઉત્તરથી હું ખૂબ મુંઝાઈ. કેમ કે કશીય વસ્તુને હું સ્પર્શું નહીં ત્યાં સુધી, તે વખતે મને તેની સમજ ન પડતી. તે દિવસે ને તે પછી દરેક બાબતને હેલન ‘આ પ્રેમ છે ?’ એમ પૂછ્યા કરતી. તેના ઉત્તરમાં એક વાર તેમણે જણાવ્યું : ‘તું જાણે છે કે વાદળને તારાથી અડકી ન શકાય, પણ વરસાદને તું અનુભવે છે. દિવસના તાપને અંતે તરસી ધરતી તથા ફૂલોને વરસાદ મળે તો તે કેવાં ખુશ થાય છે એ તને ખબર છે. તેમ જ તું પ્રેમને અડકી ન શકે પણ દરેક વસ્તુમાં તે મધુરતા રહે છે એવું અનુભવે છે. પ્રમ ન હોય તો તું સુખી ન થાય અથવા રમવાની ઈચ્છા ન કરે.” આવી હતી તેમની શિક્ષણ આપવાની કળા.

સુલીવાને તદ્દન મૌલિક અભિગમથી હેલનને કેળવણી આપી. ડૉ.હોએ લોરા બ્રિજમેનને કેળવણી આપેલી તેનો રિપોર્ટ સુલીવાને વાંચેલો. પણ, એ પછી જે પદ્ધતિ તેમણે અપનાવી તે એમની પોતાની હતી, આત્મસૂઝ ને સ્વાનુભવ દ્વારા પ્રગટેલી હતી. હેલનની બધી ઇન્દ્રિયો કાર્યરત જ હોય એમ માનીને તેમણે હેલનને કેળવી. સાંભળતા બાળકની સાથે વાત કરતાં હોય તે રીતે જ તેઓ હેલનની સાથે વાત કરતાં. ફરક એટલો જ હતો કે હેલનના હાથમાં તેમણે લખી આપવાનું રહેતું. વિચાર પ્રગટ કરવા માટે હેલનને શબ્દ ન સૂઝે તો તેઓ શબ્દ પણ સૂચવતાં. ભણવાનું કામ હેલનને રમત જેવું લાગે એવો તેમનો પ્રયત્ન રહેતો. હેલનને રસ પડે તેવાં કાવ્યો કે વાર્તાઓ દ્વારા તેમનું શિક્ષણ ચાલતું. આથી જ તો વ્યાકરણ કે હિસાબ જેવા, બીજા બાળકોને દુષ્કર જણાતા મુદ્દાઓ હેલનને કદી કંટાળાજનક લાગ્યા નહોતા.

હેલનની જ્ઞાન આપવાના સમયમાં પણ તેઓ ચોક્કસ પ્રકારની ગણત્રીથી ચાલતાં. હેલને નોંધે છે : ‘ આ વસ્તુ તેમને પ્રત્યક્ષ હતી કે બાળકનું માનસ એક ગાધ વહેળિયા જેવું છે. કેળવણીના પથ્થરિયા પ્રદેશ પર નાચતું ખેલતું એ ખળખળ વહે છે. એક જગાએ તેમાં ફૂલ તો બીજી જગાએ છોડ ને દૂર વળી ઊનના ઢગ જેવું વાદળ એમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે. આવી જાતના એના પ્રવાહને દોરવાનું કામ તેમણે કર્યું. એ સમજ રાખીને કે વહેળિયાની જેમ તેને પર્વતમાંથી જ ગુપ્ત રીતે પોષણ મળવું જોઈએ. જેથી છેવટે તે પરિપુષ્ટ થઈને એક અગાધ નદી બને.’

હેલનના જીવનમાં સુલીવાને અમૃત તત્વનો સંચાર કર્યો ને તેમ છતાં હેલનની વિચારસરણી પર પોતાના વિચારોનો ઓછાયો સુદ્ધાં ન પડે તેની કોમળતાથી માવજત કરી. અનેક બાબતો એવી હતી જેમાં સુલીવાનની વિચારધારા હેલન કરતાં એકદમ જુદી પડતી હતી. વિચારની આ ભિન્નતાને તેઓ આનંદથી સ્વીકારતાં. પોતા પ્રત્યેના આદરને કારણે પણ હેલન પોતાના વિચરોથી સંમત થાય એ તેમને પસંદ નહોતું. હેલનને ધર્મ પ્રત્યે ખૂબ શ્રદ્ધા હતી અને માનવીની અમરતામાં વિશ્વાસ હતો. જ્યારે સુલીવાનને ધર્મ પ્રત્યે બિલકુલ શ્રદ્ધા નહોતી તેમ જ નહોતો માનવીની અમરતામાં વિશ્વાસ. તેમ છતાં હેલનની શ્રદ્ધાનો તેઓ આદર કરતાં હતાં કારણ કે હેલનની શ્રદ્ધા આપત્તિમાંથી બચવાની પ્રાર્થનારૂપે નહોતી પણ પ્રભુને દિવ્યાનંદનો અંશ માનવાને કારણે હતી ને તેથી તે સાચી હતી, સુલીવાનના વિચારોમાં રહેલી આ પ્રકારની સૂક્ષ્મ સમજ એક સાથે તેમના બૌદ્ધિક માનદંડને તેમ જ શિષ્યાના વ્યક્તિત્વને સમવાની શક્તિને ચીંધે છે. તેમણે હેલન પાસે માત્ર આટલું જ ઇચ્છ્યું કે હેલન સંપ્રદાયો અને વાડાઓથી મુક્ત રહે ને જેની સાથે વિચારોનું સામ્ય ન હોય તેના પ્રત્યે પણ ન્યાયી અને ઉદાર બને. બુદ્ધિપૂર્વક વિચારવાની ધૂનમાં કોઈ હૃદયને ભૂલેચૂકે પણ ઈજા ન પહોંચાડવી એનું જ નામ ધર્મ એવું તેમનું માનવું હતું. જીવન પ્રત્યે સુલીવાને સ્વસ્થ અભિગમ દર્શાવ્યો. નાસ્તિકતાએ તેમને વૈચારિક ક્લેશનો ભોગ ન બનાવ્યાં. જીવન પ્રત્યેનો આચારનિષ્ઠ વિવેક તેમને માર્દવપૂર્વક જાળવી જાણ્યો. આ અર્થમાં તેઓને આસ્તિક કહી શકાય.

માનવીની દુષ્ટતા પ્રત્યેનું તેમનું વલણ અત્યંત સમુદાર હતું. માનવીને જો પોતાની દુષ્ટતાની જાણ હોત તો તો એ દુષ્ટ થાત જ નહીં એવું તેમનું હતુ. મનુષ્યને તેઓ એક રહસ્ય માનતાં જે કદી માનવી દ્વારા ન ઉકેલાય તેવું હતું. આથી જ આ પ્રકારની વ્યર્થ માથાકૂટમાં ન પડવા તેઓ હેલનને સમજાવતાં. તેમનું જીવનદર્શન આ રીતે એક ઋષિની કોટિનું જણાય છે.

મનુષ્ય વિશે સુલીવાને એક મનોચિકિત્સકની હેસિયતથી વિચાર્યું છે. તેમને મતે મનુષ્ય કદી સર્વાંશે સારો કે ખરાબ હોઈ શકે નહીં. બીજાના કલ્યાણ માટે પૈસા બચાવતા માણસને કંજૂસ કહેવો કે આસપાસના વાતાવરણમાં રહેલાં સ્વાર્થ જેવાં તત્વોને કારણે પુણ્યપ્રકોપ પ્રગટાવતા મનુષ્યને ક્રોધી કહેવો એ મનુષ્યનું, તેમને મન, અધૂરું મૂલ્યાંકન કહેવાય. સુલીવાનમાં રહેલી મુક્ત વિચારસરણી એ માત્ર હેલનનાં શિક્ષિકા રહેવાને બદલે લોકશિક્ષક ઠેરવ્યાં. તેઓ લોકસમૂહને ચાહતાં મનુષ્ય હતાં. પ્રાકૃત જીવન જીવતા લોકોને જ્યાં સુધી સંસ્કૃત ન બનાવે ત્યાં સુધી તેમને ચેન ન પડતું. આમ કરવાથી તેઓ થાકી પણ જતાં ને છતાંયે તેમની શિક્ષકવૃત્તિ આવું કાર્ય તેમની પાસે કરાવીને જ જંપતી. હેલને નોંધ્યું છે તેમ, તેમની આ પ્રકૃતિને લઈને સુલીવાન અનેક લોકોનું પ્રેરણાસ્થાન બન્યાં. રેન્થમના તેઓના ઘરમાં અનેક લોકોના મેળાવડા થતા જેનો પ્રાણ સુલીવાન હતાં.

સુલીવાનને મન ધર્મ કરતાં જીવન વધારે અગત્યની વસ્તુ હતી. ‘અહીં ને અત્યારે’ એ તેમનો જીવનમંત્ર હતો. કોઈ પણ કામ પૂર્ણ રૂપમાં કરવાનું તેઓ પસંદ કરતાં કેમ કે બીજાંઓ પર તેમની ગંભીર અસર પડે છે એવું તેમનું માનવું હતું. ગીતાકારે જેને ‘લોકસંગ્રહ’ કહ્યો તેના પર સુલીવાને વજન આપ્યું. આ માટે તેમને કોઈ ધર્મગ્રંથો કે મહાપુરુષોનાં વચનોનો ટેકો લેવાનું જરૂરી લાગ્યું નહોતું. આથી જ તો બાઈબલને તેમણે એક સારા કાવ્યથી વિશેષ માન્યું નહોતું. તેમનું ક્રાંતિવીર વ્યક્તિત્વ આવા અનેક વિચારો ને એ પ્રમાણેના આચારમાં ઝળકી ઊઠે છે.

જે જે પરિસ્થિતિઓમાંથી સુલીવાનને પસાર થવાનું આવ્યું તેને લઈને તેમની વિચારસરણી ઘડાતી રહી. ક્યારેક તેમના વિચારો સામસામા છેડાના પણ જણાતા. હેલને નોંધ્યું છે તેમ, તેમની પદ્ધતિ તરંગી પણ હતી. સુલીવાન પોતે પણ પોતાને સારી રીતે ઓળખતાં. પોતાના જીવન ને માનસનું તેમણે કડક આત્મપરીક્ષણ કર્યું છે. તેમના વિચારોમાં દેખાતું તરંગીપણું એ કદાચ એક પ્રકારની પ્રવાહિતા હતી, જેતેમની અસ્થિરતા નહિ પણ વિકાસયાત્રાની સૂચક હતી. જીવનના પ્રારંભે વેઠેલાં અસાધારણ દુઃખોએ તેમને આળાં બનાવી દીધેલાં. તેમણે લખેલી ડાયરીમાં તેમના રાગાવેગો, દ્વેષભાવ છલકાતા જણાય. પાછળથી તેમણે એ ડાયરી બાળી નાખીને પોતાનો વિકાસ પ્રગટ કરેલો.

સુલીવાનના એકલવાયા જીવનમાં જોન મેસીના પ્રવેશથી આનંદ છવાયો. જોન દ્વારા તેમને અપાર પ્રેમ મળ્યો. તેમનું વ્યક્તિત્વ સભર બન્યું. જોને હેલન ઉપર પણ પુષ્કળ વાત્સલ્ય વરસાવ્યું. આ વર્ષો સુલીવાન, જોન ને હેલનના સુવર્ણકાળ બની રહ્યાં. પાછળથી પતિ-પત્ની વચ્ચે કોઈ પ્રકારનો અણબનાવ થયો હોય એવા સંકેતો તેમના ચરિત્રને ઉપસાવતાં નીલા બ્રેડીએ આપ્યા છે. જો કે કોઈ સ્પષ્ટ વિગતો મળતી નથી. પણ એની ઘેરી અસર સુલીવાન ઉપર પડી છે. આ પ્રકારના બનાવથી તેઓ જરૂર હલી ઊઠ્યાં છે પણ સાથોસાથ તેમણે માનસિક તાકાત પણ કેળવી છે. આવી ક્ષણોમાં તેમણે હેલનનો સાથ માગ્યો છે જેથી તેઓ બંને અન્યોન્યનો બોજો ઉઠાવીને વસ્તવ સાથે સુમેળ સાધે તેમજ સંવેદનાનું કલ્યાણકર શક્તિમાં રૂપાંતર કરે જેથી પોતાની પતિસ્થિતિનું દુઃખ અનુભવવાને બદલે આજુબાજુના વાતાવરણમાં ઉત્સાહ સરજી શકાય.

એકલતાને કારણે ઊઠતા તોફાનથી સુલીવાન પરિચિત છે. એકાકી મનુષ્ય ક્રૂર થઈ જાય છે એમ માનતાં સુલીવાને તેના ઉપાય તરીકે સજ્જન બનવા સૂચવ્યું છે. સજ્જનતા તેમને મન સુંદર પુષ્પ કે પાકેલાં ફળ જેવી હોય છે. તેનો વિકાસ ધીમો હોય છે પણ તેના દ્વારા અંગત અણગમાની ભાવના દૂર થાય છે. આંતરિક રીતે ગુપ્ત રહેલાં મૂલ્યો સજ્જનતા વડે અભિવ્યક્ત થાય છે. એકલતાને આ રીતે નાથવી જ જોઈએ એવું તેમનું સ્પષ્ટ માનવું છે કેમ કે અત્યંત મેઘાવી મનુષ્ય પાસે પણ જો કવિ જેવું દર્શન ન હોય તો તેનું જીવન નીરસ બને છે; ને નીરસ બનવું એનું પરિણામ છે આસપાસની વ્યવસ્થાને પણ નીરસ બનાવવી – જેવા જેવું પાપ બીજું એક પણ નથી.

દયાની ભાવના પ્રત્યે સુલીવાનને તિરસ્કાર હતો. અપંગ કે નિર્બળ માનસવાળાને મળતું શિક્ષણ એ સમાજ તરફથી મળેલું દાન છે એ વાત તેમને બિલકુલ મંજૂર નહોતી. મનુષ્યમાં, ખાસ કરીને અપંગ મનુષ્યમાં સ્વતંત્રતા કેળવવા તેઓ ઝઝૂમ્યાં. હેલનને પણ તેમણે એ જ રીતે કેળવણી આપી. હેલનનું માથું ક્યારેક અફળાતું કે બીજી કોઈ તકલીફ થતી તો તેઓ કદી ચિંતા ન કરતાં. આવી ક્ષણોમાં વ્યક્તિએ જાતે જ કુદરત સામે લડીને તેને મહાત્ કરવાની જરૂર હતી એવું તેમનું સ્પષ્ટ મંતવ્ય હતું.

ઈ.સ.૧૯૩૧માં સુલીવાનને ન્યુટનના પ્રયત્નો અને અનુરોધથી ટેમ્પલ યુનિવર્સિટી દ્વારા ‘ડૉક્ટર ઓફ હ્યુમન લેટર્સ’ની પદવી એનાયત થઈ. આ પછી ‘ફેલોઝ ઑફ ધી એજ્યુકેશન ઇન્સ્ટીટ્યુટ ઑફ સ્કોટલેન્ડ’નું સન્માન પણ તેમને મળ્યું. આ સંદર્ભે પ્રત્યુત્તર આપતાં તેમણે યશનો કળશ વિદ્યાર્થીઆલમ પર ઢોળીને નિર્વિકારભાવે જણાવ્યું : “જે શિક્ષકોએ પોતાના વિદ્યાર્થીઓને પોતાનું સર્વસ્વ આપ્યું છે તેમના કરતાં હું વધારે પ્રશંસાને પાત્ર છું એમ કદી મેં વિચારસરખોય કર્યો નથી. આવા શિક્ષકોના સન્નિષ્ઠ પ્રયાસો છતાં વિદ્યાર્થીઓની સુષુપ્ત પ્રતિભા જાગ્રત કરવામાં જો તેઓ નિષ્ફળ ગયા હોય તો એમ જ માનવું રહ્યું કે એ વિદ્યાર્થીઓમાં પ્રતિભા જ નહોતી.”

મનુષ્યની શક્તિમાં સુલીવાનને અપાર વિશ્વાસ હતો. દરેક મનુષ્યમાં કંઈક ને કંઈક શક્તિ રહેલી જ હોય છે. માત્ર તેને જાગ્રત કરવાની જરૂર હોય છે એવું તેઓ માનતાં. જેમ ગરુડ પોતાના શિકાર પર તૂટી પડીને તેને ઊંચે પવનની પીઠ પર લઈ જાય છે તેમ તેમને પૂર્ણ શ્રદ્ધા હતી કે તેઓ હેલનના જીવનસારસ્યને ઊર્ધ્વ બનાવી શકશે. આ શ્રદ્ધા તેઓ સાબિત કરીને જ રહ્યાં.

સુલીવાનના વિચારોમાં રહેલી ગરિમા ઉપરછલ્લી નહોતી. અંધજનો માટે સતત કાર્યરત રહેતી આ મહિલાએ અહમ્, અંધો પ્રત્યેની ખોટી સત્તા કે કાર્યશક્તિને મંદ કરી નાખે તેવી દાનવૃત્તિ કદી પસંદ કરી નહિ. તેઓ આદર્શ વ્યવહારુ રહ્યાં. હેલને શિક્ષિકામાં રહેલા આ ગુણવિશેષ વિશે સાદર જણાવ્યું છે : ‘શિક્ષિકાને સુખી થવા માટે મહાન આદર્શ સાથેનો આજીવન પરિણય જરૂરી હતો. પુષ્પકર આત્માને સર્જવા માટે નિષ્કલંક સર્જનશીલતાની આવશ્યકતા હતી જે તેમનામાં સાંગોપાંગ બિરાજેલો ગુણવિશેષ’.

સુલીવાન આજીવન શિક્ષકધર્મ પાળતાં રહ્યાં. માંદગીના બિછાને પડેલાં હોવા છતાં જપાન દેશના અંધત્વ વિમોચન આંદોલનના નેતા ટાકેઓ ઈવાકાશી તેમને મળવા આવ્યા ત્યારે તબિયતની નાદુરસ્તીને કારણે તેઓ જપાન તો ન જઈ શક્યાં પણ પોતાના મૃત્યુ પછી હેલનને આ કાર્ય ઉપાડી લેવાનું જણાવ્યું. જીવનભર તેમણે અંધ ને મૂક લોકો માટે જાત રેડીને કામ કર્યું. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ પછી ‘અમેરિકન ફાઉન્ડેશન ફોર ધ બ્લાઈન્ડ’ની સ્થાપના થઈ જેમને શિક્ષિકાએ ‘મહાન બનાવ’ ગણાવીને આવકારી. આ સંસ્થાને કારણે અપંગો પોતાને પ્રભુનાં બાળકો તરીકે ગૌરવભેર જોઈ શકશે તેનો તેમને અપાર આનંદ હતો. શિક્ષિકાના કાર્યમાં હેલન યુગોના પરિશ્રમ અને ચિંતન રહેલાં જુએ છે. તેમ જ તેમને નૂતન સંસ્કૃતિનાં પ્રણેતા ગણાવીને પોતાને તેમનાં શિષ્ય તરીકે કૃતાર્થ થયેલાં માને છે.

પોતાના જીવનકાર્યને ઈશ્વર જેટલો પ્રેમ કરતી આ સ્ત્રી હેલન માટે કરીને મૃત્યુને ઠેલવા ઈચ્છે છે. હેલન પ્રત્યેનું તેમનું માતૃત્વસભર વલણ તેમનામાં આવી અપેક્ષા જગવે છે. બીજી બાજુ, હેલનને પોતાના માળામાં બેસાડવા તેમણે કદી ઈચ્છ્યું નથી. તેમના મૃત્યુના થોડા સપ્તાહ પહેલાં કોઈકે તેમને ઝડપથી સાજા થઈ જવાની શુભેચ્છા આપતાં જણાવ્યું કે તમારા વિના હેલન શૂન્ય બની જશે. તે વ્યક્તિને ઉત્તર આપતાં સુલીવાને જણાવ્યું : “ તેનો અર્થ એટલો જ કે મારા કાર્યમાં હું નિષ્ફળ નીવડી છું.” પણ સુલીવાનને ખાતરી હતી કે તેઓ નિષ્ફળ નીવડ્યાં નહોતાં. હેલનમાં તેમણે સીંચેલો સ્વતંત્રતાનો ખ્યાલ, તેમની ઉપસ્થિતિ દરમિયાન જ હેલનમાં ઊગી નીકળેલો ને તેમની ગેરહાજરીમાં પણ હેલને શૂન્ય ન બનતાં ગુરુની ઇચ્છાઓની પૂર્તિ કરેલી.

જીવનભર પોતાનું સઘળું હેલન માટે અર્પણ કરી રહેલી મહાન નારીએ ૧૯૩૬ના ઑક્ટોબરની ૨૦મી તારીખે પોતાનું ધબકતું ચૈતન્ય, જે ઈસુને એ માનતી નહોતી તેમને ચરેણે ધરી દીધું ! તેમના મૃત્યુને પચાવવું હેલન માટે આકરી પરીક્ષા સમાન હતું. શિક્ષિકાના મૃત્યુએ હેલનના જીવનને અસ્તવ્યસ્ત કરી મૂક્યું. શિક્ષિકા વિનાની પોતાની સ્થિતિને હેલને ગ્રીક દંતકથાના મીલીગર સાથે સરખાવતાં નોંધ્યું છે તેમ, મીલીગરનું જીવન તેની માતાએ જલતી રાખેલી જ્યોતને આધારે ટકી રહેલું. એ જ્યોત બુઝાઈ જવાથી હેલન પણ મીલીગરની જેમ અશક્ત બની ગઈ. એને લાગ્યું કે શિક્ષિકાની સદાય પ્રજ્વલિત આંતરજ્યોતિમાં તેણે જે પ્રકાશ, સંગીત તથા જીવનની ભવ્યતા ભાળ્યાં હતાં એ જાણે નષ્ટ થઈ ગયાં.

ગુરુના મૃત્યુએ આપેલી ઘોર નિરાશાની વચ્ચે સમતા ટકાવવાનું બળ પણ ગુરુએ આપેલી વિચારશક્તિએ જ બક્ષ્યું એનો એકરાર કરતાં હેલન નોંધે છે : “મારાં શિક્ષિકાને હું સદાકાળ મને ઉષ્મા ને પ્રકાશ આપનાર, મારાં પ્રભાકર માનું છું. ગુરુના વ્યક્તિત્વમા રહેલા સદગુણો તથા એમની અંતર્નિહિત શક્તિઓમાં પ્રસારની એવી તો અદભુત ક્ષમતા હતી કે એમનાં મૃત્યુ પછી તેમની આ જ શક્તિએ સતત ખંત અને સહનશીલતા પ્રાપ્ત કરવા માટે મારા હૃદયમાં પ્રેરણા સીંચ્યા કરી છે… મમત્વ ને નિજત્વની સંકીર્ણતાને ભૂમિસાત્ કરીને, અંધત્વ સામે પ્રભુએ નિર્મેલા જંગ માટે તેમણે મને તૈયાર કરી. તેમને મારામાં અનંત શ્રદ્ધા હતી. અને એ શ્રદ્ધાને બેવફા ન બનવાનો મે દ્રઢ નિર્ધાર કર્યો. અન્યના અંતરમાં રહેલા કલ્યાણકર અગ્નિની આંચ પેટાવવા પ્રભુએ પોતાના જ હેતુ માટે શિક્ષિકાનો ઉપયોગ કર્યો છે.” પોતાને મળેલી સુલીવાનરૂપી અમૂલ્ય ભેટને જોઈને પ્રભુ પાસે અન્ય કાંઈ માગવાનું દુઃસાહસ કરવાનું હેલન ટાળે છે; બલકે આ બક્ષિસ માટે પોતાને યોગ્ય બનાવવાનું હેલન પ્રભુ પાસે પ્રાર્થે છે. ‘શિક્ષિકાનો વિકલ્પ કોણ ?’ આ પ્રશ્નના ઉત્તરમાં હેલનનું કહેવું છે તેમ, શિક્ષિકાના વિકલ્પમાં ઈશ્વરે જાતે જ આવવું પડે. આ કથનમાં અતિશયોક્તિનો અંશ પણ નથી એવું સુલીવાનના વ્યક્તિત્વને જોતાં જણાય.

હેલન માટે કરીને સુલીવાને પોતાની અનેક શક્તિઓને ગોપનીય બનાવી દીધી. પરંતુ તેમની જ આંગળી પકડીએ ચાલેલી હેલન ગુરુની શક્તિઓથી પૂરીપૂરી જ્ઞાત છે. હેલન માટે કરીને સુલીવાને પોતાના સ્વત્વને ઢબૂરી દીધું તેનો હેલનને ક્યારેક વસવસો પણ જાગ્યો છે. સુલીવાને જો સ્વતંત્ર જીવન ગાળ્યું હોત તો તેઓ ઘણી સ્ત્રીઓ કરતાં વધારે સુખી થઈ શકત. તેમની સ્પષ્ટ વિચારસરણીને લીધે તેઓ નેતા બની શક્યાં હોત. પણ તેમણે એ બધાં દ્વારો બંધ કરીને પોતાનો તમામ શક્તિસ્ત્રોત હેલન પ્રતિ જ વરસાવવો યોગ્ય ધાર્યો. તેમને શિક્ષણકથા જ તેમની જીવનકથા બની રહી.

૮૮મા વર્ષે પોતાના જીવનસમગ્રને જોતાં પ્રસન્નતાપૂર્વક હેલન નોંધે છે : “અંધકારના વર્તુળમાંથી બહાર કાઢીને તેમણે મને સુખના સોનેરી સમયામાં, પરસ્પર પ્રેમ અને સ્વપ્નોથી ગુંથાયેલા સુંદર વિચારોના પ્રદેશમાં દાખલ કરી છે. જીવનને વધારે વિશાળ બનાવવા મેં મારા હાથ લંબાવ્યા છે.”

જીવનના અંત તરફ સરકતાં હેલનને શિક્ષિકાની મધુર યાદ નાની બાળા બનાવી દે છે. વૃદ્ધ થતાં હેલનને સુલીવાનના આત્મપ્રકાશમાં પુનર્જન્મ તથા યૌવનનો આનંદ માણ્યાનો અનુભવ થાય છે. હેલનને ખાતરી છે કે ગુરુની સર્જનાત્મક પ્રજ્ઞા તથા માન્યતા કદીયે નાશ નહીં પામે.

આચાર્ય કાકાસાહેબ કાલેલકર જેવા સમર્થ ને કેળવણીપ્રેમીને સુલીવાનની આરાધના એવી તો ડોલાવી ગઈ છે કે હેલન કેલરની આત્મકથાની પ્રસ્તાવનામાં તેઓ નોંધે છે : “સંધ્યા સમયે આકાશની નાની-શી ચન્દ્રકલા અને ચળકતી શુક્રની તારિકા પાસે પાસે શોભતી જોઈ કવિ વડ્ઝર્વથ એને પૂછી બેસે છે કે તમારા બેમાં રાણી કોણ અને સખી કોણ તે તમે જ નક્કી કરીને કહો.” હેલનની આત્મકથા વાંચ્યા પછી આપણને પણ પ્રશ્ન થાય છે કે “અલૌકિક પ્રતિભાશક્તિતે કોની કહેવાય ? હેલનની કે સુલીવાનની ?” કાકાસાહેબ્ન પ્રશ્નનો ઉત્તર હેલન પાસેથી જ સાંપડે છે તે પણ મીઠી ગૂંચ ઊભી કરે તેવો છે: “મારા ગુરુ અને હું એટલા નિકટ છીએ કે તેમનાથી અલગ પડીને હું મારા વિશે વિચાર જ કરી શકતી નથી…મને લાગે છે કે એમનો ને મારો આત્મા અવિભાજ્ય છે.” શિક્ષિકાની જીવનકથા લખવા ઈચ્છતાં હેલનને સુલીવાને જણાવ્યું છે તેમ, હેલનની જીવનકથા તે જ તેમની પણ જીવનકથા છે. બંને જણ એકબીજાંમાં અભિન્નત્વ પામ્યાં છે. સુલીવાનની જીવનયાત્રા અદ્વૈતની યાત્રા બની રહી હોવાથી કેળવણીકાર તરીકે તેમનું મૂલ્ય ઘણું ઊંચું બને છે.


ડૉ. દર્શના ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રઃ
• પત્રવ્યવહારનું સરનામું: ન્યૂ મિન્ટ રોડ, ભુજ (કચ્છ), ભારત ૩૭૦૦૦૧

• ઇ-પત્રવ્યવહારનું સરનામું: dr_dholakia@rediffmail.com

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

2 comments for “કેળવણીનાં શિલ્પી : કુ. એન સુલીવાન

  1. Pravina
    July 24, 2018 at 8:47 am

    Wah, sundar bahu sundae.

  2. July 25, 2018 at 8:55 pm

    At age 22, Keller published her autobiography, The Story of My Life (1903), with help from   Anne Sullivan  and Sullivan’s husband, John Macy. It recounts the story of her life up to age 21 and was written during her time in college.

    જેમને પણ લખવાનો શોખ હોય એમણે આ જીવન વૃતાંત જરુર વાંચવું.  બન્નેમાં કોણ ગુરુ છે એ જ ખબર નથી પડતી.  પોસ્ટમાં લખેલ છે કે …
    અંધત્વ સામે પ્રભુએ નિર્મેલા જંગ માટે તેમણે મને તૈયાર કરી….. મે દ્રઢ નિર્ધાર કર્યો….

    દર્શના બહેને પોસ્ટને થોડીક મોટી કરી નાખેલ છે પણ અંગ્રેજી વીકીપીડીયામાં તો એનાથી ઘણું છે…. ગુરુપુર્ણીમાં અગાઉ પોસ્ટ મુકી વેબગુર્જરીએ સારું કામ કરેલ છે..

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.