ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ :: ભાગ ૧ :: ગુલામી :: પ્રકરણ ૨૧ – સિરાજુદ્દૌલા વિરુદ્ધ કાવતરું

દીપક ધોળકિયા

સિરાજુદ્દૌલા ચિતપુરમાં એના પડાવ પર હુમલો કરવાના ક્લાઇવના પ્રયાસથી અંદરખાને હચમચી ગયો હતો. પરિણામે, એણે અંગ્રેજો સાથે પણ શાંતિ સમજૂતી કરી લીધી. એ મોગલ હકુમતે કંપનીને આપેલા અધિકારોનો એ વિરોધ કરતો હતો પણ હવે તેનાથીયે વધારે અધિકારો એણે કંપનીને આપી દીધા. આ સમજૂતીમાં કંપનીને પોતાના રૂપિયા બનાવવાની ટંકશાળ બનાવવાનો અધિકાર પણ મળ્યો.

બીજી બાજુ, ચંદ્રનગરમાં ફ્રાન્સના પરાજયથી એને અંગ્રેજોનો ખતરો વધતો જણાયો. એણે અંગ્રેજો વિરુદ્ધ ફ્રેન્ચોને ટેકો આપવા માટે ફ્રેન્ચ કંપનીના હોદ્દેદારોને પોતાના દરબારમાં સ્થાન આપ્યું. આમ સિરાજુ-દ્દૌલાનું વલણ તાત્કાલિક સ્થિતિ પર બદલાતું રહેતું હતું. આ બાજુ ‘સાત વર્ષના યુદ્ધ’ને કારણે ફ્રાન્સને મદદ કરનાર જે કોઈ હોય તે અંગ્રેજોનો દુશ્મન હતો. નવાબ સમજ્યો કે અંગ્રેજોએ ચંદ્રનગર જીતી લીધું તે પછી ફ્રેન્ચોને ટેકો આપવો તે અંગ્રેજોની દુશ્મનાવટને આમંત્રણ આપવા જેવું હતું. ક્લાઇવે પણ સિરાજુદ્દૌલાને હટાવવા માટેના ઉપાયો વિચારવાનું શરૂ કરી દીધું હતું.

પહેલાં તો કંપનીએ સિરાજુદ્દૌલાએ એમની સાથે કરેલી વેપારની નવી સમજૂતીનું બની શકે તેટલું વધારે ઉદાર અર્થઘટન કર્યું અને પોતાની રીતે છૂટછાટો વધારતા ગયા. ઢાકા અને કાસિમબજાર ફ્રેન્ચ કબજામાં હતાં. હવે કંપનીએ ચંદ્રનગર જીતી લીધા પછી સિરાજુદ્દૌલા પાસે આ બન્ને સ્થળોની પણ માગણી કરી. આનો અર્થ એ થાય કે નવાબની આવકમાં અને સત્તામાં જબ્બરદસ્ત ઘટાડો.

બીજી બાજુથી કંપનીએ સિરાજુદ્દૌલાની નજીકના માણસોને સાધવાનું શરૂ કર્યું. વાત એટલી બધી ખુલ્લી હતી કે નવાબ સિવાય આખા પાટનગર મુર્શીદાબાદને ખબર હતી કે દરબારમાં મોટે પાયે ખટપટ ચાલે છે. દરબાર સુધી વાત પહોંચી કે ફ્રાન્સની કંપનીને રક્ષણ આપીને સિરાજુદ્દૌલાએ ભૂલ કરી છે. એણે એ માની લીધું અને ફ્રેન્ચોને વિદાય આપી દીધી. ફ્રેન્ચ જતાં જતાં એને મિત્રભાવે ચેતવણી આપી ગયા કે એની આસપાસ જાળ બિછાવી દેવાઈ છે પણ સિરાજુદ્દીનની આંખ ન ઊઘડી.

નવાબની આસપાસ જાળ

ક્લાઇવે સૌ પહેલાં સિરાજુદ્દૌલાના સેનાપતિ મીર જાફર, જગતશેઠ, દીવાન રાય દુર્લભ અને અમીચંદને ફોડ્યા. એમનું કામ હતું સિરાજુદ્દૌલાને સતત નબળો પાડવો અને અંગ્રેજોની તાકાતનો ભય દેખાડવો. ક્લાઇવે મીર જાફરને સિરાજુદ્દૌલાની જગ્યાએ નવાબ બનાવવાનું વચન આપ્યું. રાય દુર્લભ, જગત શેઠ અને અમીચંદને પૈસા આપવાનો સોદો થયો. એમણે સિરાજુદ્દૌલાને અંગ્રેજો સાથે લડાઈ માટે ઉશ્કેરવાનો હતો. એમના ભરોસે નવાબ લડાઈમાં કૂદી પડે અને છેલ્લી ઘડીએ એ લોકો પોતે લડાઈમાં ન ઊતરે.

સફેદ કાગળ, લાલ કાગળ!

કાવતરાબાજોમાંથી એકલા અમીચંદને જે ભાગ મળતો હતો તેનાથી સંતોષ નહોતો. પહેલાં એ કંપનીનો એજન્ટ પણ હતો કારણ કે એનો દાવો હતો કે નવાબ સિરાજુદ્દૌલા એના પર બહુ વિશ્વાસ કરતો હતો. હવે જ્યારે ક્લાઇવની બધી ચાલ ગોઠવાઈ ગઈ હતી ત્યારે એણે પોતાને મળતો ભાગ લેવાની ના પાડી દીધી અને લડાઈમાં કંપની જીતી જાય તે પછી સિરાજુદ્દૌલાના ખજાનાની પાંચ ટકા રકમ માગી. ક્લાઇવ આના માટે તૈયાર નહોતો પણ જો અમીચંદને કોઈ રીતે મનાવી ન લેવાય તો એ ભંડો ફોડી નાખે. એણે ધમકી પણ આપી હતી કે એ નવાબને બધું બતાવી દેશે.

ક્લાઇવે હવે છેતરપીંડીની અંદર જ નવી છેતરપીંડી કરી. એણે બે સમજૂતીના મુસદ્દા બનાવ્યા. એક સફેદ કાગળ પર અને બીજો લાલ કાગળ પર. સફેદ કાગળની સમજૂતી ખરી હતી અને લાલ કાગળ પરની સમજૂતી અમીચંદને દેખાડવા માટેની હતી. સફેદ કાગળની સમજૂતી પર ઍડમિરલ વૉટસને સહી કરી. પરંતુ લાલ કાગળ પર એણે સહી ન કરી. ક્લાઇવ ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીનો માણસ હતો, પણ વૉટસન ઇંગ્લૅન્ડના રાજાના નૌકાદળનો ઍડમિરલ હતો અને એનામાં ક્લાઇવની સરખામણીએ કંઈક નીતિમત્તા જેવું બચ્યું હતું. લાલ કાગળ પરની સમજૂતી પર વૉટસનને બદલે કોઈ બીજા પાસે નકલી સહી કરાવડાવી. આ સમજૂતી અમીચંદને આપી દીધી. એમાં નવાબના ખજાનામાંથી પાંચ ટકા આપવાનું વચન આપવામાં આવ્યું હતું, સફેદ કાગળની સમજૂતીમાંથી અમીચંદનું નામ જ કાઢી નાખવામાં આવ્યું હતું.

બાલાજી રાવનો પત્ર સાચો કે નકલી?

પરંતુ આના માટે મીર જાફરને વિશ્વાસમાં લેવાનો હતો. કંપનીની સિલેક્ટ કમિટી અમીચંદને ખોટો દસ્તાવેજ આપવાની હતી, તેની જાણ મીર જાફરને કેમ કરવી? એ તો નવાબ વતી પલશી (પ્લાસી) પાસે લાવલશ્કર સાથે ગોઠવાયેલો હતો. એના સુધી કંપનીનો કોઈ માણસ પહોંચે તો જાસુસો નવાબ સુધી વાત પહોંચાડી જ દે. આમાંથી સંજોગોવશાત્‍ એક રસ્તો નીકળી આવ્યો.

એવું બન્યું કે મરાઠા સરદાર બાલાજી રાવનો એક પત્ર લઈને ગોવિંદ રાવ નામનો માણસ અંગ્રેજ અધિકારીઓ પાસે પહોંચ્યો. પત્રમાં બાલાજી રાવે અંગ્રેજો જો સિરાજુદ્દૌલા પર હુમલો કરે તો પોતે પણ હુમલો કરશે એવી તૈયારી દેખાડી હતી. વૉટસન, ક્લાઇવ વગેરે રાજી તો થયા પણ પત્ર લાવનાર ગોવિંદ રાવ સાચો માણસ છે કે કોઈ જાસૂસ, તે કેમ નક્કી થાય? કદાચ સિરાજુદ્દૌલાએ જ અંગ્રેજોનો ઇરાદો જાણવા માટે આ નકલી પત્ર મોકલ્યો હોય! એમણે આ પત્રનો કંઈ જવાબ ન આપ્યો. તેમ છતાં આ પત્ર એમને અણીના સમયે કામ આવ્યો.

ક્લાઇવે સ્ક્રેફ્ટન નામના એક ઑફિસર સાથે એ પત્ર સિરાજુદ્દૌલાને મોકલી આપ્યો અને એ પણ લખ્યું કે અંગ્રેજો એની સાથે શાંતિથી રહેવા માગે છે, પણ નવાબે જે લશ્કર ગોઠવ્યું છે તે વેપારમાં આડે આવે છે. સિરાજુદ્દૌલા માની ગયો કે મરાઠા એના પર હુમલો કરશે અને તે વખતે અંગ્રેજો મરાઠાઓની વિરુદ્ધ એને સાથ આપશે.

આ સાથે સિરાજુદ્દૌલા ક્લાઇવે સૂચવ્યું હતું તેમ પ્લાસી પાસેથી મીર જાફરના સૈન્યને હટાવવા તૈયાર થઈ ગયો. આ સંદેશ મળતાં મીર જાફર નવાબને મળવા આવ્યો. સ્ક્રેફ્ટન એને એ જ દિવસે બપોરે મળ્યો પણ મીર જાફર ડરના માર્યા એકાંતમાં ન મળ્યો એટલે દસ્તાવેજો તો દેખાડવાનું તો બની ન શક્યું.

હવે આ ચંડાળ ચોકડીનું કામ નવાબને લડાઈમાં જોતરવાનું હતું. આખા ભારત પર અંગ્રેજોનો સકંજો કસાવાના દિવસો નજીક આવી ગયા હતા.

સંદર્ભઃ

1. Voyage from England to India in the year MDCCLIV (=1754) Edward Ives, London printed for Edward and Charles Dilly, MDCCLXXIII (=1773). (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

2. An Advanced History of India, R. C. Mazumdar, H. C. Raychaudhuri, Kalikinkar Datta 3rd Edition, 1973, Macmillan India (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

3. The Honourable Company: A History of the English East India Company by John Keay Harper Collins Publishers EPub Edition © JUNE 2010 ISBN: 978-0-007-39554-5

Copyright © John Keay 1991.(ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)


ઇંટરનેટ પરથી બીજીયે પૂરક સામગ્રી અને ફોટા લીધા છે જેના સંદર્ભ યોગ્ય સ્થાને મૂળ લેખમાં જ આપેલા છે. આ લેખ વ્યાવસાયિક હેતુ માટે નથી અને સંદર્ભમાં દર્શાવેલાં પુસ્તકો અથવા ઇંટરનેટ પરથી લીધેલી માહિતીનો ઉપયોગ પણ વ્યાવસાયિક હેતુઓ માટે નથી કર્યો.


શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો

ઈમેલઃ dipak.dholakia@gamil.com

બ્લૉગઃ મારી બારી

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

2 comments for “ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ :: ભાગ ૧ :: ગુલામી :: પ્રકરણ ૨૧ – સિરાજુદ્દૌલા વિરુદ્ધ કાવતરું

  1. July 19, 2018 at 1:14 pm

    મીર જાફર, જગતશેઠ અને શેઠ અમીચંદના નામ છેવટે આવ્યા ખરા.

    રામાયણમાં સીતાનું હરણ થયું એ શું હતું? મહાભારતમાં ભરી સભામાં અને ભીષ્મની હાજરીમાં દ્રૌપદી ના જે હાલ થયા એ કાવા દાવા જ હતા. 

    પૃથ્વીરાજે પોતાની પીતરાઈ બહેનનું અપહરણ કરી લગ્ન કર્યા અને દેશમાં દીલ્લીની ગાદી હીન્દુ રાજાઓની મોલોપોલી માટે ખત્મ થઈ.

    શીવાજીએ સુરતમાં દુનીયાની મોટામાં મોટી લુંટી કરી ફાયદો તો ઔરંગઝેબને કરેલ. 

    ઈતીહાસ કેમ લખવો એ આપણને અંગ્રેજોએ શીખવ્યું એ અગાઉ તો આપણે હનુમાન ચાલીસામાં પૃથ્વી અને સુર્યનું અંતર લખેલ છે એ શીખ્યા?  ચંદ બારોટની ભાટાઇ જેમ ?

    કલ્પના કરો મોયેં જો દડો અને ધોળાવીરામાં આપણા બાપ દાદાઓ જ હતા. 
    વેદ અને ઉપનીષદને કારણે આપણે દેશને જાત પાત અને અજ્ઞાનતામાં લઈ ગયા અને ગરીબાઈ તથા અત્યાચાર વધારતા ગયા.

    કોલંબસ અને વાસ્કો ડી ગામા ને અહીં આવવા રસ્તો થોડી ખબર હતી? નકશાની મદદ પણ અહા હા … આટલી માહીતી ઉપરથી અમેરીકા અને ઠેઠ દક્ષીણ અફ્રીકા અને કોચીન સુધી….  વાહ કાવા દાવા…   

    • July 19, 2018 at 1:22 pm

      રામાયણ મહાભારત કાળથી કાવા દાવા ચાલે છે. અમેરીકા, યુરોપના લોકોએ કાવા દાવા કરી અણુ પરમાણું બોમ્બ ઝીંકી સુખી થઈ ગયા. 
      આપણે એટલે સરકાર હજી જ્યોતીષ શાસ્ત્ર અને એવા તુત કરે છે. બાવા, બાબાઓ, ગુરુઓને પ્રોત્સાહન મળે છે….   અલખ નીરંજન, કાલી કલકતે વાલી….

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.