વ્યાવસાયિક આરોગ્ય અને સલામતી : કલ્યાણ કોનું?

જગદીશ પટેલ

કામદાર રાજ્ય વીમા કાયદો ૧૯૪૮મા બનાવાયો. તત્કાલીન વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુ બ્રીટનની આરોગ્ય સેવા નેશનલ હેલ્થ સર્વિસથી બહુ પ્રભાવિત હતા. તે મોડેલ પર આ કાયદાની રચના કરવામાં આવી. દિલ્હી અને કાનપુરમાં કામદારો માટે અલાયદા દવાખાના શરુ કરાયા અને ધીમે ધીમે વધુને વધુ વિસ્તારોને આવરી લેવાનું આયોજન હતું. આ કાયદાની જોગવાઈ મુજબ કામદારોના પગારમાંથી ૧.૭૫% ફાળો કાપવામાં આવે છે અને માલિક પાસેથી કુલ પગાર ચુકવણીના ૪.૭૫% વસુલ કરવામાં આવે છે. ધીમે ધીમે વધુને વધુ વિસ્તારોને આવરી લેવાનાં આયોજન પાછળ આ કાયદાનાં અમલ માટે રચવામાં આવેલ સ્વાયત્ત નિગમ- કામદાર રાજ્ય વીમા નિગમ-ના સંસાધનો જેમ જેમ વધતા જાય તેમ તેમ સેવાઓનો વિસ્તાર કરવાનો હતો અને તે તાર્કિક હતું. જુદા જુદા ભૌગોલિક વિસ્તારોને આવરી લેવા માટે નિગમની વિનંતીને ધ્યાનમાં લઇ રાજ્ય સરકારો જે તે સમયે જાહેરનામું પ્રગટ કરે તેવી વ્યવસ્થા કરવામાં આવી. સમગ્ર દેશમાં કામદારોને આ કાયદાના અમલ આમે ખુબ ફરિયાદો છે. આ કાયદા હેઠળ આવરી લાવાયેલા વીમા કામદારોને તબીબી સેવાઓ આપવાની જોગવાઈ છે જેમાં ખર્ચની કોઈ મર્યાદા નથી. આ સેવાઓ આપવાની જવાબદારી રાજ્ય સરકારોની હોય છે. તે માટે નિગમ દવાખાના અને હોસ્પીટલના માળખાની સગવડ આપે અને કર્મચારીઓના પગાર ચુકવે. અન્ય ખર્ચ માટે નિગમ વીમા કામદાર દીઠ ખર્ચની મર્યાદા બાંધે છે. એથી વધુ ખર્ચ થાય તો એ રાજ્ય સરકારે ભોગવવો પડે છે. વીમા હોસ્પિટલમાં સેકન્ડરી સારવાર આપવાની વ્યવસ્થા અપેક્ષીત હોય છે અને તેથી વધુ આગળની સારવાર- તૃતીય સ્તરની, ટર્શીઅરી કેર-ની જરૂર પડે તો જીલ્લાની હોસ્પીટલમાં અથવા જો જીલ્લામાં ન હોય તો અમ્દાવાદની સિવિલ હોસ્પીટલમાં રીફર કરવામાં આવે છે. તકલીફ અહીં જ છે. વીમા હોસ્પીટલમાં સારવાર માટે જનાર દર્દીને ત્યાના તબીબી અધિકારી નજીવી બાબતે જીલ્લા હોસ્પીટલમાં ધકેલી આપે અને જીલ્લા હોસ્પિટલો તો પહેલેથી જ દર્દીઓથી ઉભરાતી હોય ત્યાં આ વિમા કામદારોએ તો ફાળો ચૂકવ્યા પછી પણ ધક્કા જ ખાવાના રહે અને તે કારણે પારાવાર અસંતોષની લાગણી જોવા મળે છે. રાજ્ય સરકારોએ ખાસ કરીને હાલની સરકારે વધુ કામદારોને હવે સામાજિક સુરક્ષા હેઠળ આવરી લેવાના ઈરાદે એવો નિર્ણય લીધો કે રાજ્ય સરકારની સંમતી લઇ સમગ્ર જિલ્લાને સદર કાયદા હેઠળ આવરી લેવા. આ નિર્ણય મુજબ હાલ દેશના ૨૭૧ જીલ્લાઓને આવરી લેવાયા છે. દેખીતીરીતે તો આ બહુ જ સ્તુત્ય નિર્ણય ગણાય. અનેકવાર કામદાર સંગઠનોએ અને બીજી સંસ્થાઓએ માગણી કરી જ છે કે વધુ કામદારોને આ કાયદાનો લાભ આપો. એટલે આ જાહેરાતથી બધાને ખુશી જ થાય અને અચ્છે દિન ઢુંકડા હોવાની પ્રતીતિ થાય. જાહેરનામું પ્રગટ થાય કે તરત અમલની કાર્યવાહી શરુ થાય અને આવરી લેવાયેલા જિલ્લાઓમાં આવેલા એકમોને નોટીસ બજાવી નોંધણી કરાવવાનું કહેવાય. નોંધણી જેમ જેમ થતી જાય તેમ તેમ નોધાયેલા એકમોના કામદારોના પગારમાંથી ૧.૭૫%ને હિસાબે ફાળો કાપવાનું ચાલુ થાય. આ ફાળો તો કપાઈ જાય પણ તબીબી સેવા માટે દવાખાના ક્યાં? તબીબી અધિકારીઓ ક્યાં? કામદારોને રોકડ લાભો ચુકવવા માટે વહીવટી કામ કરનારા કર્મચારીઓ ક્યાં? નોધણી કરવા, તે પર ધ્યાન રાખવા, માર્ગદર્શન આપવા, ઇન્સ્પેકશન કરવા કર્મચારીઓ ક્યાં?

રાજસ્થાનનો સિરોહી જીલ્લો આખો આવરી લેવાયો છે જ્યાં રોડ-રસ્તાની માળખાગત સુવિધાઓ પણ પાખી છે. જાહેર વાહનવ્યવહારની સુવિધા પણ બહુ સારી નથી. તેમાં હવે કામદારોને વીમા દવાખાના ૨૦-૨૫ કિમી દુર આપેલા છે. હોસ્પિટલ તો એથીયે દુર. બીમારને લઈને સગાવહાલા ભટક્યા જ કરે. પછી કાં સારવાર બંધ કરે ક્યાં દેવા કરીને ખાનગીમાં સારવાર લે.

કામદાર રાજ્ય વીમા નિગમ કહેતા ઈ.એસ.આઈ કોર્પોરેશનનાં ૨૦૧૬-૧૭નાં વાર્ષિક અહેવાલ મુજબ ૩૧.૦૩.૨૦૧૬ને દિવસે વીમા કામદારોની સંખ્યા ૧,૮૯,૨૧,૨૫૦ હતી જે વધીને ૩૧.૦૩.૧૭ને દિવસે ૨,૯૩,૨૧,૦૬૦ થઇ એટલે કે માત્ર એક વર્ષના ગાળામાં ૧,૦૩,૯૯,૮૧૦ કામદારો વધ્યા જેમને સેવા આપવા કોર્પોરેશન બંધાયેલી છે. મહિલા વીમા કામદારોની સંખ્યામાં આ ગાળામાં ૩,૦૨,૯૪૬નો વધારો થયો. માલિકોની સંખ્યામાં ૧,૧૪,૩૫૨નો વધારો થયો. પણ કોર્પોરેશનના કાર્યાલયોની સંખ્યામાં માત્ર ૨નો વધારો થયો, એક પણ હોસ્પિટલ વધી નહિ. ૨૨ દવાખાના વધ્યા અને ૧૫ ભારતીય ચિકિત્સા પધ્ધતીના દવાખાના વધ્યા. પણ વધેલા ૨૨ દવાખાના માટે તબીબો કેટલા વધ્યા ? વીમા ચીકીત્સા અધિકારીઓની સંખ્યા ૭,૮૯૮ હતી તે ઘટીને ૭,૮૨૮ થઇ એટલે કે ૭૦ તબીબો ઘટ્યા. બહારના નીશ્ણાત તબીબો સેવા આપતા હોય તે ૯૪૮થી વધીને ૯૫૦ થયા.

કોર્પોરેશનની આવક ૩૧.૦૩.૧૬ને રોજ ૧૪,૩૭૨ કરોડ હતી તે વધીને ૩૧.૦૩.૧૭ને રોજ ૧૬,૮૫૨ કરોડ થઇ એટલે કે આવકમાં રૂ.૨,૪૮૦ કરોડનો વધારો થયો. રૂ.૧૬,૮૫૨ કરોડની આવક સામે કુલ ખર્ચ રૂ.૯,૬૪૫.૬૧ કરોડનો થયો છે એટલે કે ખર્ચ બાદ કરતાં રૂ.૭,૨૦૫ કરોડ વધે છે એટલે કે નફો થાય છે. નફો ૪૨% થયો. દરવર્ષે નફાનું પ્રમાણ લગભગ આટલું રહેતું હોય તો ૭૦ વર્ષમાં કુલ કેટલી રકમ ભેગી થઇ હશે? એમની પાસે રૂ.૫૯,૩૮૨.૯૮ કરોડનું તો અનામત ભંડોળ છે. એ પૈકી રૂ.૧૩,૪૪૫.૮૯ કરોડ એમણે કેન્દ્ર સરકારને વાપરવા આપ્યા છે.

તબીબી સેવાઓ પાછળ તેમનાં ખર્ચમાં ૧૪૩ કરોડનો વધારો થયો અને રોકડ લાભ પાછળ થયેલા ખર્ચમાં ૮૧૩ કરોડનો ખર્ચ વધ્યો. ૨૦૧૭ના વર્ષમાં તબીબી ખર્ચ ૬,૨૫૬.૫૭ કરોડ થયો જ્યારે રોકડ લાભ આપવા પાછળ ૧,૫૧૭.૯૩ કરોડ ખર્ચ થયો એટલે કે રોકડ લાભ પાછળ જે ખર્ચ થાય છે તે કરતા ચાર ગણો વધુ ખર્ચ તબીબી સેવાઓ પાછળ થાય છે. વીમા કામદારોને જે મુખ્ય પાંચ લાભ મળે છે (તબીબી લાભ, માંદગી લાભ, અપંગતા લાભ, આશ્રીત લાભ અને અંતિમસંસ્કાર લાભ) તેમાંના ચાર લાભ તો રોકડ લાભો છે તે પાછળ જે ખર્ચ થાય છે તે તેમના વહીવટી ખર્ચ કરતા પણ ઓછો છે તે દર્શાવે છે કે વીમા કામદારોને લાભ ન ચૂકવવાના અનેક બહાના તેઓ શોધી કાઢે છે આમ ખાનગી વીમા કંપની જેવા વહેવાર વલણ વર્તન જોવા મળે છે.

દિલ્હી અને હૈદરાબાદમાં સ્વરોજગાર કરતા રીક્ષા ચલાવતા કે ઘરેલું કામદારોને આ કાયદાનો લાભ આપવાનું પ્રાયોગિક ધોરણે શરુ કરાયું છે. આ આવકારદાયક પગલું છે. જોવાનું એ રહે કે આ યોજનામાં કામદારે જ પૂરો ૬.૫%નો ફાળો આપવાનો રહે છે કે કેમ અને આ યોજનાનો અમલ કેવો થઇ રહ્યો છે, કેટલા કામદારોએ નોધણી કરાવી છે અને નોધાયેલા કામદારોને કેવી સેવા મળી રહી છે .

૨૦૧૩થી ૨૦૧૭ સુધીમાં ૧,૦૧૫.૦૩ કરોડ રૂપિયા વસુલવાના બાકી રહ્યા છે. આ રકમ ઉત્તરોત્તર વધતી જ રહી છે. ૨૦૧૬મા ૨૦૫.૮ કરોડ વસુલવાના બાકી હતા તો ૨૦૧૭મા ૨૫૧.૮૮ કરોડ બાકી છે. આમાં ૧૧૩ કરોડ તો એવા છે કે જેમાં માલિકોનો અતોપતો જ નથી. કોની પાસે વસુલવાના? ૧૨૧ કરોડ એવા છે કે જે બીમાર ઉદ્યોગો છે.

જુલાઈ ૨૦૧૫મા પ્રધાનમંત્રીએ ઈ.એસ.આઈસી-૨ નામનો કાર્યક્રમ જાહેર કર્યો તે હેઠળ આ કાયદા હેઠળ અપાતી આરોગ્ય સેવાઓમાં સુધારા કરવાની યોજના હતી. વડાપ્રધાને પોતાનાં સંબોધનમાં જાહેર કરેલું કે ઈ.એસ.આઈ.હોસ્પીટલમાં હવે રોજ ચાદર બદલવામાં આવશે અને રોજ જુદા રંગની ચાદર હશે જેથી ખબર પડે કે નક્કી કરેલા દિવસે નક્કી કરેલા રંગની ચાદર છે કે કેમ. આ જાહેરાતના બે-ત્રણ મહિના પછી વડોદરાની ઈ.એસ.આઈ.સીની સબ રીજીયોનલ ઓફિસમાં મળેલી સુવિધા સમાગમ બેઠકમાં મેં સ્થાનિક અધિકારીઓને પૂછ્યું કે આપણી (એટલે કે વડોદરાની) હોસ્પીટલમાં ચાદર રોજ બદલાવાનું શરુ થયું કે નહિ. તો કહે, એ નીયમ તો માત્ર કોર્પોરેશનની પોતાની હોસ્પિટલને જ લાગુ પડે છે. ગુજરાતમાં માત્ર અમદાવાદમાં બાપુનગર ખાતેની હોસ્પિટલ જ કોર્પોરેશનની છે બાકીની બધી ‘યોજનાની” એટલે કે રાજ્ય સરકાર સંચાલિત હોસ્પિટલો છે જ્યાં આ નિયમ લાગુ નથી. દેશમાં ઈ.એસ.આઈ.ની કુલ ૧૫૧ હોસ્પિટલ છે તે પૈકી ૩૬ કોર્પોરેશનની છે અને બાકીની રાજ્ય સરકારો દ્વારા સંચાલિત થાય છે. એટલે કે રોજ નવા રંગની કાદર બદલ્વાનું કામ આ ૩૬ હોસ્પીટલમાં જ થાય છે પણ પ્રચાર એવો કરે કે જાણે બધી હોસ્પિટલમાં એમ થતું હોય.

૨૦૧૬-૧૭ના અહેવાલ મુજબ ૨૦૧૫-૧૬મા તેમના દવાખાનાઓમાં નવા દર્દીઓની સંખ્યાનો દર ૧,૦૦૦ પર ૪૬૦ હતો તે ૨૦૧૬-૧૭મા ઘટીને ૩૮૯ થયો. આ શું દર્શાવે છે? વીમા કામદારો શા માટે વિમા દવાખાનામાં સારવાર માટે જતા નથી? નબળી સેવાઓ – તે જ જવાબ છે. કોર્પોરેશનની હોસ્પિટલોમાં સરેરાશ ઓક્યુપન્સી ૬૬% અને રાજ્ય દ્વારા સંચાલિત ઇએસઆઈ હોસ્પીટલોમાં તે દર ૪૪%નો છે. દેશ આખામાં થઈને એમના પાચ કેન્દ્રો વ્યવસાયિક રોગોના નિદાન માટે છે તેવી માહિતી અહેવાલમાં આપે છે પણ આ કેન્દ્રોમાં કેટલા દર્દીઓ ગયા અને કેટલા દર્દીઓ ક્યાં વ્યવસાયિક રોગથી પીડાતા જોવા મળ્યા તેની માહિતી અહેવાલમાં નથી. કારણ સ્પષ્ટ છે, કોઈ ત્યાં જતું નથી અથવા તો કોઈને ત્યાં મોકલવામાં આવતા નથી. કોઈ કામદારને વ્યવસાયિક રોગ લાગુ પડતો નથી. છે ને જાદુ.

માંદગી લાભ એટલે કે માંદગીને કારણે વીમા કામદાર કામ પર જઈ ન શકે અને વીમા તબીબી અધિકારીએ રજા મંજુર કરી હોય તો એ રજા પેટે કામદારને પગારના ૫૦% ચૂકવાય. વીમા કામદારને રજા આપવામાં તબીબી અધિકારીઓ બહુ કંજુસાઈ કરે. તબીબો પર એ માટે દબાણ કરવામાં આવે. ૨૦૧૫-૧૬મા વિમા કામદાર દીઠ વર્ષે સરેરાશ ૦.૩૭ દિવસ રજા અપાઈ હતી અને ૨૦૧૬-૧૭મા તે સરેરાશ ઘટીને ૦.૩૩ થઇ. આ અબ્તને એક સિદ્ધિ તરીકે જોવાય અને તેનું મહિમા મંડન કરાય. મહિલા કામદારોને પ્રસુતિ લાભ આપવામાં આવે તેના દરમાં પણ ૨૦૧૫-૧૬મા પ્રતિ ૧૦૦૦ વીમા કામદાર મહિલા દીઠ ૮.૩૪ હતો તે ઘટીને ૧૬-૧૭મા ૭.૬૭ થયો. આ જ ટ્રેન્ડ બીજા લાભોમાં પણ જોવા મળે છે.

સપ્ટેમ્બર,૨૦૧૬મા એમણે કાયદા હેઠળ આવરી લેવા માટે પગારની મર્યાદા રૂ.૧૫,૦૦૦ હતી તે વધારીને રૂ.૨૧,૦૦૦/- કરી. તે કારણે વીમા કામદારોની સંખ્યામાં થોડો વધારો દેખાયો. (બીજો વધારો સ્પ્રી યોજનાને કારણે થયો પણ તેના જુદા આકડા અહેવાલમાં આપ્યા નથી. ઉપરાંત વર્ષ દરમિયાન જાહેરનામું પ્રગટ કરી નવા વિસ્તારો સમાવ્યા હોય તે કારણે પણ સંખ્યા વધી હોય) તેમણે આ મર્યાદા વધારવાની જરૂર ના હતી કારણ પુરતું ભંડોળ ઉપલબ્ધ હતું. સેવા આપવા તબીબો અને નિષ્ણાતો ન હોવા છતાં આ મર્યાદા વધારી તેને કોઈ તર્કનો આધાર નથી. તે પગલાનો કામદારોએ લેખિત વિરોધ પણ નોધાવ્યો છતાં ધરાર સુધારી કર્યો. સેવા આપવાની ત્રેવડ ના હોય અને છતાં કાયદાને જોરે કામદારોના પૈસા ખંખેર્યા કરવામાં નૈતિકતા કેટલી?

૨૦૧૬-૧૭મા ૧૮ રાજ્યોમાં ૪૦ નવા વિસ્તારોમાં આ કાયદો લાગુ કરવામાં આવ્યો તેમાં ૨૨,૬૫,૬૨૦ કામદારો નવા આવ્યા. આમાં ગુજરાતમાં એક પણ નહિ. જો કે તે સારું જ છે. ગુજરાત સરકાર કોર્પોરેશનની નવા વિસ્તારોને આવરી લેવાની દરખાસ્તો સ્વીકારતી નથી. સુરત વિભાગમાં ૧૦,૨૨૪ એકમોના ૪,૪૯,૭૩૦ કામદારો, વડોદરા વિભાગમાં ૯,૨૨૩ એકમોના ૨,૪૬,૪૯૦ કામદારો અને અમદાવાદ વિભાગમાં ૨૬,૨૮૦ એકમોના ૬,૫૨,૪૨૦ કામદારો થઈને ગુજરાતમાં કુલ ૧૩,૪૮,૬૪૦ કામદારો આ કાયદા હેઠળ આવરી લેવાયા છે. સુરત વિભાગમાં એકમદીઠ સરેરાશ ૪૩.૯૮ કામદાર, વડોદરા વિભાગમાં એકમદીઠ સરેરાશ ૨૬.૭૨ કામદાર અને અમદાવાદ વિભાગમાં એકમદીઠ સરેરાશ ૨૪.૮૨ કામદાર હોવાનું દેખાય છે. ગુજરાતમાં કાયદાનો અમલ નબળો એ રીતે છે કે જે વિસ્તારો અને જે એક્મોપને કાયદો લાગુપડે છે તે એકમો પણ પોતાના તમામ કામદારોની નોધણી આ કાયદા હેઠળ કરાવતા નથી. બાકી સુરત વિભાગ એટલે કે સુરત, નવસારી, વલસાડ, દંગ જીલ્લાઓમાં શું માત્ર ૪.૫ લાખ કામદારો જ હોય ?

ગુજરાતના ૧૯ જિલ્લાઓમાં કાયદો લાગુ પડે છે પણ ૧૪ જિલ્લાઓમાં લાગુ પડતો નથી. ગુજરાતમાં ૧૫૧ નિષ્ણાત તબીબોની જગ્યા મંજુર થયેલી છે તેની સામે ૬૫ પુરા સમયના અને ૧૩ ખંડ સમયના નિષ્ણાત તબીબો છે. માત્ર પુરા સમયના તબીબોને ગણીએ તો ૪૩% જગ્યા ભરેલી છે અને ૫૭% ખાલી છે. બાકીના ૧૩ને પુરા સમયના ગણીએ તો પણ ૫૧% થાય છે. ગુજરાતમાં ૧૦૩ દવાખાના છે તે માટે કુલ ૮૫૨ તબીબોની જગ્યા મંજુર કરેલી છે તે સામે ૪૭૯ (૫૬.૨૨%) જગ્યા ભરેલી છે. વડોદરાની વીમા હોસ્પીટલમાં તબીબોની મન્જુર કરેલી ૪૩ જગ્યાઓ સામે માત્ર ૩૧ ભરેલી છે. તબીબો તો મળે પણ ખાનગીમાં જે પગાર કે આવક હોય તે કરતા કોર્પોરેશન ઓછું આપે તો કોણ આવે? વીમા હોસ્પીટલોમાં હાડકાના નિષ્ણાત ન હોય કે ફીઝીશીયન ન હોય તો તે હોસ્પિટલ શા કામની ?

હોસ્પિટલની ઓક્યુપન્સી ૬૩% છે પણ સુરતમાં આ દર ૨૭%, ભાવનગરમાં ૧૫% અને રાજકોટમાં પણ ૧૫% છે તે વીમા કામદારોનો ભરોસો બતાવે છે. વીમા હોસ્પિટલમાં જનાર વીમા કામદારને સિવિલ હોસ્પીટલમાં ધકેલી દેવાનું સામાન્ય છે. વાર્ષિક અહેવાલ જોતા ગુજરાત આમાં અવલ નંબરે આવે છે.

ટુકમાં કામદારોના કલ્યાણને નામે કામદારો અને માલિકો પાસેથી પ્રીમીયમ ઉઘરાવી લેવામાં આવે છે. કામદારોને અનુભવે સમજાય છે કે ભલે, સરકારી પણ છે તો વીમા કંપની જ.

કામદારોના અનુભવો ફરીના અંકમાં.


શ્રી જગદીશ પટેલના વિજાણુ સંપર્કનું સરનામું:  jagdish.jb@gmail.com  || M-+91 9426486855

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

7 comments for “વ્યાવસાયિક આરોગ્ય અને સલામતી : કલ્યાણ કોનું?

  1. Dipak Dholakia
    July 4, 2018 at 4:34 am

    Great post. Thanks.

  2. મનીષી જાની
    July 6, 2018 at 12:10 pm

    સરસ માહિતીપૂર્ણ આંકડાબદ્ધ લેખ, જગદીશભાઈની મહેનત અને પ્રતિબદ્ધતાને સલામ…!

  3. July 6, 2018 at 4:07 pm

    This article gives a clear Overview of functioning of ESIC in our country. In fact 2 sectors where our government needs to be proactive with good intentions are Health and Education.

    • Dipak Dholakia
      July 9, 2018 at 12:20 pm

      અને તમે કહો છો તે જ બે ક્ષેત્ર એવાં છે કે જેમાં ખાનગી ક્ષેત્રને ઘરાકી કદી ન ખૂટવાની ખાતરી છે. આપણા દેશમાં વડા પ્રધાનો બદલાય છે, સરકારો નહીં. એટલે જેમ ચાલે છે તેમ ચાલતું રહેશે. મતનો ઉપયોગ નીતિઓ માટે કરતા થઈએ તો સ્થિતિ સુધરે.

  4. Dr s k verma
    July 6, 2018 at 4:24 pm

    Very informative

  5. July 6, 2018 at 4:26 pm

    Very informative
    Your hard work

  6. Dr.jadav
    July 6, 2018 at 7:32 pm

    Great post,but it is not enough,we have to work on it and think dr

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.