ખેતી કરવી જ છે ? તો સાવ રેઢેરેઢી નહીં થાય ભૈ !

હીરજી ભીંગરાડિયા

“વેપારી પેઢીએ અને ખેડૂત શેઢીએ” એ કહેવતનો ભાવ બસ એવો જ છે કે વેપાર હોય કે ખેતી, અરે ! કહો ને કોઈ પણ વ્યવસાય રેઢો તો ન જ હોવો જોઈએ-માલિકની નજર નીચે જ ચાલવો જોઈએ.

તમે જુઓ ! આજે મોટી મોટી પેઢીઓ આધુનિક વિજ્ઞાનનો સહારો લઈ, પોતાનાં કારખાનાં, ફેક્ટરી કે મોટી મોટી મીલો અને ઓફિસોમાં પોતાના માણસો કેવું કામ કરે છે કે બહારથી કોણ કોણ માણસો આવી કેવાં કેવાં વર્તન-વ્યવહાર કરે છે – તે પોતાની ઓફિસમાં બેઠાંબેઠાં નજરો-નજર નીરખી શકાય એટલા માટે સીસીટીવી કૅમેરા ગોઠવતા હોય છે. એટલું જ નહીં, દેશભરના અન્ય વિસ્તારોમાં પણ ધંધાની શાખાઓ ચાલતી હોય, ત્યાં પણ કેટકેટલાં કામો થયાં, કેટલું પ્રોડક્શન થયું કે કેટલું વેચાણ થયું અને બાકી સ્ટોક કેટલો રહ્યો-વગેરે બધી જ વિગતો જાણી લેવા કંમ્પ્યુટર વિજ્ઞાનની ભેર લેવાવા માંડી છે. આ બધી ધંધાને રેઢો નહીં મૂકવાની વ્યવસ્થા છે. પોતાના ધંધા પ્રત્યેના લગાવની જ વાત છે મિત્રો !

ખેતી એ કોઈ તંત્રની ગોઠવણીથી ચાલતો વ્યવસાય નથી :

“ખેતીધંધા”ને રેઢો નહીં મૂકવાનો મારો ભાવાર્થ “ખેડૂતે પોતે પંડ્ય મહેનત કરવા પૂરતો મર્યાદિત સમજવાનો નથી. કારણ કે તેમાં દુષ્કાળો, અતિવૃષ્ટિ, વાવાઝોડાં, માવઠાં, હીમ જેવા અણધાર્યા કુદરતી અકસ્માતોનો પાર હોતો નથી. આવા ટાણે વખતોવખતના નિર્ણયો બદલવા ઉપરાંત રોજબરોજનાં સમયસર આટોપવા પડતાં કાર્યો અને ધંધાના ગાય, બળદ, મજૂર જેવાં પાત્રોની અચાનકની બીમારી કે અંદરોઅંદરના ઝઘડા અને કૂવામાં ઊતરવા જેવાં જોખમી કામો વખતે પોતાની જીવંત નિગરાની કે ખળા-ખળવટ વખતે સીધી હાજરી -આ બધી બાબતોમાં “જા બિલ્લી ! કૂત્તે કો માર !” નહીં ચાલે ભાઈઓ ! એવે ટાણે પંડ્યની હાજરી જો શક્ય ન જ બને એમ હોય તો જ ધંધાર્થીના કોઈ અતિ વિશ્વાસુ અને જવાબદાર પ્રતિનિધિને સોંપવાનું જરૂરી બનતું હોય છે.

જીવંત બાબતો સાથે પનારો :

તમે જુઓ ! અન્ય વ્યવસાયોમાં “વીમા”ની સગવડ હોય છે. જ્યારે ખેતીનાં બધાં પાસાં -બિયારણથી માંડી છોડ, ઝાડ, એમાં લાગતી જીવાતો, વચ્ચે ઊગતાં નિંદામણો, જમીનમાં અને મોલાતમાં હરફર કરતાં જંતુઓ, મોલાતમાં કામ કરનારાં પશુઓ અને મજૂરો બધાં જ જીવંત હોવાથી ઉત્પાદનમાં ક્યારેય એકધારાપણું નથી રહેતું અને વધારામાં કુદરતી પ્રકોપોની ઓચિંતાની અને વણકલ્પી વિનાશાક અસરોનો વ્યવસાય ભોગ બનતો રહેતો હોવાથી તેનો વીમો પણ ઉતારવા કોઈ તૈયાર થતું નથી. સરકારે પાક વીમો લેવો પડી રહ્યો છે તેથી ચૂકવણામાં કેવા બખાડા કરે છે તે આપણે જાણીએ છીએ. પ્રિમિયમના દરો વધાર્યા કરવા છતાં વળતર ચૂકવવું પડે ત્યારે નાદારી નોંધાવી દે છે. પણ તેથી કરીને આપણે આપણો ધંધો થોડો બંધ કરી દેવાશે ?

આવાં કુદરતી પરિબળોની વચ્ચે બદલતી પરિસ્થિતિઓમાં તો ઘરધણી ખેડૂતે પોતે જ નિર્ણય લેવો પડે ને ભાઈ ! બદલાતી ઋતુઓ અને એમાં ઠંડી-ગરમીનું આગમન ક્યા પ્રકારનું છે તેના પર પૂરતી નજર ન હોય અને પાકની વાવણી કરી દઈએ તો કેવું થાય, કહું ? ઉતાવળા થઈ ઠંડી શરૂ થયા પહેલાં ઘઉં વવાઈ જાય તો, બિયાં ઊગી તો જાય, પણ ફૂટ્ય ઓછી લે, એટલે કે ઉતારો ઘટે. અને વાતાવરણમાંથી ઠંડી ઘટ્યા પહેલાં ઉનાળુ તલનું વાવેતર કરી વળાય તો તો તલ નેવકા ઊગે જ નહીં, અને “નથી ઊગ્યા”માની બીજી વાર વાવણી કરીએ, અને ઠંડી ઘટતાં બન્ને વાર વાવેલા તલ ઊગી નીકળે ! હવે કઈ કરવી બોલો ! હવે તો પારવણી કરી મીણ ભણી જવાનાં ! આવું ઘણા ખેડૂતોને ઓણ [2015] બન્યાનું નજરો નજર જોયું છે. આવો ઋતુઓના ફેરફારનો અભ્યાસ કામ પર રોકેલા માણસો પાસે થોડો હોય ?

જરૂર હોય જિગર અને નિર્ભયતાની :

અન્ય વ્યવસાયોમાં તો ફરતી કંપાઉંડ વૉલ બનાવી, દરવાજે સિક્યુરીટી-ગાર્ડ ગોઠવી દઈએ એટલે અંદરનુ બધું કરોડોનું ભલે ને હોય, સબ બની જાય સલામત ! જ્યારે ખેડૂતની જમીનો તો એક કટકું અહીં, તો એક હોય ગામને બીજે છેડે ! નદી કાંઠે કૂવો કે બોર હોય, તો લાંબી પાઈપ-લાઈન નાખેલી હોય-કેટલોય સીમ-વગડો વીંધીને ! નીરણનાં ઓઘા-ગંજી અને ખળાં-ખળવટ ક્યાં પડ્યાં હોય એનું કોઈ નિશ્ચિત ઠેકાણું હોય ખરું ? આવી વેર–વિખેર મિલ્કતોમાં ક્યાં તાળાં દેવાં ને ક્યાં પહેરેગીર મૂકવા, તમે જ કહો ! એટલે ખેતર-વાડીના શેઢા-સરહદનાં દબાણો અને સીમચોરી જેવા બનતા પ્રસંગોએ જાતની જિગર અને નિર્ભયતાની ખરી જરૂર પડે. એ દાડિયા થોડા દાખવી શકવાના ? એટલે જ “આપ મૂવા વિના સ્વર્ગે કોઈથી નથી જવાતું” એ કહેવત વડવાઓએ ભેટ ધરી છે.

વાડીમાં ખેડૂતનો આંટો એટલે મોલાતને ખાતર મળ્યા જેટલો ગણ :

આપણા ગઢિયાઓએ એક બીજી પણ કહેવત સજ્જડ કરી છે કે “ખેડૂત વાડીમાં માત્ર આંટો મારે ત્યાં મોલાતને ખાતર આપ્યું હોય એટલો ગણ થાય છે”. પણ ભાઈઓ ! આ આંટાનો અર્થેય સમજવો પડે એવું છે, કે જો એ ખેડૂતનામાં નિરીક્ષણ કરવાની વિશિષ્ટ સૂઝ હોય, વાડીમાં આંટો મારતી વેળા ખેડૂતના પગ શેઢા-પાળા, ઢાળિયામાં કે ક્યારા-પાળીની ધરતી પર અને નજર ચારેકોર-ક્યાં પરિસ્થિતિ કેવી છે, એનું ચકરાબાજની નજરે નિરીક્ષણ કરતી ફરી રહી હોય ! આંટો મારતાં ક્યારેક મરચીના ઘેરામાં આવેલ કૂકડ પકડાઈ જાય, તો ક્યારેક શેઢા પરનું ઝાળું વકરી ગયેલું ભળાઈ જાય, અરે ! શેઢામોસમના બે-ત્રણ ચાસમાં માલધારીઓનાં બકરાં દ્વારા થયેલો અસો નજરે ચડે, તો ક્યારેક વળી સાંતીડે જૂતેલ ભૂરિયો બળદિયો લૂલો હાલતો ને ઢોરવાડે નજર જતાં શ્યામલી ગાય હીટમાં હોય એવા અણહાર જણાય, અને ક્યારેક વળી નદીકાંઠાનું એન્જીન ધૂમાડો કાઢતું ભાળી જવાય ! એટલે માલિક તરીકે એના ઉપાયો કરવાનું વહેલામાં વહેલું ગોઠવી લેવાય – બસ આ રીતે છોડવા-ઝાડવાં, જાનવર કે મજૂર જેવા વાડીનાં અંગોની લેવાએલી દરકાર, એને વાડીમાં ખાતર ભર્યાં જેટલો ગણ ગણી લેવો. બાકી મોઢામાં માવો ભરાવી ચાલુ બાઈકે જ, ભાગિયા કે મજૂરને દવાના બાટલા હાથમાં પકડાવી “છાંટી દેજો આટલી દવા” કહી, મજૂર પૂરી વાત સમજે ન સમજે એ પહેલાં જ બાઈકને લગાવે કીક કે વહેલું આવે ગામનું પાદર અને રોડ પરનો ઓટલો ! એવો આંટો મારનારા ખેડૂતોયે મારી જાણમાં છે, એ આંટો મારે તોયે ન માર્યા જેવું જ છે; મારા અર્થનો “આંટો” એ નથી.

રેઢા તો રાજેય વહ્યાં જાય :

અમારી જ વાડીમાં બનેલા પ્રસંગની વાત કરું. વીસેક વરસ પહેલાં અમારે ત્યાં રાજસ્થાની મજૂરો કામ કરતા હતા. કપાસની વધને નિયંત્રણમાં રાખવા લીહોસીન નામના હોર્મોંસનો છંટકાવ ચાલુ હતો. એમાં ઓચિંતાનું મારે બહારગામ જવાનું થયું. સાંજે આવીને પૂછ્યું તો કહે, “હા, દવા બરાબર છાંટી દીધી છે” પણ દસ-બાર દિવસે આંટો મારતાં મારી નજરમાં પકડાયું કે કપાસના આખા ઘેરામાં એક મૂકીને એક ચાસ થોડો લીલા-ઘેરા રંગનો અને થોડો નીચો, જ્યારે બીજો કેમ થોડો ઊંચો અને પોપટિયા રંગનો-હોર્મોંસની અસરથી મુક્ત હોય એમ દેખાય છે ? હું કળી ગયો કે આ માળા મજૂરોએ પ્લૉટમાં એક મૂકી એક ચાસમાં દવા છાંટી છે ! અન્ય દવા હોત તો તો સહેજે નજરમાં ન આવત, પણ આ તો હતું હોર્મોંસ ! એની અસર તુરતમાં કેવી થવાની હોય એની ખબર મજૂરને થોડી હોય ? જરા આકરી પૂછપરછ કરી તો માની ગયા કે “હા, આવું કરીએ તો તમને ખબર પડે છે કે નહીં ? તે જોવું હતું માટે આમ કર્યું.” લ્યો બોલો ! મજૂરો પણ ખેડૂતની પરીક્ષા લેવા માંડ્યા ! પણ પરિણામે અર્ધો ઘેરો અમર્યાદિત રીતે વધ પકડતો રહ્યો. અને બાકીની વધેલી દવા ક્યાં? પૂછતાં નીરણના ઓઘામાં સંઘરેલી તે કાઢી દીધી. મારે એ મજૂરોને છૂટા કરવા પડેલા બોલો !

પંચવટી બાગ ક્ષેત્રફળની દૃષ્ટિએ છે 100 વીઘાનો. આખી વાડીના ક્યા બ્લૉકમાં કેવું કામ ચાલી રહ્યું છે, તે એક જગ્યાએથી જોઈ શકાય તે માટે વાડીની મધ્યમાં આવેલા નીલગીરીના ઊંચા ઝાડવા પર એક મેડો બનાવેલો અને હાથમાં દૂરબીન રાખી આખી વાડીનું નિરીક્ષણ કરી લેવાનું ગોઠવેલું. પણ વાડીમાં ફળાઉ વૃક્ષોનો ઉછેર થઈ જતાં દૂર જોવા બાબતે તેની નડતર ઊભી થતાં બંધ કરવું પડ્યું. બપોરે અને સાંજે મજૂરોને કામેથી છૂટવાની વેળા-એક લોખંડી ડ્રમને ઝાડવે લટકાડી બનાવેલ બેલને ટકોરા મારવાથી પંચવટી બાગમાં તો શું, આસપાસની ઘણીબધી વાડીઓમાં તેનો રણકારો સંભળાય અને સૌ એકસાથે કામેથી છૂટી શકે. આ વ્યવસ્થા તો આજે પણ અમલમાં છે, જે માત્ર પંચવટી બાગ પૂરતી મર્યાદિત નહીં રહેતાં, આસપાસની બધી વાડીઓ આ બેલના આધારે જ કામ ગોઠવી રહી છે.

ખેતીકાર્યો ઘડીકમાં શરૂ – ઘડીકમાં બંધ કરી શકાતાં નથી :

ફેક્ટરી, દુકાન અને ખેતી-ત્રણેય ધંધા ભલે ગણાય રોજગારના જ એકમ. પણ ત્રણેયમાં ફેર ગણીએ તો છે પાર વગરનો ! તમે જુઓ ! ફેક્ટરી કાચા માલમાંથી પાકામાં રૂપાંતરિત કરનારું યુનિટ છે. અને દુકાન એ માલનું વેચાણ કરી, વચ્ચેથી કમાણી કરી લેનારી તરકીબ છે. જ્યારે ખેતી તો કેટલાંય સજીવ-નિર્જીવ પરિબળો અને કુદરતી સ્રોતોની વચ્ચે વલોવાઈને ધરતીની ધૂળમાંથી મલાઈરૂપી ધાનનું નવસર્જન કરનારી ખૂબ લાંબી ને સતત ચાલતી પ્રક્રિયા હોઈ, ઘડીકમાં શરૂ અને ઘડીકમાં બંધ કરી શકાતી નથી. એટલે એમાં ખંત ઉપરાંત પૂરતી ધીરજની જરૂર હોય છે. અને એવી અપેક્ષા મજૂર કે ભાગિયા પાસે થોડી રાખી શકાય ? આવું તો વાડીના માલિકે ખેડૂતે પોતે જ કરવું પડતું હોય છે.

માલિક-મજૂરમાં વાડી પ્રત્યેની લાગણીમાં હોય છે ફેર :

ખેડૂત એ ખેતર કે વાડીનો માલિક છે, અને એ જ્યારે વાડી-ખેતરમાં જાતે ખેતી કરતો હોય કે જાત દેખરેખ નીચે ખેતી કરાવતો હોય એની વાત એક છે, અને ખેડૂતે પોતાની ગેરહાજરીમાં કામ કરવા રોકેલ દાડિયો-મજૂર હોય કે મજૂરીના ભાગમાં રાખેલ ભાગિયો-મજૂર હોય અને એને વાડી સોંપેલ હોય એની વાત બીજી છે. એ બન્નેની ભાવના, વાડીને યથાસ્થિતિએ રાખવાની ચીવટ, વાડી માહ્યલાં મકાનો-ઢોરાં- ઝાડવાં બાબતે હમદર્દી અને વાડીને જ વફાદાર રહી બધી કામગીરી કરતા રહેવા બાબતે સો અને છ ના આંક જેટલો મોટો ફેર જણાય છે મિત્રો !

અમારી વાડીની બાજુમાં એક સુરત રહી, ભાગિયા દ્વારા ખેતી કરાવતા હીરાવાળા ભાઈની વાડી છે. દર વરસે કોઈ ને કોઈ નસવાડી બાજુના જણને 25% મજૂરીના ભાગથી વાડી ભાગવી આપે છે. અમારી વાડીનો અને એની વાડીનો શેઢો અડોઅડ-એક હોવાથી એની વાડીમાં થઈ રહેલી હરફર કે થઈ રહેલું કામ એ બાજુ નજર કરવા માત્રથી અમને ભળાય છે. ઘણીએ વાર નજરે ચડ્યું છે કે વાડીમાંથી લીલી ચારનાં પોટકાં, સૂકી નીરણના પૂળા અને લાકડ-કૂકડ-બળતણના ભારા ભાગિયાના ભાઈબંધ બની ગયેલા ઈસમોને આપીને “પારકે બાજરે પોંક- માવજીભાઈ કાંધાળા !” મફતમાં જશ ખાટતા ભળાતા હોય છે. નુકસાન થવાનું હોય તો વાડીના માલિકને, એમાં ભાગિયાને શી લેવાદેવા ? આવું ત્યારે જ બને જ્યારે પડ રેઢું હોય !

ભલે પંડ્યે નહીં, તો ચીંધીને તો કામ કરાવી શકીએ ને ?

માનો કે માલિકની ઉંમર થઈ ગઈ હોય, પંડ્ય હવે બળનું – વધુ પડતી મહેનતવાળું કામ કરવા સક્ષમ ન હોય તોયે કંઈ વાંધો નહીં. આપણે જાતે બળનું કામ નથી કરવું. પણ આપણી જુવાનીના વખતમાં વાડીને જે પ્રકારની વિકસાવી હોય, તેવી ને તેવી સ્થિતિમાં જાળવી રાખવા માટેય આપણો આંટો-ફેરો અને વખતો વખતનાં જરૂરી કામો મજૂર-ભાગિયાને ચીંધીને તો કરાવી જ શકીએ ને? વાડીના ટ્રેક્ટરનું ઉપયોગ પ્રમાણે ઓઈલ બદલવું, ડીઝલ અને ઓઈલ ફિલ્ટરો બદલવાં, ઘસારાના પોઇંટે અને વ્હીલ બેરીંગમાં ગ્રીસીંગ કરવું, ટ્રેલર બોડી કે ખેત સાધનોની તૂટછૂટનું રીપેરીંગ-વેલ્ડિંગ, કૂવાની પાળી, ઢોરાંની ગમાણ, પાણીની હવાડી, કુંડી, ફરજા, કોઢ, ગોડાઉન, મજૂર-આવાસ, વાડી ફરતું ફેન્સિંગ વગેરે જેવાં વખતો વખત રીપેરીંગ કામો કરતાં રહેવાં પડે છે. નબળાં-ઘરડાં અને ભાંગલ-તૂટેલ વૃક્ષોનો નિકાલ અને નવાં રોપ-કલમોનો ઉછેર થતો રહે, વાડીનાં ગાયો-બળદોને ટાણાંહર નીરણ-પાણીને ખાણદાણ દેવાતાં રહે એવું ચિંધાણ તો કરી શકાય ને ! અને તો જ વાડી ‘વાડી’ તરીકે ટકી રહે. નહીં તો તો “ગાંગો ગોકળ અને વાંહે મોકળ” જેવું થઈ રહે ભૈ !

અંતે :

માનો કે વાડીએ આજ આપણાં જોગું કંઈ કામ નથી. તો પણ “હાલોને બે ઘડી વાડીએ જઈ આવીએ” એવું મન ધરતીપુત્રને થતું રહેવું જોઈએ. અને ખરેખર વાડીએ આંટો મારી વાડીની ધરતી, વાડીનાં ઝાડ-છોડ ને વાડીની ખુલ્લી ચોખ્ખી ખુશ્બેદાર હવામાં ઘડીક બેસીએ ત્યાં સ્ફૂર્તિ અને આનંદમાં ઉમેરણરૂપી સંતોષ મન અનુભવવા લાગે એટલે સમજવું કે વાડી અને આપણો જીવ એક થઈ, બન્ને ઓતપ્રોત થઈ રહ્યાં છીએ ! અને આવો એહસાસ દૂર રહ્યા રહ્યા ખેતી કરાવ્યે થાય ખરો ? એ તો વાડીમાં જીવ પરોવીને રહીએ તો જ થઈ શકે છે એવો જાત અનુભવ અમારો તો રહ્યો છે ભાઈ !


સંપર્ક : હીરજી ભીંગરાડિયા , પંચવટીબાગ, માલપરા જિ.બોટાદ [મો.+91 93275 72297] ǁ ઈ-મેલઃ :krushidampati@gmail.com

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

1 comment for “ખેતી કરવી જ છે ? તો સાવ રેઢેરેઢી નહીં થાય ભૈ !

  1. June 27, 2018 at 8:16 am

    હીરજીભાઈએ ઉપરની પોસ્ટમાં ખેતી સંચાલન નફા તોટા અને વીમા વીસે જણાંવેલ છે.

    આમાં ઘણાં પરીબળો ભાગ ભજવતા હોય છે. મારા કુટુંબ કે ગામમાં બધા ખેતીવાડી સાથે જોડાયેલ હતા. દાદા કે દાદાને સહી કે લખવા વાંચવા પુરતું અક્ષર જ્ઞાન હતું અને પીતાજી સુધી ચાલ્યું.

    કચ્છમાં બાજુના ગામમાં અગીયારમી સુધી અભ્યાસ કરી હું મુંબઈ આવ્યો. મુંબઈમાં કાપડની મોટી મોટી મીલો હતી અને દસ વીસ હજાર માણસો એક મીલમાં કામ કરતા હતા.

    ખબર નહીં આજે મુંબઈમાં ફક્ત મીલોના ભુંગળા યાદ કરવા રહ્યા છે અને આજુબાજુ ચાલીસ પચાસ માળના ટાવર બની ગયા છે. ભુંગળા દેખાતા નથી.

    ખેતીવાડી કે ફેક્ટરીમાં આટલો ફેર પડશે એ કલ્પના કરવે મુશ્કેલ છે. બટાટા કે લસણ બે પાંચ રુપીયે દસ કે ચાલીસ કીલો વેંચાય છે અને એ સમાચાર વાંચી મેડીકલેઈમ પોલીસી યાદ આવે છે. જેમાં મફતમાં મોટી હોસ્પીટલમાં સારવાર માટે લાઈન લાગે છે.

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.