Science સમાચાર (૩૯)

દીપક ધોળકિયા

(૧) ભારત માટે નાસા તરફથી ચોંકાવનારા સમાચાર

નાસાનાં GRACE (Gravity Recovery and Climate Experiment) મિશને ઍપ્રિલ ૨૦૦૨થી માર્ચ ૨૦૧૬ સુધીના ૧૪ વર્ષના જળસ્રોતોનું અધ્યયન પ્રકાશિત કર્યું છે. એકંદરે દુનિયામાં જ્યાં જળ વિપુલ પ્રમાણમાં છે તે સુકાવા લાગ્યા છે. ભૂગર્ભ જળની સપાટી સતત નીચે ગઈ છે. બીજી બાજુ ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં પાણી વધવા લાગ્યું છે. મોટા ભાગે હિમાચ્છાદિત શિખરોનો બરફ ઓગળવા લાગ્યો છે, પરંતુ એક નિષ્ણાત કહે છે કે એ પાણી પીવામાં કે ખેતીમાં કામ આવી શકે તેવું નથી.

ઉત્તર ભારત અને ચીનના ઉત્તરી મેદાની પ્રદેશોમાં સિંચાઈ માટે ભૂગર્ભ જળ બહુ ખેંચાઈ ગયું છે. નાસાના સંશોધકોએ દુનિયાના ૩૪ પ્રદેશોમાં પાણી વધવા કે ઘટવાનાં તારણો આપ્યાં છે. ઉત્તર ભારતમાં અર્ધા સૂકા પ્રદેશમાં ૫૪ ટકા ભૂગર્ભ જળ ખેતીમાં વપરાય છે, જો કે વરસાદ ૧૦૧ ટકા જેવો થાય છે. દુકાળનાં વર્ષોમાં ઉત્તર ભારતની સ્થિતિ ખરાબ થવાની છે. પૂર્વભારત અને બાંગ્લાદેશમાં પણ નકારાત્મક વલણો જોવા મળ્યાં છે.

એક સંશોધક ફૅમિગ્લિઆટી કહે છે કે “દક્ષિણ એશિયાના લોકો સામે ખરેખર પાણીની અછતનો ભય તોળાય છે, કારણ ke પાણીની પ્રાપ્યતા ઘટતી જાય છે ગ્લેશિયરો પીગળીને સંકોચાવા માંડ્યાં છે હિમાલયનાં ગ્લેશિયરો અદૃશ્ય થઈ જશે તો કરોડો લોકો આવતા થોડા દાયકામાં જ પર્યાવરણને કારણે નિર્વાસિત (climate refugees) બની જશે.”

સંદર્ભઃ https://sandrp.in/2018/05/17/nasas-grace-mission-india-on-perilous-path-of-making-millions-of-climate-refugees/

૦-૦-૦

(૨) યુરોપમાં મોટા ડૅમો તોડવાની શરૂઆત!

નવાઈ લાગે છે ને? આપણે ત્યાં હજારો એકર જમીનને ડુબાવી દેતા ડૅમો માટે કદી આકર્ષણ ઓછું નથી થતું. મોટા ડેમોમાં વિશાળ પટ આખાં ને આખાં ગામ ડૂબી જતાં હોય છે. ટિહરી ગામ તો જળસમાધિ લઈ જ ચૂક્યું છે. નર્મદાના સરદાર સરોવર ડૅમે પણ ઘણાં જીવન ઉજાડ્યાં છે ત્યારે યુરોપમાં મોટા બંધોની વિરુદ્ધ અવાજ તો ઊઠ્યો જ છે એટલું જ નહીં, પર્યાવરણને નુકસાન કરતાં ડૅમો તોડી પાડીને નદીઓને નિર્બંધ વહેવા દેવાનો જમાનો શરૂ થયો છે.

સ્પેનનો આ ડેમ ૧૯૫૮માં બન્યો છે અને ૨૨ મીટર ઊંચો છે. પરંતુ નિષ્ણાતોએ જોયું કે એમાં પહેલાં એક ખાસ પ્રકારની માછલી થતી અને એવી બીજી પણ ઘણી જાતો હતી, પણ ડૅમ બન્યા પછી આ માછલીનું અસ્તિત્વ મટી ગયું. ડેમને કારણે નદી બંધાઈ ગઈ અને ઠેર ઠેર મોટાં ખાબોચિયાં બની ગયાં છે જેમાં આ માછલીને જીવવા લાયક સંયોગો ન મળ્યા.

યુરોપમાં ભાગ્યે જ કોઈ નદી હશે જેને કૃત્રિમ રીતે બાંધી ન દેવાઈ હોય પરંતુ છેલ્લાં ૨૦-૨૫ વર્ષમાં ફ્રાન્સ, સ્વીડન, ફિનલૅંડ, યુનાઇટેડ કિંગડમ અને સ્પેનમાં પાંચ હજારથી વધારે ડેમો. પાળા, કલવર્ટૉ તોડીને નદીઓને મુક્ત કરી દેવાઈ છે. છેલ્લાં દસ વર્ષમાં અમેરિકામાં ૧૨૦૦ નદીઓને બંધનમુક્ત કરી દેવાઈ છે. સન ૨૦૦૦માં યુરોપિયન યુનિયને ‘વૉટર ફ્રેમવર્ક ડાયરેક્ટિવ’ લાગુ કર્યો તેમાં સભ્ય દેશોને નદીઓ અને સરોવરોના પરિવેશને બચાવવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે, પણ હજી માત્ર અડધા ભાગની નદીઓની સ્થિતિ સુધરી છે.

સંદર્ભઃ https://www.nature.com/articles/d41586-018-05182-1

૦-૦-૦

(૩) એક શરીરમાં એક જ DNA નથી હોતું.

આપણે જ્યારે DNAની વાત કરતા હોઈએ છીએ ત્યારે એમ માનીને ચાલીએ છીએ કે આખા શરિરમાં એક જ DNA હોય છે, પણ એક બાળકની તપાસ કરતાં ડૉક્ટરોને જોવા મળ્યું કે એના શરીરના બધા કોશોમાં એકસરખા જીન્સ નહોતા. એમના માટે આ નવાઈની વાત હતી. મૂળભૂત સંરચનામાં જ અંતર હતું, એ માત્ર વિકૃતિ નહોતી. અમુક પ્રકારના કોશોમાં બહુ મોટું પરિવર્તન જોવા મળ્યું પણ એ જ પ્રકારના અન્ય કોશોમાં એવી વિકૃતિ નહોતી. જાણે બે જુદાં બાળકોના કોશ તપાસવા મળ્યા હોય! આને Moseicism કહે છે, જેમ ચિત્રકારીમાં કે ઘરમાં ફરસ પર ટાઇલ્સ લગાડાઅવામાં આપણે ભાતીગળ ડિઝાઇન બનાવતા હોઈએ તેવું.

સામાન્ય રીતે તો દરેક કોશમાં જીન્સની કૉપી પહોંચતી હોય છે, પણ કૉપી કરવામાં ભૂલ થઈ જાય કે અડચણ આવે એવું પણ બનતું હોય છે. આમ જિનોમ (જીનની સંરચના) માત્ર દરેક વ્યક્તિમાં જ નહીં પણ દરેક કોશમાં પણ બદલી જાય છે.

પરંતુ આ કોઈ નવી શોધ નથી; માત્ર હવે એને માન્યતા મળવા લાગી છે. આમ તો ડાર્વિને કેટલીયે વનસ્પતી એવી જોઈ કે જેમાં અમુક અંશે વિકાસની ઢબ જુદી હતી. એમને નવાઈ લાગી કે આમ કેમ બની શકે. ઘણી વાર એવું જોવા મળે છે કે મગજના એક ભાગનું કદ વધારે મોટું બની જાય. કૅન્સરના કોશો પણ જીન્સમાં આવતી વિકૃતિનું જ પરિણામ છે.

સંદર્ભઃ https://www.nytimes.com/2018/05/21/science/mosaicism-dna-genome-cancer.html

૦-૦-૦

(૪) મૅલેરિયાનાં પ્લાસ્મોડિયમ પરોપજીવીઓ લિવરમાં ચોરી કરે છે

મચ્છર કરડે કે તરત જ એના આધારે જીવતાં
પરોપજીવીઓ સીધાં જ લોહીમાં પહોંચે છે એ ધારણા ખોટી છે. PLOS PATHOGEN સામયિકમાં ડ્યૂક યુનિવર્સિટીના સંશોધકો જણાવે છે કે પ્લાસ્મોડિયમ લિવરમાં જઈને એના કોશની અંદર ઘૂસી જાય છે અને પોતાની આસપાસ એક પાતળી કોથળી ગૂંથી લે છે અને સલામત રીતે એ જીવે છે. ત્યાં એને એક પ્રોટીન મળી જાય છે. પ્લાસ્મોડિયમ એમાંથી શક્તિ મેળવે છે અને પોતાનું જ પુનરુત્પાદન કરે છે. ૪૮ કલાકમાં એમની સંખ્યા વધીને ૩૦,૦૦૦ પર પહોંચે છે. અહીં ચિત્રમાં વાદળી રંગનાં ચકરડાં પ્લાસ્મોડિયમ છે અને બીજા પ્રોટીનના કોશો છે. આટલી મોટી સંખ્યા જાય ત્યારે લાવલશ્કર લિવરમાંથી નીકળીને આખા શરીરમાં ફેલાઈ જાય છે. એના ઉપાયો તો શ્વેતકણો પાસે છે જ પણ સંશોધકો ઍક્વાપોરિન-૩ પ્રોટીનને કેમ નિષ્ક્રિય બનાવી દેવો તેના રસ્તા શોધે છે કે જેથી પ્લાસ્મોડિયમ પાંગરી જ ન શકે.

સંદર્ભઃhttps://today.duke.edu/2018/05/malaria-causing-parasite-manipulates-liver-cells-survive

૦-૦-૦

શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો

ઈમેલઃ dipak.dholakia@gamil.com

બ્લૉગઃ મારી બારી

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

3 comments for “Science સમાચાર (૩૯)

  1. June 4, 2018 at 1:49 pm

    મુરબ્બી શ્રીએ પોસ્ટમાં નાસાનો હવાલો આપી જણાંવેલ છે કે સીંચાઈને લીધે જમીનના પાણી નીચે ચાલ્યા ગયા છે. 

    રાજસ્થાન, કચ્છ, ગુજરાતમાં પણ પાણી નીચે ગયા છે. નર્મદા ડેમનું પાણી કચ્છમાં ક્યાં સુધી પહોંચેલ છે એ બાબત શંકા છે અથવા ક્યારેય પહોંચે એમ લાગતું નથી.

    હવે આપણે પાકીસ્તાનમાં કાબુલ અને સીધું નદીના પાણી વીશે જાણીએ. પાકીસ્તાનના રણ વીસ્તારમાં કચ્છ રાજસ્થાન કરતાં ઓછો વરસાદ પડે છે. કાબુલ અને સીંધુ નદીના કારણે પાકીસ્તાને રણ વીસ્તારને લીલોછમ બનાવી દીધેલ છે. ઘંઉનો પાક થાય છે. હજી બલુચીસ્તાન બાજુ આ પાણી આપવામાં આવે તો ઘણાં વીસ્તારમાં મબલખ પાક તૈયાર થઈ શકે એમ છે.

    બલુચીસ્તાન કે પાકીસ્તાન રણ પ્રદેશમાં ચીન લીજ ઉપર જમીન લઈ ખેતી કરવા માંગે છે એવા સાચા ખોટા સમાચાર હતા. આફ્રીકામાં લીજ જમીન લઈ ભારત કઠોળ લણશે એવા સમાચાર હતા. 

    • June 4, 2018 at 1:49 pm

      નર્મદા ડેમ અને આજુબાજુના બીજા ડેમોમાં પાણી ઘણું છે પણ એ પાણી કચ્છ રાજસ્થાનના વીસ્તારમાં પહોંચે એવી કોઈ જ શક્યતા નથી. કાબુલ નદીનું પાણી બલુચીસ્તાન બાજુ જાય એમ કચ્છ રાજસ્થાન બાજુ આવે તો દુનીયા આખીને મફતમાં ઘંઉ મળી શકે એ શક્યતા છે.

      ….   હિમાલયનાં ગ્લેશિયરો અદૃશ્ય થઈ જશે તો કરોડો લોકો આવતા થોડા દાયકામાં જ પર્યાવરણને કારણે નિર્વાસિત (climate refugees) બની જશે ને બદલે જગતના ભુખ્યા લોકોને મફત ઘંઉ પુરા પાડશે…

  2. June 5, 2018 at 8:50 am

    ટંકમાં લેખકે પોસ્ટમાં જે સમજાવેલ છે એ વાંચી જ્યારે આપણે નીચેની લીન્ક ખોલીએ ત્યારે … એક શરીરમાં એક જ DNA નથી હોતું…. સમજાય છે.

    બાર ચૌદ હજાર વર્ષ પહેલાં ઉત્તર દક્ષીણ અમેરીકા ખંડમાં હતું શું? અમેરીકાની યુનીવર્સીટીઓમાં પોતાની રીતે સીલેબસ બનાવી જે અભ્યાસ થાય છે એ બધાને શીખવા જેવું છે. ગુજરાતીમાં ટુંકમાં સમજણ આપી લેખકે પોસ્ટ મુકી વેબગુર્જરીના વાંચકોને અમુલ્ય ભેટ આપેલ છે.

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.