“વાંકે-વહમે” આપણા “બળ” કરતાં અનુભવીઓની લગાડીએ “કળ” !

હીરજી ભીંગરાડિયા

બળ અને કળ એ બે શબ્દોમાં બોલ્યે ઝાઝો ફેર દેખાતો નથી. પણ બન્નેના વપરાશથી નિપજતાં પરિણામોમાં લાખ ગાડાનો ફેર હોય છે. કામ ખેતીનું હોય કે બીજું, એમાં શરીરશ્રમ એટલે કે બળ તો વાપરવું જ પડે છે. પણ આ બળ સાથે કળ ન જોડીએ તો એકલી ગધ્ધામજૂરી ગમે તેટલી કરીએ, ધાર્યું પરિણામ મેળવી શકાતું નથી. એક દાખલો આપીને આ વાત સ્પષ્ટ કરું.

વાત છે 50 વરસ જૂની. 1961-62 માં લોકભારતીના કૃષિસર્ટિ.કોર્સમાં ભણું. બન્ને વર્ષના મળી કૂલ વિદ્યાર્થીઓ 60 જેટલા. પણ બધા કુમારો ! ટાપટીપ તો કોઇ ન કરે પણ રહેણી-કરણી યે બધાની લઘરવઘર વાળી ! કપડે-લત્તે કે વાળ હોળવાની બાબતે બધા બેદરકાર ! શિક્ષકો, આચાર્ય કે ગૃહપતિની સુઘડપણે રહેવાની સુચના એક કાનેથી બીજા કાને કાઢી નાખે ! શિક્ષકો અકળાઇ ગયેલા. વાત પહોંચી ઇસ્માઇલદાદા કને. તેઓ અમને બાગાયત અને મરઘાપાલન ભણાવે. ઇ.દાદાએ મનુભાઇ [દર્શક]ને કહ્યું “ આ એક નહીં, આવા દરેક ક્લાસમાં બે-પાંચ છોકરીઓને યે એડમીશન આપતા રહો. પછી જોઇ લ્યો મજા ! છોકરાઓના બધા રંગ ઢંગ ફરી જવાના !” આમ કરાયું અને આખા ક્લાસની રંગત જ ફરી ગઇ ! આ કામ જે ઘણાના બળે ના થયું, તે ઇસ્માઈલદાદાની નાનકડી કળે પાર પાડી બતાવ્યું બોલો !

ખેતી એતો સજીવો સાથે અને કુદરતી પરિબળો વચ્ચે ગુંથાયેલો વ્યવસાય છે ભાઇ ! ક્યારે-કઇ બાબતમાં કેવા પ્રકારની અડચણો ઊભી થઇ પડે તેનું કંઇ કહી શકાતું નથી. સ્વપ્નેય ન વિચાર્યું હોય તેવી પરિસ્થિતિ સામે આવી ઉભી રહી જાય ત્યારે ભલભલાના મન મુંઝારે ચડી જતા હોયછે.

આ રહ્યો દાખલો = અમારા ગામનો કમો. સવારમાં રેંકડો જોડવા ગયો ત્યાં ખબર પડી કે એક વ્હીલમાં તો નેવકી હવા નથી ! હવે ? બળદને પાછા બાંધ્યા ખીલે ને વ્હીલપાનું શોધી ઝટઝટ વ્હીલની નટો ખોલી, ઘરવાળીને કર્યો સાદ “ અલી ! અહીં ઓરી આવ્ય ! હું આ રેંકડો ઉંચો કરું ને તૂં આ ઇંટો નીચે ગોઠવી દે !” કહી એવું કર્યું બળ તે રેંકડો તો ઉંચો થઇ ગયો, પણ કમાની કેડે કડેડાટી બોલી ગઇ ! કરોડરજ્જુનો મણકો ખસી ગયો ! કામની ઉતાવળમાં બળ કર્યું પણ કળ ભૂલાઇ ગઇ ! રેંકડો ઉંચો કળથી કરી શકાય તેવો ‘જેક’ મશીનરીની ઓરડીમાં જ પડેલો, પણ કળથી કામ લેવાનું યાદ ના આવ્યું, ને આદમી જેવો આદમી નંદવાઇ બેઠો !

જરૂર હોય છે પાંખ- આંખ બન્નેની= મેં જોયું છે કે ખેતી સંભાળતા જુવાનિયાઓમાં ‘ પાંખ ’ એટલેકે શારીરિક શક્તિ અણખૂટ છે, અને આવી શક્તિરૂપી પાંખ હોય તે ગમે તે કરી શકવા સમર્થ હોય તે વાત સાચી, પણ……એ પાંખની સાથે જો આંખ ન હોય તો ? આંધળુકિયા કરેલી ઉડ આગમાંયે પાડે ! કદાચ શિકારીની ઝાળમાય સપડાય જવાય ! આપણા હથિયાર આપણનેજ વાગી જાય ! બળથી જાડી ડાળને કાપીતો નાખીએ પણ કળ ના હોયતો ડાળ પડતી વખતે આપણું છાપરું ભોં ભેગું કરે ! માત્ર એક શક્તિ ભરપૂર હોય એટલું પુરતું નથી. શક્તિઓના વપરાશ સાથે વાપરવાની રીત અને સદુપયોગની કળા પણ હાથવગી હોવી જોઇએ. એકલી પાંખથી ધાર્યા કામ કદી થાય નહીં ! પાંખ સાથે આંખ હોવી જ જોઇએ.

યુવાનો પાસે જેમ શક્તિરૂપી પાંખ છે તેમ અનુભવી વડિલો-વૃધ્ધો પાસે વિવેક અને અનુભવની આંખ છે. એમણે જીંદગીમાં ઘણા ચડાવ-ઉતાર જોયા હોય, ઘણી ઠોકરો ખાધી હોય, અને એમાંથી માર્ગ શોધ્યા હોય, એટલે ક્યાં બળ કરાય ને ક્યાં ન કરાય તે અંગેની સાચી સલાહ અને માર્ગદર્શન એમના પાસેથી મેળવવા પડે ! ખેડૂત આલમમાં એવા અનુભવી વૃધ્ધોની ખેંચ નથી. જરૂરપડ્યે “અહં” ને વચ્ચે લાવ્યા વિના એવાઓની સલાહ લેતા રહેવાય તો નિવડેલી કળા મારફત આપણું કામ સરળ બને ભાઇ ! અનુભવીઓ માટે કહેવાયું છે કે…” જ્યાં ના પહોંચે રવિ, ત્યાં પહોંચે કવિ ! અને જ્યાં ન પહોંચે કવિ ત્યાં પહોંચે અનુભવી !”

પ્રાચીન સમયમાં ગુરુજીએ બળ અને કળનું પારખું કરાવવા બે શિષ્યોને અક્કેક ઝાડ કાપવાનું કામ સોંપ્યું. બન્નેને ધાર વગરની બુઠ્ઠી કુહાડીઓ અને એ કામ માટે બે ઘડીનો સમય આપ્યો. વધુ સશક્ત એવા શિષ્યે પોતાના બળના ભરોસે કામનો આરંભ કરી દીધો. બીજા શિષ્યે વિચાર્યું ‘ આ બુઠ્ઠી કુહાડીથી ઝાડ કાપવું એ સમય અને શક્તિનો વેડફાટ ગણાય.તેણે એક નિસરણા જેવો પથ્થર શોધી કાઢી તેનાપર કુહાડીને ધાર કાઢવાનું શરું કર્યું. ઝાડા કાપવાનું છોડી આવામાં સમય-શક્તિ વેડફવી એ પેલાને સદંતર મુર્ખાઇ લાગતી હતી.પણ એ અનુભવી રહ્યો હતો કે પોતે રેબજેબ થયો છતાં અરધું કામેય કરી શક્યો નહોતો. જ્યારે કુહાડી ઘસનારે એનાં પહેલાં કામ પુરું કરી વાળેલું ! અને એને આ કામનો થાકેય જણાતો નહોતો. ગુરુજીની શીખવવાની પધ્ધતિ ઉપદેશની નહીં, પ્રતક્ષ્ય કાર્યવાળી હતી.

આ રહ્યા એવા કેટલાક બનેલા રસપ્રદ કિસ્સાઓ કે જેમાં અનુભવીઓની ખરી કળ વપરાઇ હોય !

[1] પ્રસંગ છે ઘણા વરહ પહેલાનો. ડોબું [ભેંશ]તાજું વિંયાણેલું. ને માળું આઉમાં હાથ નાખવા ન દે ! આંચળ પકડવા જઇએ ત્યા ઠેકડે ઠેકડા મારે ! ગાય હોય તો તો પાછલા પગે શેલો વાળી દેવાય-પણ આ ડોબાને ? રીંહ એવી ચડી કે મેં તો લીધો એક ભીંતના ટેકે પડેલો સુબાબુલનો સોટો ! ને ભેંશના બરડામાં બે-ચાર સબોડ્યા ! બીકની મારી જીભ કાઢી ગઇ પણ તોયે આઉમાં હાથ નાખ્યા ભેળી ઉલળે ! મુંજાયા ! થાકીને નાથાદાદા ગોવાળને બોલાવ્યા. આવ્યા.-તરત કહે “ લાવો દોરડું અને બાંધો એના આગલા ભેળા બન્ને પગ ! જૂઓ, રણકોટો કરીને ઉભી રહે છે કે નહીં ?” ને થયું યે એવું હો ભાઇ ! આગલા પગ ભેળા બાંધી દીધા ત્યાં પાછલા પગ ઉલાળતી બંધ થઇ ગઇ ! અમે ખીરુ દોહી લીધું. પછીતો ધીરે ધીરે ખણ પડી ગઇ-પણ શરુમાં અમારા બળનું પાણી મપાઇ ગયું ! અમારા બળપૂર્વક મારેલા બડિયા કરતા ગોવાળદાદાની કળ કેવું કામ કરી ગઇ તમે જ કહો !

[2] આપણ ખેડૂતોને ગાયો,બળદો.ભેંશો અને ગાડા-ટ્રેક્ટર સાથે વધુ વ્યવહાર. એટલે પ્રશ્નોતો ઝાઝા એનાજ હોય ? અમારો એક બળદ જીવડું અડી જતાં મરી જવાથી બીજો કાબરો બળદ ખરીદ્યો. જોયો હોયતો લોહીએ લથબથ – ભાળ્યે ભૂખ ભાંગે એવો ! હળવા કામે વાંધો નહીં – પણ બેડિયા બળદે રજકાવાયુ ખેડવા લોઢાના હળે જોડ્યો ને માળો એક બે ને ત્રીજી ઉથલે અધવચ્ચે જ રહ્યો ઊભો ! ને પરોણો મારતા ગયો બેસી ! હવે ? ‘ બાપો…..બાપો…, ઉઠ ભાઇ….ઉઠ ..’ કહી ઘડિક ફોહલાવ્યો- પણ વ્યર્થ ! નાથ પકડી આગળ ખેંચ્યો પણ માળો ઊભા થવાનું નામ ન લે ! અમારા સાથી ગોવિંદભાઇએ લીધો પરોણો ! ફડૂહ…ફડૂહ વાંહામાંને બરડે માંડ્યા દેવા ! પરોણાના સળ ઉઠી આવ્યા,પણ એતો લાંબી ડોક ભોંયે અડકાડી, આંખો મીંચી ઠોઠડો થઇ ગયો ! મારવો કેટલોક ? થાક્યા અમેતો ! ત્યાં વાડીએ બેઠેલા અમારા કાકા આ ધમાલ જોઇ ગયા, ને હાંકલો કર્યો અમને “ એલા મારોમા…..મારોમા..” ઉતાવળે આવી પહોંચ્યા અને કહ્યું “એક કામ કરો-એની રાશ ઢીલી કરી દ્યો, ને તરેલાની સંબોલ કાઢી લઇ-ધરમાંથી છૂટો કરી મેલો ” અને એમ કર્યા ભેળું માળો હફડકદઇ ઉભો થઇ ગયો બોલો ! બળ કેટલું વાપરી જોયું અમે ? પણ એનાથી કામ ન થયું .ને કાકાનો આવા ખુંટલ પાસેથી કામ લેવાનો અનુભવ અમારી સમજણમાં બેસીગયો .

[3] હજુ હમણા થોડા ‘દિ પહેલા અમારા ડેલા સામેજ કેશુભાઇ એની નવસુંદરી ખડી લઇ વાડીએ જવા નીકળ્યા ત્યાં હવાડેથી પાણી પીને દેવાભાઇની ભગરી મળી સામી.બન્ને એકબીજા સામે કતરાણી ને જોતજોતામાં લઇ લીધી ધીક ! માંડી બાધવા 1 દેવોભાઇ તો માંડ્યો ડંડે ને ડંડે ભેંશોને સબોડવા ! પણ એકેય ડોબાને ડંડાના ઘા ધ્યાનમાં જ નહીં ને ! એમાં કુદરતને કરવું છે તે એકબીજાના શિંગડા અંદરોઅંદર ભરાઇ પડ્યા અને બન્ને રણકીને રહી ગઇ ઉભી ! કેશુભાઇ મોટી ઉમરવાળા અને ઠરેલ આદમી.એણે દેવાને બડિયા મારતો બંધ કરાવી-ભેંશોને બુચકારી-ફોહલાવી ટાઢી પાડી. હળવેકથી કોનું શિંગડું કેવી રીતે ભરાણું છે તે તપાસી, પોતાની ભેંશનું માથું આઘુંપાછું હાથથી નમાવી-ગુંચ ઉકેલી ભેંશોને છૂટ્ટી કરી. આમાં જો થોડીકેય ઉતાવળ થઇ ગઇ હોત તો એકાદીનું શિંગડું મોદામાંથી ખેંચાયે છૂટકો થાત. કેશુભાઇની આવડત અને સૂઝ કામ કરી ગઇ .

[4] ટ્રેક્ટરના પાછલા ડોઘલામાં લીલોચારો ભરી અંધારું થયે ઉતાવળે ઉતાવળે ઘેર આવી રહ્યો હતો, એમાં અરધેક આવતા પડ્યું આગલા વ્હીલમાં પંચર ! હવે ? એકબાજુ અંધારું ને વ્હીલ ખોલીને લઇ જાઉં તોય 3 કેલોમીટર ગામ દૂર ! થઇને ન થવા જેવી ? ત્યાં યાદ આવ્યું કે એકવાર ધારુકા નીરણ ભરવા ગયા હતા ને આમ જ આગલા વ્હીલમાં અધવચ્ચે પંચર થયું હતું….ને તે ‘દિ અરજણભાઇ હારે…ને એણે અજમાવેલો ઉપાય આવી ગયો યાદ ! તરત કર્યો અમલ ! બાજુમાંથી બે ચાર પથ્થરા શોધી માંદા પૈડાની આગળ કર્યો ઢગલો ને ટ્રેક્ટર થોડું ચલાવી માંદું વ્હીલ લીધું એની ઉપર. અને સામેના વ્હીલની જોડાણધરી અને ટ્રેક્ટરબોડીની ચેનલ વચ્ચે થયેલ જગ્યામાં ભરાવી દીધો લાકડાનો ઢેબો ! પછી ચલાવ્યું ટ્રેક્ટર,તો માંદું વ્હીલ રહેવા લાગ્યું જમીનથી 2-3 ઇંચ ઉંચું ! અને ત્રણ પૈડે ટ્રેક્ટર ઘેર પહોંચી ગયું.ભાઇઓ ! આ ઉપાય સારોએવો પ્રચલિત બની ગયો છે.

[5] પ્રસંગ છે હું નાનો હતો તે વેળાનો. તે વખતે અમે ચોસલા ગામે રહેતા હતા. બનેલું એવું કે હું દસમાંમાં માલપરા લોકશાળામાં ભણું, અને જન્માષ્ટમીની રજામાં નદીના સામાકાંઠાના ખેતરે બળદગાડું લઇને નીરણ લેવા ગયેલો. નીરણ વાઢી ગાડામાં ભરતો હતો ત્યાં આસપાસના ખેતરો વાળા એક બીજાને માંડ્યા સાદ પાડવા “ ભાગો..ભાગો….કાળુભાર નદીમાં પૂર આવી રહ્યું છે….જલ્દી બધા ઘરભણી ભાગો……” હુંય ઝટ ઝટ બળદોને ધરમાં નાખી-દોડાવતો નદીકાંઠે પહોંચ્યો ત્યાં ખલાસ ! નદીમાં પૂરનાં પાણી આવી ગયાં વેકરાઢક ! હવે ? આટલા બધા પૂરમાં અગાઉ ક્યારેય પડેલો નહીં. પણ ગામ ભણી નજર કરી તો સામાકાંઠે મારા બાપા આવી પહોંચેલા અને સાદ કરી કહેતા સાંભળ્યા “ગાડું ત્યાં ખેતરના શેઢે છોડી નાખ્ય, અને બળદિયાને સાવ છૂટ્ટા કરી મેલ્ય, અને તૂં પણ આપણા સમરિયા બળદનું પુંછડું કચકાબંધ પકડીને એની પાછળ પાછળ પાણીમાં હાલ્યો આવ. ગભરાઇશ નહીં- બળદિયા ડૂબશે નહીં- જરૂર પડ્યે તે તરવા માંડશે પણ તું પૂંછડું મૂકતો નહીં ! હું પૂરના પ્રવાહમાં તને લેવા સામો હાલ્યો આવું છું.” અને મેં જીગર કરી સમરિયાનું પુંછડું પકડી ગળા સમાણા ઉંડા પાણીના પૂરમાં નદી પાર કરી નાખેલી બોલો ! મને એવી ખબર નહોતી કે બળદ કે માલઢોર તરે યે ખરાં અને તારે યે ખરાં !

આ રહ્યો ઊંધબળનો ઉત્તમ દાખલો= ત્રિપગી દોડ, માટલાફોડ કે કોથળાદોડ જેવી રમતમાં બળ નહીં – કળ જ કામયાબ નિવડતી હોય છે એનો પાક્કો અનુભવ માલપરાની લોકશાળામાં ભણતો એટલે હતો જ છતાં ભૂલ ખાઇ ગયો બોલો ! ઇ.સન બે હજારની સાલ. સાંજનો સમય. વાડીમાં આંટો મારું. એમાં મગફળીના પ્લોટમાં પાણીની ઉંચી ઉડતી શેડ્ય-ફુવારો નજરે ચડ્યો. નજદીક ગયો તો ડ્રીપની સબ-મેઇન તૂટી ગયેલી અને પાણી બધું નીકળી જઇ વેડફાતું ભાળ્યું. હવે ? ચાલુ પ્રેસરે કંઇ લાઇન તો સંધાય નહીં. મનમાં થયું- બાજુનો બીજો વાલ્વ ખોલી નાખું અને આ વાલ્વને બંધ કરી દઉં એટલે પાણી બગડતું થઇ જાય બંધ . આને તો કાલ સવારે રીપેર કરી લેવાશે ! હું બાજુનાં જ આમળા પ્લોટના વાલે ગયો. આ વાલ્વ હતો લોઢાનો-અલંગનાભંગારમાંથી ખરીદેલો, અને ફીટ પણ કરેલો જમીનમાં થોડો ઊંડો ! હું તો ઉતાવળો ઉતાવળો વાંકો વળી માંડ્યો વાલ્વનું ચકરડું ઉબેળવા.પણ માળું ચકરડું ના હલે કે ના ચલે ! [આમળા-પ્લોટને હમણાથી પાણી બંધ હોવાથી કાટ ખાઇ જઇ સજ્જડ બની ગયેલો] હેઠો બેસી-ગોઠણભેર થઇ સજ્જડ વાલ્વ ખોલવા ઓર જોરથી બળ કર્યું. છાતી દબાણી, પેટ ભીંસાયું અને વાલ્વ તો ખૂલી ગયો પણ મને છાતીમાં કંઇક એવો સણકો-દુ;ખાવો ઉપડ્યો કે હું ત્યાં વાલ્વની બાજુમાં જ બેહોશ થઇ પડી ગયો. પાંચસાત મીનીટ પછી જાગ્યો ત્યાં પરસેવે રેબજેબ !. ગઢડા, ભાવનગર ને છેવટે અમદાવાદ તપાસમાં જતાં કહેવાયું કે “ જ્યારે બળ વધુ પડતું થયું ત્યારે હદયને પણ વધુ લોહીની જરૂર ઉભી થઇ, જે તમારી લોહી ફેરવતી નસો પહોંચાડી ન શકી, નસોમાં બ્લોકેજ છે-બાયપાસ કરાવવું પડશે.” ને કરાવવુ પડ્યું ત્યારે બધું પાછું મેળે ચડ્યું ! મેં જ એ સજ્જડ થઇ ગયેલ વાલ ખોલવા આટલું બધું ક-લાગનું શરીરબળ કરવાને બદલે કોશનો કારહો કે હથોડીની મદદ –જેવું કળથી કામ લેવાનું ગોઠવ્યું હોત તો આ પોતે જ ઉથલી પડવાની મોંકાણ ન સર્જાત !

આ એકવીસમી સદી ચાલી રહી છે. વિજ્ઞાન નિતનવા પ્રયોગો કરી અનેકવિધ પરિણામો બહાર પાડી રહ્યું છે. સાધનો પણ નિત્યનવા નીકળી રહ્યા છે ત્યારે કળ વિનાનું એકલું બળ વાપરતાં બંધ થઇએ. ભૂંડને વાડીથી દૂર ભગાવવાનીયે કળ છે, એને ડંડાથી ન પહોંચાય ! રોઝડાથી વાડીને બચાવવાની રીત જુદી છે. આંતરખેડ, વાવણી, હળખેડ જેવાં ખેતીકાર્યોમાં પગલે પગલે કળથી કામ લેવું પડે છે. જાનવરોને માંદા થયે સાજા કરવાના અનુભવસિધ્ધ ઉપાયો એ આવી જ કળ ગણાય. જમીંનતળનું પાણી શોધવા કે વરસાદી પાણી નીચે ઉતારવાના ઘણા નુસ્ખાઓ કળ નહીં તો બીજું શું છે ? ખેતીમાટે આ બધા ખૂબજ ઉપયોગી હોઇ તેનાં તરફ આપણું ધ્યાન નહીં હોય તો નકરું બળ કર્યે થાકી જવાશે હો ભાઇ ! આ બધામાં શારીરિક બળ સાથે બુધ્ધિબળ એટલે કે કળ વાપરવા વડિલો-વૃધ્ધોના અનુભવો ભારે ઉપયોગી થઇ પડવાનાં. અને બુધ્ધિથી કામ લઇએતો જ આપણે એવી કળોથી કામલેવાનું બીજાને શીખવી શકીએ !


સંપર્ક : હીરજી ભીંગરાડિયા , પંચવટીબાગ, માલપરા જિ.બોટાદ [મો.+91 93275 72297] ǁ ઈ-મેલઃ :krushidampati@gmail.com

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

1 comment for ““વાંકે-વહમે” આપણા “બળ” કરતાં અનુભવીઓની લગાડીએ “કળ” !

  1. May 30, 2018 at 7:52 am

    પોસ્ટમાં બરોબર જણાંવેલ છે…કમાની કેડે કડેડાટી બોલી ગઇ ! અને હું ત્યાં વાલ્વની બાજુમાં જ બેહોશ થઇ પડી ગયો.

    આવું આપણે રોજે રોજ કરીએ છીએ અને બીજાને દોષ આપીએ છીએ.

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.