ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ ભાગ ૧: ગુલામી પ્રકરણ ૧૩: શિવાજી અને કંપની (૧)

દીપક ધોળકિયા

ઔરંગઝેબે હિંદુસ્તાનના ઘણા વિસ્તારો પર કબ્જો કરી લીધો હતો, પણ અંદરથી એનું સામ્રાજ્ય ખવાવા લાગ્યું હતું. આમાં છત્રપતિ શિવાજી મોગલ સામ્રાજ્ય માટે મોટા પડકાર રૂપ હતા. એમનો જન્મ ૧૬૩૦માં થયો. એમના પિતા પાસે છ કિલ્લા હતા પણ ઔરંગઝેબ સામે એ હારી ગયા અને બીજાપુરમાં આદિલ શાહને ત્યાં નોકરીએ રહી ગયા. ધીમે ધીમે શિવાજી આપબળે ઊભા થયા અને મરાઠા સામ્રાજ્ય બનાવ્યું. મોગલો અને બીજાપુરના આદિલશાહી વંશ સાથે એમના સંબંધો મિત્રતા અને શત્રુતાના હતા. શિવાજી સાથે પણ કંપનીના સંબંધો મિત્રતા કે શત્રુતા અથવા પરસ્પર ઉપેક્ષાના જ હતા.

કંપનીને બીજાપુરના આદિલશાહી રાજ્ય સાથે વેપાર કરવામાં રસ વધ્યો હતો. સૌથી પહેલાં તો પોર્ચુગીઝોના કબજામાં મુંબઈ હતું ત્યારે એમણે પણ પ્રયાસ કર્યો હતો પણ આદિલશાહ સાથે એમના સંબંધો ખરાબ જ રહ્યા, બીજી બાજુ ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીને સીદી રુસ્તમ ઝમાનના કબજા હેઠળના રાજપુરીમાં ફૅક્ટરી બનાવવામાં સફળતા મળી હતી.

આ દરમિયાન, મહંમદ આદિલશાહનું મૃત્યુ થયું. એ નિઃસંતાન હતો એટલે એના ભત્રીજા અલી આદિલ શાહને ગાદીએ બેસાડીને વિધવા બેગમ ચાંદ બીબીએ કારભાર સંભાળી લીધો. પરંતુ ઔરંગઝેબને એ પસંદ ન આવ્યું અને એણે બીજાપુરને ધમકીઓ આપવાનું શરૂ કર્યું. શિવાજીના પિતા શાહજી ભોંસલે બીજાપુરની નોકરીમાં હતા પણ આ અસ્થિરતાનો લાભ લઈને એ સ્વતંત્ર થઈ ગયા. બીજી બાજુથી શિવાજીએ પણ દાંડા રાજાપુરીના કિલ્લા પર હુમલો કરી દીધો. પરંતુ દિલ્હીમાં મોગલોમાં સત્તા સંઘર્ષ ચાલ્યો તે કારણે ઔરંગઝેબનું ધ્યાન બીજાપુર પરથી એ વખતે તો હટી ગયું.

પરંતુ, ઑક્ટોબર ૧૬૫૯માં કંપની શિવાજીના મિત્ર (અને દુશ્મન) સીદી રુસ્તમ ઝમાન સાથે પણ વેપારી સંપર્કમાં હતી અને બીજાપુરમાં ચલણ તરીકે કામ આવે એવા સિક્કા બનાવવાની ટંકશાળ બનાવવા માટે વાતચીત કરતી હતી.. રુસ્તમ ઝમાન તો ખરેખર શિવાજી પર હુમલો કરવાની તૈયારી કરતો હતો. પરંતુ, એ જ અરસામાં શિવાજીએ અફઝલ ખાનને ચીરી નાખ્યો એવા સમાચાર મળ્યા. કંપની આનાથી બહુ પ્રભાવિત થઈ હોવાનું જણાય છે. કંપનીનો આ વિશેનો પત્ર વિગતવાર છે. શિવાજીએ રાજપુરી શહેરનો કબજો કરી લીધો હતો. પણ કિલ્લાનો નહીં. અંગ્રેજોને આશા છે કે શિવાજી એમને મદદ કરશે. “Rustum Jemah, (રુસ્તમ ઝમાન) who is a freind of Sevagies (Shivaji’s) and is now upon his march toward him, and within feiw dayes wee shall heare of his joyning with him, and then wee shall (according to H[enry] R[evingtons] promise unto him at his coming downe) send him all the granadoes which last yeare hee desired, and advised us to spare Sevagy (Shivaji) some, promising that, if wee would lye with our shipps before Danda Rajapore Gastie, that Sevagyes (Shivaji’s) men should assist us ashoare, hee having already taken the town of Danda Rajapore, but not the castle, wherein there is a great treasure, part of which wee may have and the castle to, give him but the rest. (નીચે સંદર્ભના પુસ્તકનું પૃષ્ઠ ૨૫૦). મિત્રતા અને શત્રુતાનાં ધોરણો માત્ર નફાનુકસાન પ્રમાણે નક્કી થયેલાં હતાં: Sevagy, (શિવાજી) a great Rashpoote (રાજપૂત) and as great an enemy to the Queenc, hath taken the great castle of Panella,(પન્હાળા) within six courses (કોસ-ગાઉ) of Collapore (કોલ્હાપુર) ; which must needs startle the King and Queene at Vizapore(બીજાપુર). Wee wish his good success heartyly, because it workes all for the Companies good, hee and Rustum Jemah being close f [r]einds. …(પૃષ્ઠ ૨૫૧).

કંપનીને આશા હતી કે રુસ્તમ ઝમાનના હાથમાં બીજાપુર રાજ્ય વતી રાજપુરીની આસપાસના બધા વિસ્તારો છે અને શિવાજી જંજિરા (મુરુદ જંજિરા –હબસીઓનો ટાપુ) લેવા માગે છે, તેમાં રુસ્તમ મદદ કરશે. અંગ્રેજ કંપનીનો પ્રેસીડેન્ટ રેવિંગ્ટન શિવાજી વિશે પણ એમ જ ધારતો હતો કે એમને તો અંગ્રેજો સાથે સારા સંબંધો રાખવામાં રસ હશે જ. અંગ્રેજો એમને જંજિરા પર કબજો કરવામાં મદદ કરે તો શિવાજી એમને એ કિલ્લાનો ઉપયોગ કરવા દેવા તૈયાર થઈ જશે. પરંતુ શિવાજીને એ કિલ્લા કરતાં બીજાપુરથી સ્વતંત્ર થવામાં વધારે રસ હતો. એટલે એ બીજાપુર તરફ કૂચ કરી ગયા અને રસ્તામાં કેટલાંય શહેરો અને બંદરો પર કબજો કરી લીધો. જો કે આ કિલ્લો સીદી રુસ્તમ ઝમાને એવી કપરી જગ્યાએ બનાવ્યો છે કે શિવાજી એને કદી સર ન કરી શક્યા. એમણે રાજપુરી તરફ સૈનિકોની માત્ર એક નાની ટુકડી મોકલી દીધી હતી, જેણે ત્યાં અંગ્રેજોને નાણાં ધીરનારા શરાફને પકડી લીધો! કંપનીએ શિવાજીને પત્ર લખ્યો:

To Sevagy, Generali of the Hendoo Forces,

“દંડરાજપુરી કિલ્લો જીતવા માટે અમે તો કેટલી બધી મિત્રતાનું વચન આપ્યું; તમારા માટે દારુજી વગેરે સાથીઓએ તમને કહ્યું જ હશે પણ અમને એ કહેતાં શરમ આવે છે કે તમે અમને કેટલું નુકસાન કર્યું છે. બસ, એટલું જ સમજો કે જે અમારા મિત્રો છે તેમના દુશ્મનો અમને એમનાં વહાણો લઈ લેવાનું કહે અને અમે ન લઈએ તો તેના બદલામાં તમે અમારા બ્રોકર અને એક નોકરને પકડી લીધા છે અને ૨૫ દિવસથી જેલમાં રાખ્યા છે…” (પૃષ્ઠઃ૩૫૮-૨૫૯).

જો કે કંપનીના નોકરને નવી જેલમાં લઈ જતા હતા ત્યારે એ ભાગી છૂટ્યો હતો! પરંતુ શિવાજી પર અંગ્રેજોના આ પત્રનો બહુ સારો કે નરસો પ્રભાવ પડ્યાનું જાણવા નથી મળતું.

શિવાજી કે સિદી ઝમાન સાથે કંપનીના સંબંધોમાં એટલા ગૂંચવાડા છે કે એ કઈ ઘડીએ કોની સાથે છે તે કહી શકાય એમ નથી કારણ કે કંપનીને માત્ર પોતાનો માલ ખરીદવામાં અને શસ્ત્રો વેચવામાં જ રસ હતો.

શિવાજી અને કંપની વિશે આપણે હવે પછીના પ્રકરણમાં પણ વાત કરશું.

૦-૦-૦

સંદર્ભઃ THE ENGLISH FACTORIES IN INDIA: 1655-1660 BY WILLIAM FOSTER, C.I.E.: PUBLISHED UNDER THE PATRONAGE OF HIS MAJESTY’S SECRETARY OF STATE FOR INDIA IN COUNCIL. -OXFORD, AT THE CLARENDON PRESS. 1921 (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)


ઇંટરનેટ પરથી બીજીયે પૂરક સામગ્રી અને ફોટા લીધા છે જેના સંદર્ભ યોગ્ય સ્થાને મૂળ લેખમાં જ આપેલા છે. આ લેખ વ્યાવસાયિક હેતુ માટે નથી અને સંદર્ભમાં દર્શાવેલાં પુસ્તકો અથવા ઇંટરનેટ પરથી લીધેલી માહિતીનો ઉપયોગ પણ વ્યાવસાયિક હેતુઓ માટે નથી કર્યો.


શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો

ઈમેલઃ dipak.dholakia@gamil.com

બ્લૉગઃ મારી બારી

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.