ભગવત રાવત : માણસ અને માણસાઈના કવિ : === મ ણ કો ૧૭ ===

ભગવાન થાવરાણી

તાજેતરમાં રિલીઝ થયેલી અંગ્રેજી ફિલ્મ  ‘ વંડર ‘  ( Wonder ) એક એવા કિશોરની વાર્તા છે જે જન્મજાત વિકૃત ચહેરો લઈને જન્મ્યો છે. એના ચહેરાને કુદરતી રૂપ આપવા એના પર અનેક શસ્ત્રક્રિયાઓ થઈ ચુકી છે. એના ચહેરાને લોકોની નજર અને હાંસીથી છુપાવવા શરૂઆતમાં એને ઘરે જ ભણાવવામાં આવે છે પરંતુ પછી પાંચમા ધોરણથી બાકીના જગતથી સુમેળ અને સ્વીકૃતિ પામવા એના માબાપ હિંમતભર્યું પગલું લઈ અેને બાકીના  ‘ નોર્મલ ‘ છોકરાઓ જોડે પબ્લીક સ્કૂલમાં ભણવા મૂકે છે.

આર. જે. પેલેશીઓ  ( R J Palacio ) નામના લેખકની એ જ નામની નવલકથા પર આધારિત આ ફિલ્મમાં એક દ્રષ્ય છે, જેમાં એની સ્કૂલના શિક્ષક મિ. બ્રાઉન વર્ગના વિદ્યાર્થીઓને ઉદ્દેશીને કહે છે, ‘ જીવનમાં તમારી સમક્ષ જ્યારે સત્ય અને કરુણા વચ્ચે પસંદગી કરવાનો પ્રશ્ન આવે ત્યારે કરુણા પસંદ કરજો. સાચા હોવા કરતાં કરુણામય હોવું વધારે અગત્યનું છે. ‘

વાસ્તવિક જીવનમાં એવું અક્સર બનતું આવ્યું છે કે પોતાનો કક્કો ખરો સાબિત કરવાની ઉતાવળમાં આપણે કરુણા – kindness, compassion નો ભોગ આપી બેસીએ છીએ. જોઈએ ભગવત રાવતની, એમના કવિતા- વિશ્વની સીમાચિહ્નરૂપ લેખાતી આ કવિતા :

                                                                 ===   क  रू  णा   ===

सूरज के ताप में कहीं कोई कमी नहीं

न चंद्रमा की ठंडक में

लेकिन हवा और पानी में ज़रूर कुछ ऐसा हुआ है

कि दुनिया में

करूणा की कमी पड़ गई है

इतनी कम पड़ गई है करूणा कि बर्फ़ पिघल नहीं रही

नदियाँ बह नहीं रही, झरने झर नहीं रहे

चिड़ियाँ गा नहीं रहीं, गायें रंभा नहीं रहीं

 

कहीं पानी का कोई ऐसा पारदर्शी टुकड़ा नहीं

कि आदमी उसमें अपना चेहरा देख सके

और उसमें तैरते बादल के टुकड़े से उसे धो – पोंछ सके

 

दरअस्ल पानी से होकर देखो

तभी दुनिया पानीदार रहती है

उसमें पानी के गुण समा जाते हैं

वरना कोरी आँखों से कौन कितना देख पाता है

 

पता नहीं

आने वाले लोगों को दुनिया कैसी चाहिए

कैसी हवा कैसा पानी चाहिए

पर इतना तो तय है

कि इस समय दुनिया को

ढेर सारी करूणा चाहिए ….

                                                              – भगवत रावत

                            ગુજરાતી ભાવાનુવાદ :

                                                             ===   ક  રૂ  ણા   ===

 

સૂર્યના તાપમાં ક્યાંય કોઈ ઘટાડો નથી

ન તો ચંદ્રની શીતળતામાં

પરંતુ હવા અને પાણીમાં જરુર કશુંક એવું થયું છે

કે દુનિયામાં

કરુણાની ઊણપ થઈ પડી છે

એટલો અભાવ છે કરુણાનો કે

બરફ પીગળતો નથી

નદીઓ વહેતી નથી

ઝરણાંઓ ઝરતા નથી

ચકલીઓ ગાતી નથી, ગાયો ભાંભરતી નથી

 

ક્યાંય જળનો એવો પારદર્શક ટુકડો નથી

કે માણસ એમાં પોતાનો ચહેરો જોઈ શકે

અને એમાં તરતા વાદળીના ટુકડાથી

પોતાનું મોં ધોઈ – લૂંછી શકે

 

ખરેખર તો પાણી સોંસરવી જૂઓ

તો જ દુનિયા પાણીદાર રહે છે

એમાં પાણીના ગુણ સમાઈ જાય છે

બાકી કોરી આંખોથી કોણ કેટલું જોઈ શકે છે

 

કોને ખબર

આવનારા દિવસોમાં લોકોને કેવી દુનિયા જોઈએ

કેવી હવા, કેવું પાણી

પણ એટલું નક્કી

કે હાલના સમયમાં દુનિયાને

જરૂર છે

ઢગલાબંધ કરુણાની …..

                                                       – ભગવત રાવત

એક ભાષા તરીકે અને શબ્દ- વૈવિધ્યના દ્રષ્ટિકોણથી સંસ્કૃત વિશ્વની સંભવત: સમૃદ્ધતમ ભાષા છે. આપણે રોજિંદા જીવનમાં અવારનવાર વાપરતા હોઈએ એવા અનેક સંસ્કૃતમાંથી નીપજેલા શબ્દોની વ્યુત્પત્તિ જાણીએ, સમજીએ તો ચકિત થઈ જઈએ. આ કરુણા શબ્દની આળેગાળેનો મતલબ ધરાવતા હોય એવા કેટલાક શબ્દો જેમ કે દયા, રહેમ, સહાનુભૂતિ, સમાનુભૂતિ અને અંગ્રેજીમાં kindness, compassion, sympathy, empathy, pity, mercy ઇત્યાદિ છે પરંતુ આ બધા જ કદાચ કરુણામાં નિહિત ભાવને પૂરેપૂરો વ્યક્ત કરતા નથી. સંસ્કૃત ધાતુ  ‘ कर ‘ પરથી ઉતરી આવેલા ભાવવાચક નામ કરુણામાં કેવળ દયા નિહિત નથી. એ શબ્દને પૂર્ણ વ્યાખ્યાયિત કરીએ તો કરુણા એટલે દુખ કે પીડાના શમન અને એમાંથી છુટકારો કે રાહત અપાવવા માટે કશુંક કરી છૂટવાનો ભાવ. આ શબ્દ યુગોથી હિંદુ, બૌદ્ધ અને જૈન તત્વજ્ઞાનમાં એક અગત્યની વિચારધારા રૂપે ચાલ્યો આવે છે. કરુણાના અમલથી માનવી માટે બ્રહ્માંડ સાથે ઐક્ય અને જ્ઞાનોદયના દ્વાર ઊઘડે છે. અનુકંપા શબ્દ એ કરુણાનો નિકટતમ પર્યાય છે. બૌદ્ધ ધર્મમાં કરુણા અને પ્રજ્ઞા એ બન્નેને જાગૃત આત્મા માટેના અનિવાર્ય ગુણો ગણાવાયા છે. કરુણા એ અપેક્ષારહિત અનુકંપા છે. એ આભાર સુદ્ધાંની અપેક્ષા વિના સૃષ્ટિ સમગ્રને નીરખે છે. એ અન્યના દુખને જોઈ,અનુભવી હૃદયની ભીતરે કશુંક કરવા કાજ થતું સ્પંદન છે.

કરુણાના આટલા શાસ્ત્રીય અને સ્હેજ ભારેખમ અર્થઘટન બાદ હળવા થઈ મૂળ કવિતા ભણી પાછા વળીએ ભગવતને પ્રિય એવી સાદી, સરળ બાનીમાં.

કવિતાના કેટલાક માર્મિક મુકામોને ફરીથી સંવેદીએ. કવિ જ્યારે આરંભે છે કે સૂર્ય – ચંદ્રના તાપ અને શીતળતામાં કોઈ ફેર નથી પડ્યો પણ હવા- પાણીમાં કશુંક બદલાયું છે ત્યારે નિર્દેશ એ વાત ભણી છે કે જ્યાં – જ્યાં માનવીનો હસ્તક્ષેપ છે, જે – જે ચીજોને માનવી ઉપભોગે, સ્પર્શે છે ત્યાં કોઈક કમી આવી ગઈ છે, જાણે એના સ્પર્શ- માત્રથી સોનું કથીર થઈ જતું હોય !  અને આ જે પ્રથમ દ્રષ્ટિએ દેખાય પણ નહીં એવા ફેરફાર થયા છે એના મૂળમાં જગતમાં નિરંતર ઘટતી જતી કરુણા છે.

કવિતાનો બીજો નાજુક પડાવ ત્યાં છે જ્યાં ફરી કવિ એક વિચારણીય વાત કરે છે. કરુણાના અભાવે સૃષ્ટિના મૂળ તત્ત્વોમાં પરિવર્તનો આવી રહ્યા છે એના કારણોમાંનુ એક કવિ ચીંધે છે એ એમ છે કે ચહેરો જોઈ શકાય અેવું પારદર્શક પાણી બચ્યું નથી !  ચહેરાની અસલિયત પારખી શકાય એ ખાતર ચહેરો લૂંછવા જોઈતો વાદળનો ટુકડો બચ્યો નથી. અને એ પછી તુરંત   ‘ પાણી થકી જુઓ તો જ દુનિયા પાણીદાર દેખાય ‘ જેવું અદ્ભુત વિધાન ! આ  ‘ પાણી થકી જોવું ‘ એટલે શું ? આંખો, દ્રષ્ટિને સજળ રાખો તો જ સૃષ્ટિનુ અસલ સ્વરૂપ દ્રષ્ટિગોચર થાય ! નિર્જળ આંખે બધું સપાટ, સંવેદનહીન લાગે !  આ જ તો છે કરુણા. જો આ રીતે કેળવાયેલી દ્રષ્ટિ અને શ્રવણ બન્ને હોય તો :

છે વિશ્વ કાળી ચીસ જેવું  ‘ રમેશ ‘

તમે   છો   ખાસ  એના   શ્રોતા  માં ..

રમેશ પારેખ જેને સાંભળી શકે છે એ કાળી ચીસ, હૈયે માત્ર કરુણા વસી હોય એને જ સંભળાય. દરેકના બલબૂતાની એ વાત નથી. આ જ વાત એક બીજા કવિ આમ બયાન કરે છે :

જગતના મંચ પર એક ક્રૂર નાટક નિત્ય ચાલે છે

પરંતુ  દ્રષ્ટિગોચર  થાય  છે  એ  ખાસ  લોકો ને …

કોરી, ભાવશૂન્ય આંખોથી જગત ઉપરછલ્લું દેખાય, આરપાર નહીં !

આ કવિની ભાષા ઉપદેશાત્મકતા – રહિત છે એટલું જ નહીં, એ ભાવક -વાંચકના દ્રષ્ટિકોણ પરત્વે પૂરેપૂરી સભાનતા અને આદર દાખવે છે. એ કોઈ પણ પ્રકારની આક્રમકતા વિના પોતાની વાત મૂકે છે, જાણે કહેતા હોય, ‘  આ મારું માનવું છે, કદાચ હું ખોટો પણ હોઉં. તમારી વેગળી માન્યતાનો પૂરેપૂરો આદર છે. ‘ . એટલે જ કવિતાના અંતે એ વિનમ્રતાપૂર્વક કહે છે કે આવનારી પેઢીને કેવી દુનિયા જોઈએ એ મને ખબર નથી પણ એ દુનિયા જેવી હોય, એમાં પ્રચૂર કરુણાની જરુર રહેશે.

કરુણા શું છે એ વાતને સીધા – સાદા શબ્દો અને એક સજીવ ચિત્ર દ્વારા નિરુપતી હિંદી કવિ વિનોદકુમાર શુક્લની એક વિખ્યાત કવિતાના ટિપ્પણી- રહિત ગુજરાતી અનુવાદ સાથે વાતનું સમાપન કરીએ :

હતાશાથી એક માણસ બેસી ગયો હતો

એ માણસને હું ઓળખતો નહોતો

હતાશાને ઓળખતો હતો

એટલે હું એની પાસે ગયો

મેં હાથ લંબાવ્યો

મારો હાથ પકડીને એ ઊભો થયો

મને એ ઓળખતો નહોતો

હાથ લંબાવવો એટલે શું એ એને ખબર હતી

અમે બન્ને સાથે ચાલવા લાગ્યા

બન્ને એકબીજાને ઓળખતા નહોતા

પણ સાથે ચાલવું એટલે શું

એ જાણતા હતા બન્ને …..


શ્રી ભગવાન થાવરાણીનો સંપર્ક bhagwan.thavrani@gmail.com વીજાણુ પત્રવ્યવહાર સરનામે થઈ શકશે.

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

5 comments for “ભગવત રાવત : માણસ અને માણસાઈના કવિ : === મ ણ કો ૧૭ ===

  1. કમલેશ શુક્લ
    May 23, 2018 at 10:25 am

    વાહ,ખૂબ જ સરસ વાત.
    માણસને ન ઓળખતા હોય તો વાંધો નહીં એના દર્દને એની વ્યાજબી જરુરીયાતને ઓળખવાની તાતી જરૂર છે.

  2. Kishorchandra Vyas
    May 25, 2018 at 1:10 pm

    ભાવમહી કવિતા ની સરળ શબ્દો માં સમજણ આપતો શ્રી થાવરાની જી નો સંવેદનાથી તર સુંદર લેખ.. કરુણા વિશે આટલી સુંદર સમજાવટ હૃદયસ્પર્શી રહી..અભિનંદન

  3. mahesh joshi
    May 26, 2018 at 6:48 pm

    In True sense ” વિશ્વની સીમાચિહ્નરૂપ લેખાતી આ કવિતા : “. Yes KARUNA – compassion – greater and more important than Truth . But now a days TIME is more important than many humanitarian values.
    we all see that vehicle rider if he sees a person is a victim of an accident on road ,hardly stop there . How to analyse such Apathy – may be How i am concerned ! Therefore these lines are so important and touchy.

    पता नहीं

    आने वाले लोगों को दुनिया कैसी चाहिए

    कैसी हवा कैसा पानी चाहिए

    पर इतना तो तय है

    कि इस समय दुनिया को

    ढेर सारी करूणा चाहिए ….

    A Simple and A Brand Bhagwat Rawat Poem.

    Thanks for bringing another gem of Bhagwat Rawat to all of us.

  4. નરેશ પ્ર. માંકડ
    May 26, 2018 at 7:42 pm

    શ્રી ભગવત રાવત અને આર. જે. પૅલૅસીઓ એક જ વેવલેન્થ પર વિચારે છે, વિશ્વને સહુથી વિશેષ જરૂર કરુણાની છે. સંવેદના સર્જકના લાગણીતંત્રને એક સરખી રીતે સ્પર્શે છે, એક સરખા આઘાત આપે છે ને પ્રત્યાઘાત જગાવે છે એ વિનોદકુમાર શુક્લની પંક્તિઓથી ફરી પુરવાર થાય છે.

  5. vijay joshi
    May 31, 2018 at 4:16 am

    In a very eloquent narrative Thavraniji has captured the essence of “compassion or kindness” by highlighting the line
    looking through the water ( eyes filled with misty compassion).
    Although apparent inspiration for Wonder is the incident in the ice-cream shop, the seeds of the book
    were planted by an quote from the famous motivational speaker, Wayne Dyer (whom i had the good fortune to listen in person a few years ago), “When given the choice between being right or being kind, choose kind.

    I love a quote from author Palacio- “Your actions are remembered, and you have the power to not only make someone’s day but to change someone’s life.”

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.