બ્રહ્માંડ વિજ્ઞાનના વિદ્વાન : ડૉ જયંત નારળીકર

ભારતના પ્રખ્યાત ગણિતશાસ્ત્રી, આપણા ગુજરાતના ગૌરવ સમા આજીવન શિક્ષક અને ગાંધીવાદી ડૉ. પી. સી. વૈદ્ય (પ્રહ્‍લાદ ચૂનીલાલ વૈદ્ય)નો ૧૦૦મો જન્મદિન ૨૩મી મે ૨૦૧૮ના રોજ આવે છે. એમણે આઇન્સ્ટાઇનનાં સમીકરણોને સરળ બનાવવા માટે ગણિતમાં આગવી રીત શોધી કાઢી, જે ‘Vaidya Metrics’ તરીકે ઓળખાય છે. આ મહાન ગણિતશાસ્ત્રી વિશે લખવા અમે ભારતના એવા જ બીજા મહાન વૈજ્ઞાનિક અને વિજ્ઞાનલેખક ડૉ. જયંત નારળીકરને વિનંતિ કરી. એમણે સહજભાવે એનો સ્વીકાર કર્યો. ડૉ. નારળીકર લખવાના છે તે વેબગુર્જરી માટે ગૌરવની વાત છે. એ લેખ અમે ૨૩મી તારીખે પ્રકાશિત કરીશું.

ડૉ. પી. સી વૈદ્ય ડૉ. નારળીકરના પિતા પ્રો.વિષ્ણુ નારળીકરના શિષ્ય હતા. આમ ડૉ. નારળીકરના પરિવાર સાથે એમનો બહુ જૂનો નાતો રહ્યો છે. એક રીતે ડૉ. પી.સી. વૈદ્ય અને ડૉ. જયંત નારળીકર વચ્ચે એક પેઢીનું અંતર હોવા છતાં બન્ને ગુરુભાઈ પણ છે.

પરંતુ આજે પ્રસ્તુત છે, ભાભા પરમાણુ સંશોધન કેન્દ્રના નિવૃત્ત વૈજ્ઞાનિક ડૉ. પરેશ વૈદ્યની કલમે ડૉ. નારળીકરનો પરિચય….

સંપાદક મંડળ

બ્રહ્માંડ વિજ્ઞાનના વિદ્વાન : ડૉ જયંત નારળીકર

ડૉ. પરેશ વૈદ્ય

કૉલેજ કક્ષાનું શિક્ષણ મેળવ્યું હોય તેવો કોઈ ભારતીય નહીં હોય જેણે પદ્મવિભૂષણ ડૉ જયંત નારળીકરનું નામ ન સાંભળ્યું હોય. એ એક વિરલા વૈજ્ઞાનિક છે જે પોતાની કારકિર્દીના ચઢતા ગ્રાફ વખતે જ કૅમ્બ્રિજ છોડી ભારત આવી વસ્યા હોય, એ પણ માત્ર ૩૪ વર્ષની વયે જ્યારે લોકો વિદેશ જવાની તૈયારી કરતા હોય છે !

ડૉ. નારળીકરનો જન્મ મહારાષ્ટ્ર કોલ્હાપુરમાં ૧૯૩૮ જુલાઈમાં થયો. પિતા પ્રો. વિષ્ણુ વિનાયક નારળીકર બનારસ હિંદુ યુનિવર્સીટી (BHU)માં ગણિતના અધ્યાપક હતા. આથી જયંતનો ઉછેર અને શિક્ષણ વારાણસીમાં જ થયાં. માતા પણ સંસ્કૃતનાં વિદ્વાન હતાં, તેથી અભ્યાસ ક્ષેત્રે તેમનું તેજસ્વી હોવું સ્વાભાવિક હતું. વિજ્ઞાનમાં B.Sc. થયા પછી ગણિતમાં આગળ અભ્યાસ માટે તેઓ ઇંગ્લૅન્ડ ગયા. તે વખતે હોશિયાર વિદ્યાર્થીઓમાં કૅમ્બ્રિજની ગણિતની B.A. ડિગ્રીનું આકર્ષણ હતું. તે Tripos (ટ્રાઇપોસ) કહેવાતી. ડૉ. ભાભા અને ડૉ. સારાભાઈએ પણ આ ટ્રાઇપોસ લીધેલી. ડૉ નારળીકર પ્રથમ વર્ગમાં પ્રથમ આવ્યા એટલે તેમને Ph.D. નું એડમિશન પણ સરળતાથી મળ્યું. ખગોળશાસ્ત્ર ત્યારે ગણિતનો જ એક ભાગ મનાતું. તેઓનું સદ્‍ભાગ્ય હતું કે ધુરંધર ખગોળશાસ્ત્રી સર ફ્રેડ હૉયલના માર્ગદર્શન હેઠળ Ph.D. કરવાનું સાંપડ્યું. ૧૯૬૩માં માત્ર ૨૫ વર્ષની વયે તેમણે ડૉકટરેટની પદવી મેળવી.

હૉયલ નારળીકર સિદ્ધાંત :

ડૉક્ટરેટ કર્યા બાદ તેઓ કૅમ્બ્રિજમાં જ કિંગ્સ કોલેજમાં ‘ફેલો’ નિમાયા. દરમ્યાનમાં ગુરુજી હૉયલે ખગોળશાસ્ત્ર માટે જુદી સંસ્થા Institute of Theoretical Astronomy ની સ્થાપના કરી અને નારળીકર તેમાં સ્ટાફ તરીકે જોડાયા. અહીં તેમણે અધ્યાપન અને સંશોધન બંને કાર્ય કરવાના હતાં. તેમના અભ્યાસના વિષય હતા: ગુરુત્વાકર્ષણ, સાપેક્ષવાદ અને બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ (Cosmology). ૧૯૬૦ના દાયકામાં વેબગુર્જરીના સંપાદકોની પેઢી કૉલેજમાં હતી ત્યારે વર્તમાનપત્રોમાં એક દિવસ સમાચાર ચમક્યા કે ભારતીય મૂળના એક વિજ્ઞાનીએ સર હૉયલની જોડે મળી એક થિઅરી આપી છે જેમાં સતત વિસ્તરતા બ્રહ્માંડની વાત નકારી છે અને સ્થાયી સ્થિતિવાળા બ્રહ્માંડ (Steady State Universe)ની વાત આગળ કરી છે. નારળીકર અને હૉયલની સાથે એક ત્રીજા સાથી જ્યોર્જેફ બરબીજનું પણ નામ શોધકોમાં હતું. સમાચારનું મહત્વ એ હતુ કે ત્યાર સુધી એ માન્યતા સ્વીકારાઈ ગઈ હતી કે આ વિશ્વની ઉત્પત્તિ અચાનક એક ક્ષણે બિગ બૅંગ – મહા વિસ્ફોટ – નામની ઘટનાથી થઈ હતી અને ત્યાર બાદ બ્રહ્માંડ બધી દિશામાં એકધારું વિસ્તરી રહ્યું હતું. એ દૃષ્ટિએ આ લોકોનું તારણ પ્રવાહથી વિરુદ્ધ દિશામાં હતું.

બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ વિષે થઈ રહેલ કાર્યમાં સૈદ્ધાંતિક ગણતરી અને અવલોકન એમ બંને સામેલ હતાં. હબ્બલ નામે ખગોળશાત્રીએ ડૉપ્લરના નિયમનો ઉપયોગ કરીને દર્શાવેલું કે આપણી આકાશગંગાની બહારનાં તારાવિશ્વો અતિ ઝડપથી આપણાથી અને એકબીજાથી દૂર ભાગતાં હતાં. ડૉપ્લરે દેખાડ્યું હતું કે અવાજ અને પ્રકાશના સ્રોતબિંદુ જો આપણાથી દૂર જતા હોય તો એ અવાજ (અથવા પ્રકાશ) ની તરંગ લંબાઈ વધતી જાય છે. એટલે કે આવૃત્તિ ઘટતી જાય. આમ અવાજ બોદો થતો જાય અને પ્રકાશ જો પીળો હોય તો લાલ રંગનો થતો જાય. આને ‘રેડ શિફ્ટ’ કહે છે. હબ્બલે દૂરના ખગોલ પિંડોમાં રેડ શિફ્ટ જોઈ અને માપી. એના પરથી લાગ્યું કે ભૂતકાળમાં જતા જાઓ (રીવાઇન્ડ કરો) તેમ બ્રહ્માંડનો વિસ્તાર ઓછો થતો જતો હશે તો એક દિવસ (ગણતરી પ્રમાણે ૧૪ અબજ વર્ષ પહેલાં) એ બધું એક બિંદુમાં સમાઈ જતું હશે. કોઈક કારણે આ બિંદુ અચાનક પ્રસર્યું (કે ફાટ્યું?) તેમાંથી જે ઉત્પન્ન થયું તેમાંથી ક્રમશ: તારાઓ, ગ્રહો, તારાવિશ્વો એ બધું બનતું ગયું અને વિસ્તરતું ગયું.

નારળીકર ત્રિપુટીએ સાપેક્ષવાદનો ઉપયોગ કરીને પ્રતિપાદિત કર્યું કે બ્રહ્માંડ હમેશા વિસ્તરતું જ રહ્યું હશે તેવું નથી. તેઓના સિદ્ધાંતને steady state theory કહે છે, તે મુજબ બ્રહ્માંડ હંમેશાં જ હતું. અત્યારે વિસ્તાર દેખાય છે તો ક્યારેક સંકોચન પણ થયું હશે કે થશે. હૉયલથી છુટા પડ્યા પછી પણ પ્રો. નારળીકર એ ક્ષેત્રે કામ કરી જ રહ્યા છે. પહેલાની થિઅરીને મઠારીને તેમણે Quasi Steady State Theory આપી છે. એમનું કહેવું છે કે જેમાં આ બ્રહ્માંડ આવેલું છે એ અવકાશ (Space) પોતે જ વિસ્તરી રહ્યું છે, જેથી બ્રહ્માંડ વિસ્તરતું દેખાય છે. શક્ય છે કે જયારે ૧૪ અબજ વર્ષથી પણ જુના તારા મળી આવશે તો તે એ લોકોની થિઅરીની સાબિતી હશે.

સ્વદેશાગમનઃ

કૅમ્બ્રિજની કારકિર્દી વચ્ચેથી છોડીને ડૉ. નારળીકર ૧૯૭૨માં ભારત પાછા આવ્યા અને મુંબઈની તાતા મૂળભૂત વિજ્ઞાન સંસ્થા (TIFR)માં જોડાયા. અગાઉ કહ્યું તેમ આ એક ક્રાન્તિકારી નિર્ણય હતો. અહીં એ ઍસ્ટ્રોફિઝિક્સ વિભાગના અધ્યક્ષ બન્યા. ૧૯૮૦ના દાયકામાં જ્યારે પ્રો. યશપાલ યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમિશનના ચેરમેન બન્યા ત્યારે તેમણે પરમાણુ ઊર્જા વિભાગ (DAE) સાથે મળીને એક ઉપયોગી પહેલ કરી. સરકારની પ્રયોગશાળાઓ પાસે ખૂબ કિંમતી સાધનો હોય છે, તેને યુનિવર્સિટીઓ માટે પ્રાપ્ય બનાવવા, તેની DAE જોડે સંયુક્ત સંસ્થાઓ સ્થાપી. આમાંની એક Inter-University Centre for Astronomy and Astrophysics (IUCAA) પૂનામાં બની. તેના વિદ્યાર્થીઓ નજીકમાં નારાયણગાંવ પાસે તાતા ઇંસ્ટીટ્યૂટે બનાવેલા મહાકાય રેડિયો ટેલિસ્કોપનો ઉપયોગ કરી શકતા હતા. ૩૦ મોટી રકાબીઓથી બનેલું આ ટેલિસ્કોપ મૂલતઃ બ્રહ્માંડમાંથી આવી મળતાં માઇક્રોવેવ વિકિરણને ઝીલે છે. ’બિગ બૅંગ’ પછી તુરત જે ઘટનાઓ બની તેમાં આ પ્રકારનું વિકિરણ ઉદ્‍ભવ્યું હોવાનું મનાય છે.

આ કેન્દ્રના પ્રથમ ડાયરેક્ટર બનવાની ડૉ. નારળીકરને વિનંતિ કરાઈ. ૧૯૮૮થી તેઓ અહીં આવી સ્થાયી થયા. કેન્દ્રના સ્થાપત્યથી માંડીને તેના વહીવટ અને વૈજ્ઞાનિક ઢાંચામાં તેમનો હાથ દેખાઈ આવે છે. અહીં એક સફરજનનું ઝાડ છે જેની કલમ છેક ઇંગ્લૅન્ડથી લાવવામાં આવી હતી. ન્યૂટનના ઘરે વૂલ્સથૉર્પમાં જે ઝાડનું સફરજન ન્યૂટનના માથા પર પડ્યું હતું એ જ ઝાડની કલમમાંથી આ ઝાડ પાંગર્યું છે. ડૉ. નારળીકર ૨૦૦૩માં સંસ્થાના નિર્દેશક તરીકે નિવ્રુત્ત થયા, પરંતુ માનદ્‍ અધ્યાપક તરીકે હજી પણ વિદ્યાર્થીઓ જોડે સંકળાયેલા છે.

છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષથી તેમણે ખગોળજીવશાસ્ત્ર (Astrobiology)માં કામ શરૂ કર્યું છે. ફ્રેડ હૉયલના બીજા એક શિષ્ય, શ્રીલંકાના પ્રા.ચન્દ્ર વિક્રમસિંઘે આ દિશામાં પહેલેથી જ કાર્ય કરે છે. તેઓની માન્યતા છે કે પૃથ્વી પર જીવન બાહ્યાવકાશમાંથી આવ્યું હોય તેમ બને. ઉલ્કાઓ કે ધૂમકેતુ પૃથ્વી પર સૂક્ષ્મ જીવાણુ વરસાવી શકે છે. ડૉ. જયંત સાથે મળીને તેમણે એક બલૂન ૪૧ કિ. મી. ઊંચાઈએ મોકલ્યું અને પાછું ઉતાર્યું. તેના નમૂનાઓમાં કાર્બનિક પદાર્થો અને અમુક જીવાણુ મળ્યાં છે, જે અહીં પૃથ્વી પર નથી થતાં. ચકાસણી માટે વધુ પ્રયોગોનું આયોજન ચાલે છે.

વિજ્ઞાન લેખક

કૉસ્મોલૉજી માટેનું એમનું ગણિત ભલે લોકોને ન સમજાય, પરંતુ વિજ્ઞાનને લોકભોગ્ય બનાવવા માટે તેમણે લખેલા લેખો લોકપ્રિય છે. અંગ્રેજી અને મરાઠીમાં તેમણે ઘણું લેખન કર્યું છે. તેમનો ખાસ શોખ વિજ્ઞાનકથા (Science Fiction) છે. પહેલી વિજ્ઞાનકથા એમણે ઇંગ્લૅન્ડમાં હતા ત્યારે અંગ્રેજીમાં લખી. મુંબઈ આવ્યા પછી તેમણે મરાઠીમાં લખેલી પહેલી કથા ‘શ્યામ ગર્ત’ની પાછળ એક મઝેદાર વાત છે. મરાઠી વિજ્ઞાન પરિષદે વિજ્ઞાન કથાઓની સ્પર્ધાનું આયોજન કરેલું. પોતાના નામે જો વિજ્ઞાન કથા મોકલે તો નિર્ણાયકોને ધર્મસંકટ થાય, તેથી એમણે પોતાના નામના આદ્યાક્ષરો (JVN)ને ઉલટાવીને ‘એન. વી. જગતાપ’ના કાલ્પનિક નામે વાર્તા મોકલી અને એને પ્રથમ ઇનામ મળ્યું ! આવી તેમની ન્યાયપ્રિયતા.

આ ક્ષેત્રે તેમનો બીજો એક પ્રયોગ પણ રસપ્રદ છે. તેઓ જ્યાં વ્યાખ્યાન આપવા જાય ત્યાં વિદ્યાર્થીઓ હસ્તાક્ષર લેવા ઊમટે. રમૂજમાં તેમણે લખ્યું છે કે “આનાથી મારો અહમ્‍ તો પોષાતો, પરંતુ થોડી અવઢવ થતી. એવું તો નથી ને, કે ‘વક્તા સામો આવ્યો છે, તો લઈ નાખો સહી’ એવા ભાવથી આવે છે?” તેમણે નિયમ કર્યો કે જે વિદ્યાર્થીઓને ‘ઑટોગ્રાફ’ જોઈતા હોય તેમણે વિજ્ઞાન વિશે એક પ્રશ્ન પોસ્ટકાર્ડ પર લખીને એમને મોકલવો. તેઓ જાતે પોતાના હસ્તાક્ષરમાં એનો ઉત્તર આપશે, જેમાં તેમની સહી પણ હશે! તે પછી તો કાર્ડોની ઝડી વરસી! તેમાંથી ચૂંટેલા ૪૦ પ્રશ્નોત્તરોની એક પુસ્તિકા ‘પોસ્ટકાર્ડ દ્વારા વિજ્ઞાન’ નામે પ્રસિદ્ધ પણ થઈ છે. સરનામાં પર ધ્યાન આપતાં સમજી શકાશે કે પૂણેમાં ડૉ. નારળીકરનું માત્ર નામ લખ્યું હોય તો પણ પોસ્ટકાર્ડ એમને મળી જતું!

વૈજ્ઞાનિક અભિગમ પ્રસરાવવાના કાર્ય માટે યુનેસ્કોએ સદ્‍ગત બીજુ પટનાયકની યાદમાં એક પુરસ્કાર ૧૯૫૨માં સ્થાપ્યો છે. ૧૯૯૬નો આ ‘કલિંગ પુરસ્કાર’ ડૉ. નારળીકરને એનાયત થયો. જો કે ડૉ. નારળીકર કહે છે કે તેઓ स्वान्तः सुखाय લખે છે. બીજાં પણ અનેક રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સન્માન તેમને મળ્યાં છે, જે સ્વાભાવિક છે. તેમનાં પત્ની શ્રીમતી (ડૉ.) મંગળા નારળીકર પણ ગણિતજ્ઞ તેમ જ લેખક છે. ડૉ. જયંતનાં કેટલાંક શરૂઆતનાં લખાણ મરાઠીમાં ઉતારવાનું કામ પણ તેમણે કર્યું છે.

આવતા અઠવાડિયે ડૉ. નારળીકર ડૉ. પી. સી. વૈદ્યને અંજલિ આપશે.

ડો.પરેશ વૈદ્યનો સંપર્ક  prvaidya@gmail.com    પર કરી શકાય છે

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

4 comments for “બ્રહ્માંડ વિજ્ઞાનના વિદ્વાન : ડૉ જયંત નારળીકર

  1. May 16, 2018 at 7:26 am

    બ્રહ્માંડ વીજ્ઞાન, એસ્ટ્રોનોમી, એસ્ટ્રોફીઝીક્સ, એસ્ટ્રોબાઈઓલોજી, વગેરે, શબ્દો વેબગુર્જરી ઉપર ઘણાં સમયથી નીયમીત આવે છે.

    સમાચાર પત્રોમાં દેશના રાષ્ટ્રપતી કે વડા પ્રધાન એનાથી ઉલટા ગુરુ ચરણામૃત, રામલીલાના રામની આરતી, અજમેર શરીફની ચાદર કે શીરડી સાઈબાબાની મુલાકાત, વગેરે સમાચાર આવે છે ત્યારે લાગે છે આ દેશમાં શીતળા નાબુદી થઈ એ મોટી ઘટના કહેવાય. 

    મુંબઈમાં દરીયાની મોટી ખાડીમાં પોલીયાના વાઈરસ શોધી કાઢવા એટલે બ્રહ્માંડમાં પૃથ્વી શોધવી એના જેવું.

    હજી તો વેદ યુનીવર્સીટી બનવાની બાકી છે જેમાં દરેક શ્ર્લોકમાં ક્ષત્રીય કે બ્રાહ્મણ શબ્દનો ઉલ્લેખ જરુર આવશે. હીન્દુઓએ છેલ્લા ત્રણ પાંચ હજાર વરસમાં દલીતો ઉપર જે અત્યાચાર કર્યા છે એના મુળ વેદ અને ઉપનીષદમાં છે.

    રસ્તે રખડતા આંખલાઓ આ રાજકરણીઓને જલ્દી શીંગડા ભરાવે એ જરુરી છે. પછી ચૌદ અબજ વરસનો હીસાબ મળી જશે. ત્રેતા યુગના રામની ખરી ઓળખ બખર પડી જશે.

  2. May 16, 2018 at 7:31 am

    ઉપરની પોસ્ટમાં ચીત્રમાં ઘણાં પોસ્ટકાર્ડ અને એનું વીવરણ લખેલ છે.

    આ પોસ્ટકાર્ડ ટેકનોલોજી હજી જીવતી છે. આ ટેકનોલોજી ઉપર ….તેમાંથી ચુંટેલા ૪૦ પ્રશ્નોત્તરોની એક પુસ્તીકા ‘પોસ્ટકાર્ડ દ્વારા વીજ્ઞાન’ નામે પ્રસીદ્ધ પણ થઈ છે….. 

  3. Neetin D Vyas
    May 16, 2018 at 9:26 am

    આ લેખમાળા ખુબ રસપ્રદ છે. ડો. પ્રહલાદભાઈ વૈદ્ય ના જીવન બનેલી ડોક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ YOUTUBE ઉપર ઉપલબ્ધ છે. ડૉ. નારળીકર હવે પછી ના લેખ ની રાહ માં …
    ડો. પરેશ વૈદ્યં અને વેબગુર્જરી નો આભાર।

  4. May 16, 2018 at 8:42 pm

    શ્રી નારળીકરને બાળપણથી વાંચ્યા છે. વેવલેન્થ વિગ્નાન સામયિકમાં તેમની વાર્તાઓ આવતી, સહુપ્રથમ “ભગો” હતી એ યાદ છે!

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.