Science સમાચાર (૩૭)

દીપક ધોળકિયા

. ધૂમ્રપાન સમુદ્રના આરોગ્ય માટે હાનિકારક છે.

indiawaterportal.org પર સબિતા કૌશલ/Sabita Kaushal નો એક મહત્ત્વનો લેખ પ્રકાશિત થયો છે (૨૫.૪.૨૦૧૮). ધૂમ્રપાન આપણા આરોગ્યને તો નુકસાન કરે જ છે, પરંતુ એનાં ઠૂંઠાં (Butts) સમુદ્રને પણ નુકસાન કરે છે.

CREATOR: gd-jpeg v1.0 (using IJG JPEG v80), quality = 85

સમુદ્રકિનારે જે કચરો મળે છે તે મોટા ભાગે પ્લાસ્ટિક હોય છે અને એમાંથી ૭૦-૮૦ ટકા સિગરેટનાં ઠૂંઠાં હોય છે. પ્રયોગશાળામાં કરાયેલા એક પ્રયોગ દ્વારા જોવા મળ્યું કે એક જ ઠૂંઠું પાણીમાં હોય તો પણ એ પાણીમાં રહેલી અડધોઅડધ માછલી મરી જાય છે કારણ કે જીવન માટે હાનિકારક ૪૦૦૦ રસાયણો સિગરેટના ઠૂંઠામાં હોય છે.

ટાસ્માનિયા યુનિવર્સિટીનાં મરીન બાયોલૉજિસ્ટ ડૉ. જેનિફર લૅવર્સ કહે છે કે સમુદ્રી પક્ષીઓમાં એની અસર જોવા શકાઈ નથી, કદાચ પક્ષીઓ ખોરાક શોધતી વખતે ઠૂંઠાં છોડી દેતાં હશે, અને ખાઈને મરી જાય તો પણ એના રેસા અલગ ઓળખી ન શકાય.

દુનિયામાં ૨૦૧૪ના એક વર્ષમાં ૫૮૦ અબજ સિગરેટો પિવાઈ. દુનિયાના ૧૨ ટકા સ્મૉકરો ભારતમાં વસે છે. ૨૦૧૪માં સ્મૉકિંગ કરનારા પ્રથમ દસ દેશોમાં ભારતનું સ્થાન છે. સિગરેટ એક માત્ર એવું ડ્રગ છે, જે કાનૂની રીતે માન્ય છે અને એ પીનારાને એના ઉત્પાદકે ધાર્યું હોય તે જ રીતે મારી નાખે છે.

Share35

સંદર્ભઃ Smoking is injurious for oceans

૦-૦-૦

(૨) બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિની પહેલી ક્ષણોનો નમૂનો પ્રયોગશાળામાં!

વૈજ્ઞાનિકોએ પ્રયોગશાળામાં અત્યંત ઠંડા અણુઓનો ઉપયોગ કરીને બ્રહ્માંડનો વિસ્તાર કેમ થયો હશે તે દેખાડ્યું છે. સામયિક Physical Review Xમાં પ્રકાશિત એક લેખમાં સંશોધકો કહે છે કે એમણે ધ્વનિ માટેના કણ (ફોનોન)નો ઉપયોગ કર્યો. અમેરિકામાં મૅરીલૅન્ડની National Institute of Standards and Technology (NIST)ની સંશોધક ટીમનાં નેતા ગ્રેશેન કૅમ્પબેલ અને અન્ય વૈજ્ઞાનિકોએ સોડિયમ-૨૩ના લાખો પરમાણુ લીધા અને એમને અબજો ડિગ્રી સુધી ઠંડા કર્યા જેથી એ બોઝ-આઇન્સ્ટાઇન કન્ડેન્સેટ (BEC) તરીકે ઓળખાતા કણ બની ગયા. તે પછી એમણે એમને રિંગના આકારમાં ઝકડી લીધા. એમના પર લેઝરનો મારો કરતાં BEC ધ્વનિ કરતાં પણ વધારે ગતિથી વિસ્તરવા લાગ્યા. આમ ધ્વનિના કણ (ફોનોન) પણ પ્રકાશના કણ(ફોટોન)ની જેમ જ વિસ્તરે છે. ફોટોનનો વિસ્તાર જોઈને જ બ્રહ્માંડ વિસ્તરતું હોવાનું તારણ કાઢવામાં આવ્યું હતું.

બ્રહ્માંડની શરૂઆતના સમયમાં ખાલી અવકાશમાં પ્રકાશ કેમ ફેલાયો તેનાં સમીકરણો તૈયાર છે જ અને હવે જોવા મળ્યું કે BESમાંથી પસાર થતા ધ્વનિ તરંગો પણ એ જ સમીકરણને અનુસરે છે! આમ સૈદ્ધાંતિક રીતે જે વાત સમજાઈ હતી તે ધ્વનિ તરંગોનો ઉપયોગ કરીને લૅબોરેટરીમાં પણ પ્રયોગ દ્વારા સાચી જણાઈ છે.

સિનોપ્સિસઃ https://physics.aps.org/synopsis-for/10.1103/PhysRevX.8.021021

સંદર્ભઃ આખો લેખ-pdf: https://journals.aps.org/prx/pdf/10.1103/PhysRevX.8.021021

(સરળ સમજૂતી માટે) https://www.nature.com/articles/d41586-018-04972-x

૦-૦-૦

(3) હું કોણ? કોશ જાતે જ પોતાની ઓળખ મેળવી લે છે!

અંડ ફળ્યા પછીના ૨૮ કલાકમાં ઝીબ્રાફિશનો વિકાસ

સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડની બાઅસેલ યુનિવર્સિટીની એક સંશોધક ટીમે એકમાત્ર ભ્રૂણનો કોશ વિકસીને કઈ રીતે હૃદય, જ્ઞાનતંતુઓ કે રક્ત કોશ બની જાય છે તેનો ઝીણવટભર્યો અભ્યાસ કર્યો છે. ‘Science’ મૅગેઝિનમાં એમનો આ અભ્યાસલેખ પ્રકાશિત થયો છે. એમણે ૪૦,૦૦૦ કોશોનો અભ્યાસ કરીને જોયું છે કે કોશ વિકાસની પ્રક્રિયામાં પોતાનો માર્ગ બદલી શકે છે. ફલિત અંડ એકસમાન હોય અને અમુક તબક્કા સુધી સમાનતા રહે પણ પછી દરેક કોશ માર્ગ બદલીને પોતાનો અલગ માર્ગ પસંદ કરી લે છે.

એમણે ઝીબ્રાફિશમાં પરિવર્તિત થનારા ૪૦ હજાર કોશો અને ૨૫ પ્રકારના કોશોનું નવ કલાક સુધી નિરીક્ષણ કર્યું. એમણે RNA (જીનની નકલ)ની તપાસ કરી, એના દ્વારા જાણ્યું કે RNA કયા કોશ સક્રિય છે તે દેખાડે છે અને એનું કાર્ય અને ખાસિયત નક્કી કરે છે. પરંતુ એવું નથી કે આ કોશ પરિપક્વ થયા પછી પણ નક્કી કરેલી દિશામાં જ જાય. એ પોતાનું કામ જાતે જ પસંદ કરી લે છે. આમાં પર્યાવરણ પણ ભાગ ભજવે છે. આમ RNA દ્વારા નક્કી થયેલી ઓળખને બદલે એ પોતાની મેળે કંઈ નવું જ રૂપ ધારણ કરી લે છે.

હવે આ ટીમ કોશના વિકાસના તબક્કા દર્શાવતા વૃક્ષનો વિસ્તાર કરશે અને વધારે લાંબો વખત અભ્યાસ કરશે કે જેથી જાણી શકાય કે કોઈ કોશ ક્યારે નક્કી કરે છે કે “મારે હૃદય બનવું છે” અથવા તો “હૃદય તો બીજો કોઈ બની ગયો, હવે હું કિડની બનીશ” અથવા તો હૃદય કે મગજ બનવું હોય તો એના વૈકલ્પિક રસ્તા કેટલા છે?

Single-cell reconstruction of developmental trajectories during zebrafish embryogenesis
Science (2018), doi: 10.1126/science.aar3131

સંદર્ભઃ https://www.unibas.ch/en/News-Events/News/Uni-Research/Who-am-I-How-cells-find-their-identity.html

Email: heike.sacher@unibas.ch

0-0-0

(૪) આપણી લાલચ આપણો જ ભોગ લેશે?

ગયા વર્ષના નવેમ્બરની ૧૫મીએ દક્ષિણ કોરિયાના પોહાંગ શહેરમાં ૫.૪ની શક્તિનો ધરતીકંપ આવ્યો. સંશોધકો એવા તારણ પર પહોંચ્યા છે કે (સામયિક Science1,2, ૨૬ ઍપ્રિલ, ૨૦૧૮) આ ધરતીકંપ એક પ્રાયોગિક જિઓ-થર્મલ પ્લાન્ટે જમીનની નીચે થોડા કિલોમીટર ઊંડે પાણી નાખ્યું તેને કારણે થયો. આવું જ તારણ બીજા એક સ્વતંત્ર અભ્યાસમાં પણ મળ્યું છે. દક્ષિણ કોરિયામાં ૧૯૭૮થી ધરતીકંપોનાં અવલોકનો નોંધવાનું શરૂ થયું છે અને એના પ્રમાણે દેશનો આ બીજા નંબરનો સૌથી મોટો ધરતીકંપ હતો. આમાં ૮૨ વ્યક્તિઓને ઈજાઓ થઈ અને બસ્સો ઘરોને ભારે નુકસાન પહોંચ્યું.

દક્ષિણ કોરિયાના આ જિઓ-થર્મલ પાવર પ્લાન્ટમાં એક નવો અખતરો કરવામાં આવ્યો. સામાન્ય રીતે આવા પ્લાન્ટ ભૂગર્ભમાં વહેતા અતિ ગરમ પાણીમાંથી ગરમી ખેંચે છે પરંતુ આના માટે ભૂગર્ભની સ્થિતિ અનુકૂળ હોવી જોઈએ. પરંતુ Enhanced geothermal system (EGS)માં કોઈ પણ જગ્યાએ નીચે પાણી નાખીને ગરમીને શોષી લેવાય છે. પોહાંગમાં એમણે ૪.૪ કિલોમીટરની ઊંડાઈએ પાણી ભરવાના કૂવા બનાવ્યા. અને ધરતીકંપ માત્ર ૪.૫ કિલોમીટર ઊંડે થયો. જે જગ્યાએ પાણી પહોંચે તે જગ્યાએ ફૉલ્ટ લાઇન ‘ઍક્ટિવ’ હોય તો ખડકો પાણીને કારણે સરકે છે. આ ધરતીકંપ પહેલાં પણ ૨.૦ની ક્ષમતાના આંચકા નોંધાયા જ હતા. એટલે ફૉલ્ટ લાઇનની સ્થિતિ જાણ્યા વિના આ પ્રયોગ ભારે પડે તેમ છે.

૨૦૦૬માં સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડના બાસેલ શહેરમાં પણ આ પ્રયોગને કારણે ૩.૨ની ક્ષમતાનો આંચકો આવ્યો હતો અને તે પછી પ્લાન્ટ બંધ કરી દેવાયો. આમ છતાં ત્યાં હજી પણ હળવા આંચકા આવતા રહે છે.

સંદર્ભઃ https://www.nature.com/articles/d41586-018-04963-y


શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો

ઈમેલઃ dipak.dholakia@gamil.com

બ્લૉગઃ મારી બારી

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

1 comment for “Science સમાચાર (૩૭)

  1. Dipak Desai
    May 7, 2018 at 4:43 pm

    Nice information Webgurjary.

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.