ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન: અથર્વશિર ઉપનિષદ

ચિરાગ પટેલ

મેં 2018 માર્ચની 2જી તારીખે એક લેખ વાંચ્યો. એમાં સુવિખ્યાત વૈજ્ઞાનિક સ્ટિવન હૉકિંગે જણાવ્યું હતું કે, બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ થઈ એની પહેલા શું હતું એ તેઓ જાણે છે! એ લેખ આ લિન્ક પાર વાંચી શકાશે : https://www.livescience.com/61914-stephen-hawking-neil-degrasse-tyson-beginning-of-time.html) હૉકિંગના કહેવા મુજબ બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ સમયે એ એક અણુ સમાન હતું. ઉર્જા અને ઉષ્માના એ અતિ સઘન કણમાં ભૌતિકશાસ્ત્રના નિયમો અને સમય અસ્તિત્વમાં નહતા. મહાવિસ્ફોટની ક્ષણ પહેલા સમય અનંતપણે શૂન્ય તરફ અગ્રેસર હતો એટલે એ સમયે કોઈ અનુભવગમ્ય કે દર્શનીય અવસ્થા નહતી. એ વિષે વિચારવાનો કોઈ અર્થ નથી!

આ લેખ વાંચતા જ મને અથર્વશિર ઉપનિષદ યાદ આવી ગયું. આ ઉપનિષદમાં બહુ સચોટ રીતે બ્રહ્માંડની ઉત્પત્તિ કહેવામાં આવી છે. હૉકિંગનું 2018 માર્ચ 14ના રોજ અવસાન થયું અને આ લેખ મારી તેમને અંજલિરૂપ છે.

અથર્વશિર કે અન્ય ઉપનિષદો ક્યારે લખાયા હશે એ કોઈ ચોક્કસપણે કહી શકતું નથી. પરંતુ, સામાન્ય માન્યતા મુજબ ઉપનિષદો 2500-3000 વર્ષો પહેલાં અસ્તિત્વમાં આવ્યા હશે. આપણે જાણીએ છીએ કે, પ્રાચીન ઋષિઓએ પોતાના શિષ્યોને વેદોની સરળ સમજૂતી રૂપે ઉપનિષદો કહ્યાં હતાં. એટલે, આ મૌખિક પરંપરા તો 5000-6000 વર્ષ પુરાણી પણ હોઈ શકે!

અથર્વશિર ઉપનિષદ અથર્વશિરસ અથવા અથર્વશિર્ષ ઉપનિષદ તરીકે પણ ઓળખાય છે. એમાં કુલ 7 કંડિકાઓ સ્વરૂપે રુદ્રનું વર્ણન છે. એના દરેક વિશેષણો રુદ્રને વ્યાખ્યાયિત કરે છે. આપણે આ દરેક શબ્દોમાંથી અમુક શબ્દોનું આધુનિક વિજ્ઞાન પ્રમાણે રસદર્શન કરીએ.

મૂળ સંસ્કૃતમાં અથર્વશિર ઉપનિષદ: http://www.dharmicscriptures.org/Atharvashira%20Upanishad.pdf

 

1. રુદ્ર ક્ષર અને અક્ષર છે.

આપણે જાણીએ છીએ કે આ વિશ્વમાં સઘળું નાશવંત છે. આપણે ઇન્દ્રિયોથી જે અનુભવી શકીએ છીએ એ સર્વે નાશવંત છે અને જન્મ-મૃત્યુના વિષચક્રથી બંધાયેલ છે.

સૂક્ષ્મ કક્ષાએ ઉર્જા અને પ્રાથમિક કણો છે. આ સર્વેનું વિવિધ સ્વરૂપમાં રૂપાંતરણ થતું રહેતું હોય છે પણ એમનો નાશ નથી થતો! બ્રહ્માંડના પ્રારંભિક વિસ્ફોટ પહેલા સમયનું પણ અસ્તિત્વ નહતું. પરંતુ, એ સ્થિતિમાં ઉર્જા કે પ્રાથમિક કણો એક અણુ સ્વરૂપે હતાં અને એ જ બ્રહ્માંડનું બીજ હતું. આ બીજ એ પહેલાના બ્રહ્માંડમાંથી બન્યું હોવું જોઈએ. આ તર્કને આગળ વધારતાં આપણે જોઈ શકીએ છીએ કે, મૂળ અક્ષર તત્વ હશે કે જે મૂળ તત્વ હશે જે દરેક સર્જનનું મૂળ છે.

 

2. આઠ ગ્રહો અને પ્રતિગ્રહો રુદ્ર છે.

પ્રાચીનકાળથી ભારતીય વેદાંગ જ્યોતિષમાં સૂર્ય, ચંદ્ર, બુધ, શુક્ર, મંગળ, શનિ, ગુરુ અને પૃથ્વી એમ આઠ ગ્રહો, અને ચંદ્રગ્રહણ તથા સૂર્યગ્રહણના કાલ્પનિક છાયાબિંદુઓને રાહુ-કેતુ જેવા પ્રતિગ્રહોરૂપે ગણના કરવામાં આવી છે. અથર્વશિર ઉપનિષદની બીજી કંડિકા આનું સમર્થન કરે છે. એ પ્રાચીન સમયના લોકો દ્વારા કોઈ પ્રચલિત સાધનો વિના સૂર્ય, ચંદ્ર, પૃથ્વી સિવાયના ગ્રહોનું અવલોકન કરી એમને અન્ય તારાઓથી અલગ ગણવા એ સાચે જ આશ્ચર્ય પમાડે છે.

 

3. ૐકાર સર્વવ્યાપી અને અનંત છે. અને એ રુદ્ર છે.

ૐ ઉચ્ચાર કરવા જિહવા, કંઠ, દંત કે તાલુનો ઉપયોગ થતો નથી. ૐના તરંગોનો વર્ણપટ બ્રહ્માંડના પશ્ચાદભૂના તરંગોના વર્ણપટને મળતો આવે છે. ૐનો ઉચ્ચાર આથી સ્વયંભૂ છે એમ કહી શકાય. એથી ૐને આદિનાદ કહી શકાય. જ્યાં નાદ છે ત્યાં ઉર્જા છે. એટલે, ૐને આદિઉર્જા પણ કહી શકાય. એટલે, આપણે એવું પણ કહી શકીએ કે જે અક્ષર તત્વ છે એ ૐ છે. વળી, આ કંડિકામાં જણાવ્યા મુજબ ૐ દરેક અણુને સાંકળતો એવો સર્વવ્યાપી છે.

 

4. ૐકાર સર્વવ્યાપી છે, કારણ કે જેમ તલમાં તેલ નિહિત હોય છે એ રીતે એ આ બ્રહ્માંડના દરેક પદાર્થ અને જીવમાં અવ્યક્તરૂપે વ્યાપ્ત છે. ૐકાર અનંત છે, કારણ કે એને ઉચ્ચારતા એનો કોઈ આરંભ કે અંત નથી જણાતો. ૐકાર અત્યંત ધવલ છે, કારણ કે એ સ્વયં પ્રકાશિત છે અને દરેકને પ્રકાશ આપે છે.

આ કંડિકામાં જણાવેલા આ ત્રણ ગુણધર્મો વિશિષ્ટ છે. એ ત્રણેય આપણે પ્રાથમિક કણ માટે પણ પ્રયોજી શકીએ છીએ. બ્રહ્માંડનો દરેક કણ તરંગરૂપે પણ વર્તન કરતો હોય છે. એટલે, દરેક કણને ધ્વનિ અને પ્રકાશ હોય છે એવું આપણે કહી શકીએ; ભલે, પછી આપણે એ ધ્વનિ કે પ્રકાશનો અનુભવ કરવા સક્ષમ ના હોઈએ! એટલે, જયારે આપણે ૐનો ઉચ્ચાર કરીએ ત્યારે આપણા શરીના અણુએઅણુના તરંગો સાથે આપણે તદ્રુપ થઇ શકીએ છીએ! એ ઉચ્ચાર આપણને આદિ બ્રહ્માંડ સાથે એકરૂપ કરી દે છે!

 

5. અગ્નિ, વાયુ, જળ, ભૂમિ અને આકાશ ભસ્મ છે.

જયારે કોઈ પદાર્થ બળે છે ત્યારે એના અવશેષ રૂપે ભસ્મ બને છે. પ્રાચીન ભારતીય માન્યતા મુજબ આ બ્રહ્માંડ પાંચ મૂળભૂત તત્વોનું બનેલું છે – પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશ. આ કંડિકામાં જણાવ્યા મુજબ પંચતત્વો ભસ્મ છે. ભસ્મ હોવાનો અર્થ એ થયો કે આ તત્વો કોઈ મૂળભૂત તત્વોના જ્વલનના પરિણામરૂપ છે. એવું કેવી રીતે હોઈ શકે? એક ઉદાહરણ જોઈએ. સમુદ્રનું પાણી ગરમ થવાથી એની વરાળ બને છે. એ વરાળના વાદળો બંધાઈ પ્રવાહીસ્વરૂપે પાણી પાછું વરસે છે! એટલે કે, મૂળભૂત પંચતત્વો સાચે જ મૂળભૂત હોવા જોઈએ અને પોતે જ પોતાના અવશેષરૃપે હોવા જોઈએ!

 

6. આ વિશ્વ અગ્નિરૂપ રૂદ્રથી બન્યું છે. જયારે રુદ્ર નિદ્રા શરણ થાય છે ત્યારે સઘળું નાશ પામે છે. અક્ષરથી કાળ જન્મે છે. કાળ અક્ષરને વિસ્તૃત કરે છે અને સર્વવ્યાપી બનાવે છે. રુદ્ર શ્વાસ લે છે એટલે તમ જન્મે છે. તમથી આપઃ બને છે. રુદ્ર પોતાની આંગળી વડે આપઃને ઘૂમાવે છે એટલે જાડું અર્થાત શિશિર બને છે. રુદ્ર એને વધારે ઘૂમાવે છે એટલે એ ફીણ જન્માવે છે. ફીણમાંથી અંડ બને છે. અંડમા બ્રહ્મા ઉદ્ભવે છે. બ્રહ્મા વાયુને જન્મ આપે છે. વાયુથી ૐકાર જન્મે છે. ૐકારથી સાવિત્રી જન્મે છે. સાવિત્રીથી ગાયત્રી જન્મે છે. અને ગાયત્રી લોકને જન્મ આપે છે.

 

આપણું વિશ્વ પ્રથમ મહાવિસ્ફોટથી ઉત્પન્ન થયું છે. આ છઠ્ઠી કંડિકામાં એ સમગ્ર પ્રક્રિયા ઘણી વિસ્તારથી વર્ણવી છે. ઉર્જા, ઉષ્મા અને દ્રવ્યથી ઘનિષ્ઠ થયેલો અણુ એ આ બ્રહ્માંડનું બીજ છે. આ બીજ ચોક્કસપણે અવિનાશી એવું અક્ષર તત્વ હશે જે સમયના આરંભ પહેલેથી અસ્તિત્વમાં હોવું જોઈએ. જયારે સમય શરુ થયો ત્યારે એ બીજ ફૂલવાનું શરુ થયું હશે. આ કંડિકામાં અંત પણ કહેવાયો છે. જયારે સમયનો અંત આવે છે ત્યારે વિશ્વ નાશ પામે છે અને રહી જાય છે બીજ જેમાંથી જવું વિશ્વ જન્મે છે.

જયારે બીજમાંથી સમયનો આરંભ થાય છે ત્યારે ડાર્ક મૅટર અને ડાર્ક એનર્જી અસ્તિત્વ ધરાવે છે જે સર્વવ્યાપી છે. આ ઉર્જા અને પદાર્થ વલોવાય છે અને પ્રવાહી બને છે. આવું પ્રવાહી ગાઢું થવાથી ફીણ બને છે. આ ફીણમાંથી બ્રહ્માંડ બને છે. બ્રહ્માંડમાં ભયંકર ઉષ્માને લીધે માત્ર વાયુસ્વરૂપે પદાર્થ હોય છે. વાયુનું મૂળભૂત તત્વમાં રૂપાંતરણ થાય છે. એનાથી પ્રકાશ ઉત્પન્ન થાય છે. પ્રકાશના તરંગો ધ્વનિ ઉત્પન્ન કરે છે. અને ધ્વનિ તરંગો શમવાથી ઘન સ્વરૂપે પદાર્થ અસ્તિત્વમાં આવે છે.

આધુનિક વિજ્ઞાન બ્રહ્માંડના અસ્તિત્વનું આટલું ઝીણવટભર્યું હજુ નથી કરી શક્યું! આ ઉપનિષદના રચયિતા ઋષિ પાસે આવું જ્ઞાન હોવું ઘણાં જ આશ્ચર્યની વાત છે!


શ્રી ચિરાગ પટેલનાં સપર્કસૂત્રઃ

· નેટજગતનું સરનામું: ઋતમંડળ

· ઈ-પત્રવ્યવહારનું સરનામું: chipmap@gmail.com

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

7 comments for “ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન: અથર્વશિર ઉપનિષદ

  1. April 27, 2018 at 9:14 am

    વડા પ્રધાન અધ્યાપકો સામે શંકર અને પુત્રના માથા ઉપર સર્જરીની વાત કરે, શીક્ષણ પ્રધાન જ્યોતીષને અભ્યાસક્રમમાં દાખલ કરવાની વાત કરે અને મુંબઈના લોકો સીતલા તેરસના દીવસે પુજા કરવા જાય કે રાણી સતી માર્ગ ઉપર વરઘોડો કાઢે એટલે એડવર્ડ જેનેરે શીતળા નાબુદીની રસી બનાવી એના પછી લગભગ બે સો વરસ રહી આપણે અમલ કર્યો. 

    હજી દલીત અત્યાચાર બંધ થતા કેટલા હજાર વરસ નીકળશે એ પણ કોઈક ભારતીય દર્શન શાસ્ત્રમાં જરુર લખેલ હશે.

    ભારતીય શાસ્ત્રમાં મોક્ષ બાબત માહીતી છે પણ કોપરનીક્સ કે ગેલેલીયો એ પૃથ્વી સુર્યની આસપાસ ફેર ફુદરડી જેમ ફરે છે એ ક્યારે સ્વીકારીશું?

    • April 27, 2018 at 8:14 pm

      આપની દલીલો વ્યાજબી છે. મારા ઉપરના લેખમાં જે છે એ તમે સ્વીકારો છો?

  2. Anila Patel
    April 27, 2018 at 2:30 pm

    અત્યન્ત આવશ્યક માહિતી.

  3. Arvind Bhandari
    May 6, 2018 at 11:57 am

    મેં ઘણુ લખ્યું હતું પણ વેબ દ્વારા એ લાંબું છે એમ કહીને સ્વીકાર્યું નથી.

    “પ્રાચીન શાસ્ત્રો ઓંકારમાં બે સ્વર અને એક વ્યંજન બતાવે છે – અ-ઉ-મ્. પાણિનીય વ્યાકરણ પરંપરા મુજબ સ્વરના પણ સ્થાનો બતાવ્યા છે. अकुहविसर्जनीयानाम् कण्ठः, उपुपध्मानीयानां ओष्ठ्यः. અને મ્ તો ઓષ્ઠ્ય છે જ. એટલે એમાં જિહ્વા વગેરેનો ઉપયોગ થતો નથી એ વાત બરાબર નથી. ઓંકારને ઊર્જા કે આદિઊર્જા કહેવી એ જરા વધારે પડતું છે. આદિ સ્વર કે નાદ માણસના મુખમાંથી ઉચ્ચારાય એવું તો ન બને ને! માણસ પહેલાં એનું અસ્તિત્વ હોવું જરૂરી છે.

    ખરેખર તો એમ હોવું જોઈએ કે આપણા પ્રાચીન ગ્રંન્થોમાં જે કોઈ બાબતો લખાઈ છે એમાં કલ્પના કેટલી છે અને તથ્ય કેટલું છે કે કોઈ સંસ્કૃત ભાષાનો વિદ્વાન એમનું અર્થઘટન કરીને ન કહી શકે. કોઈ વિજ્ઞાની જ જો સંસ્કૃતમાં તૈયાર હોય તો કહી શકે. માફ કરજો ચિરાગભાઈ તમારી પશ્ચાદ્ભૂ હું જાણતો નથી.

    અરવિંદ ભાંડારી

    • May 7, 2018 at 9:58 pm

      અરવિન્દભાઈ તમે મને ઈમેલ પણ કરી શકો, જે લેખના અન્તમા છે.
      ૐ્ના ઉચ્ચારણ વિશે હુ એટલુ કહીશ કે, આપણે અ.અ.અ… એવો ઉચ્ચાર કરવા મ્હો પુરુ ખોલીએ પછી એ ઉચ્ચાર કરતા રહી મ્હો અરધુ બન્ધ કરીએ તો ઉ.ઉ… સમ્ભળાશે અને મ્હો પુરુ બન્ધ કરીએ તો મ.મ.અ.અ… સમ્ભળાશે. એ સન્દર્ભમા મે લખ્યુ હતુ.

      બ્રહ્માન્ડના પશ્ચાદભુમા જે માઈક્રોવેવ તરન્ગો છે એને લઈને અવકાશનુ તાપમાન ૩કેલ્વિન જેટલુ રહે છે. એને લઈને જેને વ્હાઈટ નોઈઝ કહી શકાય એનુ વર્ણપટ પૃથક્કરણ આપણને જે ગ્રાફ આપે છે એવો જ ગ્રાફ ૐના સતત ઉચ્ચારથી બને છે. એ સન્દર્ભમા ૐ્ને ઉર્જા કે આદિઉર્જા કહી છે. એ માટે વધુ વિગતો નેટ પર મળી શકશે.

      પ્રણામ.

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.