ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ :::: ભાગ – ૧::: ગુલામી :::: પ્રકરણ ૭: થોમસ રો

દીપક ધોળકિયા

૧૬૧૫માં રાજા જેમ્સે સર થોમસ રોને રાજદૂત તરીકે કંપનીને ખર્ચે મોકલ્યો. રોને વેપાર સાથે કંઈ સંબંધ નહોતો. એ ડિપ્લોમૅટ હતો, પાર્લમેન્ટનો પણ સભ્ય હતો. એ પોતાની યોગ્યતા વિશે બહુ સજાગ હતો. કંપનીએ એનો વાર્ષિક પગાર ૬૦૦ પૌંડ નક્કી કર્યો હતો. રોએ આ નીમણૂક સ્વીકારી તેનું કારણ એ હતું કે એ નાણાકીય ભીડમાં હતો અને ખાનગી રીતે એણે લગ્ન પણ કરી લીધાં હતાં. આ મુત્સદીગીરીનું કામ મળ્યું તે એના માટે એ ઈશ્વરકૃપા જેવું હતું. વળી રાજપુરુષ તરીકે કંઈક કરી દેખાડવાની એની મહેચ્છા પણ હતી. કંપની એના માણસોના ખાધાખોરાકીનો ખર્ચ પણ ભોગવવા તૈયાર હતી પણ શરત એક જ હતી કે એ પોતાનો વેપાર નહીં કરે અને કંપનીના વેપારમાં ફૅક્ટરોના કામકાજમાં માથું નહીં મારે. એ તૈયાર થઈ ગયો. એને વેપારમાં રસ પણ નહોતો અને પોતાને વિચક્ષણ રાજપુરુષ જ માનતો હતો.

હૉકિન્સ સાથે છેલ્લે જે વ્યવહાર થયો તે પછી મુકર્રબ ખાનને તો બદલી નાખ્યો હતો અને સૂરત હવે શાહજાદા ખુર્રમના વહીવટમાં હતું. એ બાદશાહને વહાલો હતો અને જહાંગીરના ઉત્તરાધિકારી તરીકે એ જ શાહજહાં નામ ધારણ કરીને ગાદીએ બેઠો.

હૉકિન્સ પછી જેટલા અંગ્રેજ પ્રતિનિધિઓ આવ્યા એમણે પોતાને રાજાના પ્રતિનિધિ ગણાવ્યા હતા અને પોતાનું માન જાળવ્યું નહોતું. એમાં એક ઍડવર્ડને તો મારીને કાઢી મૂક્યો હતો આમ બદલાયેલા સંયોગોમાં, મહત્ત્વાકાંક્ષાઓથી ભરેલો ૩૪ વર્ષનો યુવાન સર થોમસ રો જ્યારે સૂરતને કાંઠે ઊતર્યો ત્યારે મોગલ હાકેમને મન તો એ કશી વિસાતમાં નહોતો. રો મળવા ગયો ત્યારે હાકેમ બેઠો જ રહ્યો અને એને કસ્ટમની તપાસ, એની અંગતપાસ માટે કહ્યું. ત્યારે રો પોતાના બીજા કર્મચારીઓ સાથે તરત જહાજમાં જ પાછો પહોંચી જવા તૈયાર થઈ ગયો.

(એ વખતની અંગ્રેજી ભાષા વાંચવા માટે કેટલીક બાબતો જાણવી જરૂરી છે. જ્યાં શબ્દની વચ્ચે u જોવા મળે તેને v માનવો પણ જે શબ્દ u થી શરૂ થતો હશે ત્યાં u ને બદલે v હશે. બીજા શબ્દોના સ્પેલિંગ જુદા હશે પણ એ જ પ્રકારે ઉચ્ચાર કરવાથી આજે એ કેમ લખાય છે તે સમજી શકાશે).

એણે પાછળથી લખ્યું કે “હિન્દુસ્તાનીઓ મારી કદર કરવાનું જાણતા નથી (not sufficiently understand the rights belonging to my qualitye) અને મારા રાજાનું અપમાન કર્યું છે.”

થોમસ રોને પોતાના માટે બહુ ઘમંડ હતો. કંપની આમ તો ‘પોતાના જેવા’ માણસોને મોકલતી હતી પણ રો ‘એમનાથી’ જુદો હતો. એ વેપારીઓ કે એવા બીજા વર્ગના લોકોને કંઈ સમજતો નહોતો. હિંદુસ્તાનને પણ એ નીચી નજરે જોતો હતો.

એ પોતે જો કે જહાંગીરે આપેલા સન્માનથી બહુ પ્રભાવિત થયો હતો. એણે રાજદૂત તરીકે પોતાના અધિકારપત્રો રજૂ કર્યા ત્યારે જહાંગીરે એના પ્રત્યે અંગત ભાવ દેખાડ્યો. એના જ શબ્દોમાં વાંચીએઃ

અહીં એ કહે છે કે બાદશાહે તુર્કી, ફારસ કે બીજા કોઈ દેશના રાજદૂતને ન આપ્યું હોય એટલું એને માન આપ્યું. જહાંગીરે એની તબીયતના સમાચાર પણ પૂછ્યા અને પોતાનો Phisition (Physician) પણ મોકલવાની તૈયારી દેખાડી. બીજી જગ્યાએ પણ એ લખે છે કે જહાંગીરે એને જોતાંવેંત જ બોલાવી લીધો અને કહ્યું કે એણે નજીક આવવા માટે પરવાનગી લેવાની જરૂર નથી! (સંદર્ભ ૨- પૃષ્ઠ ૧૧૫).

એ જ નોંધમાં એ આગળ કહે છે કે, એ જહાંગીરને મળવા આવ્યો તે પહેલાં Amadauas/Amdavaz (અમદાવાદ)માં એણે કેટલાક અંગ્રેજોને કેદ પકડાયેલા જોયા હતા. એ બાદશાહ પાસે ફરિયાદ કરે છે. બાદશાહ ઘટતું કરવાની ખાતરી આપે છે.

સૂરત શહેરની બાંધણીથી એ પ્રભાવિત છેઃ

૧૭મી જાન્યુઆરી ૧૬૧૫ના લૉર્ડ કેરી (Lord Carew) પરના પત્રમાં એની તુમાખી દેખાઈ આવે છે.એને લંડન પાછા જવું છે. એ લખે છે કે

હિંદુસ્તાન મેં જોયેલાં સ્થાનોમાં સૌથી વધારે નિર્જીવ અને અધમાધમ સ્થાન છે, જેના વિશે બોલતાં પણ મને કંટાળો આવે છે.” જો કે, ખરેખર છોડવાનું આવ્યું ત્યારે એણે કંપનીને લખ્યું કે “મારી qualityeને કારણે કાં તો તમારા દુશ્મનો પેદાથાય છે અથવા તમને વેઠવું પડે છે. તમારું કામ તો વરસના એક હજાર રૂપિયામાં કોઈ વકીલ રાખશો તે દસ રાજદૂતો વધારે સારી પેઠે કરી લેશે.”

મોગલ સત્તાના અધિકારીઓ માટે એનો અભિપ્રાય હતો કે જે લોકો નમતું જોખે એમના પર ફતેહ કરે પણ એમની સામે થાઓ તો નરમ ઘેંસ જેવા બની જાય. આવાં ઉચ્ચારણોમાંથી ભવિષ્યમાં અંગ્રેજી શાસકો કેવા ઉદ્દંડ અને ઘમંડી હોઈ શકે તેનો પહેલો અણસાર મળે છે.

પરંતુ એના ઘમંડના છાંટા માત્ર ભારતને જ નથી ઊડ્યા. એ અંગ્રેજી વેપારીઓ, એજન્ટો અને જહાજોના કાફલાના માણસોને પણ તુચ્છકારથી જોતો હતો. એ જ્યારે જહાંગીરને મળ્યો ત્યારે હિંદુસ્તાનમાં કામ કરતા કંપનીના માણસોની ઢગલાબંધ ફરિયાદો લઈને ગયો. પરંતુ એને એમાં ફૅક્ટરોનો વાંક દેખાતો હતો.

એણે જે વેપાર કરારનો દસ્તાવેજ જહાંગીર સમક્ષ રજૂ કર્યો તે માત્ર ઇંગ્લૅંડના પક્ષમાં એકતરફી હતો. જહાંગીર એની રીતભાતથી પ્રભાવિત થયો પણ એણે કરાર કરવા અંગે જરાયે ગંભીરતા ન દેખાડી.

થોમસ રો ત્રણ વર્ષ જહાંગીરના દરબારમાં રહ્યો પણ હૉકિન્સ વગેરે એના પહેલાં આવી ગયેલા કંપનીના કહેવાતા દૂતો જહાંગીરના મિત્ર અને અંગત વિશ્વાસુ બની ગયા હતા એવું એણે કંઈ ન કર્યું. એણે બાદશાહથી અંતર રાખ્યું અને એની કારકિર્દીનાં ત્રણ વર્ષ દરમિયાન એ રાજદુત તરીકે જ વર્તન કરતો રહ્યો. પરંતુ વેપારની વાત હોય તો જહાંગીરે એને જરાયે કોઠું ન આપ્યું. એ ખાલી હાથે જ પાછો ફર્યો.

રાજદૂત મોકલવાનો નિર્ણય સફળ ન રહ્યો, અને તે એટલે સુધી કે થોમસ રો પાછો ગયો તે પછી ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીએ કે રાજાએ, અથવા બીજી બાજુ મોગલ બાદશાહે પણ બીજા રાજદૂત માટે પેરવી ન કરી.

એની કારકિર્દીને મૂલવવી હોય તો આ પૂરતું છે.

મુખ્ય સંદર્ભઃ

1. The Honourable Company: A History of the English East India Company by John Keay Harper Collins Publishers EPub Edition © JUNE 2010 ISBN: 978-0-007-39554-5 Copyright © John Keay 1991.(ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)

2. The Embassy of Sir Thomas Roe to the Court of the Great Mogul 1615-1619 as narrated in his journal and correspondence. Edited from contemporary Records by William Foster. (ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)


ઇંટરનેટ પરથી બીજીયે પૂરક સામગ્રી અને ફોટા લીધા છે જેના સંદર્ભ યોગ્ય સ્થાને મૂળ લેખમાં જ આપેલા છે. આ લેખ વ્યવસાયિક હેતુ માટે નથી અને સંદર્ભમાં દર્શાવેલાં પુસ્તકો અથવા ઇંટરનેટ પરથી લીધેલી માહિતીનો ઉપયોગ પણ વ્યાવસાયિક હેતુઓ માટે નથી કર્યો.


શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો

ઈમેલઃ dipak.dholakia@gamil.com

બ્લૉગઃ મારી બારી

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.