ભગવત રાવત : માણસ અને માણસાઈના કવિ = = મ ણ કો – ૧૪ = =

ભગવાન થાવરાણી

એક બાજુ જ્યારે ભગવત રાવતની મોટા ભાગની કવિતાઓમાં માનવતા, કરુણા, દોસ્તી, સંબંધો, સંવેદના અને એ બધી ભાવનાઓના ધીમે ધીમે થઈ રહેલા હ્રાસની જ વાતો હોય છે ત્યારે આજની કવિતા વાંચતાં પ્રથમ દ્રષ્ટિએ એમ લાગે જાણે એમણે વિષય બદલ્યો છે. જેવા કવિતામાંથી પસાર થઈ જઈએ કે તુરંત અહેસાસ થાય કે આભાસી રીતે વિષય ભલે બદલાયો, મૂળ પીડા અને વસવસો એના એ જ છે. વાત પાછી ત્યાં જ આવીને ઊભી રહે છે કે વધુ ને વધુ નવું અને આધુનિક મેળવીને અંકે કરવાની દોટમાં ને દોટમાં ઘણું બધું મૂલ્યવાન પાછળ છોડતા જઈએ છીએ. આ જે જાણ્યે- અજાણ્યે છૂટતું જાય છે – બલ્કે છૂટી ચૂક્યું છે- એમાંની એક અગત્યની ચીજ છે હાથેથી લખાયેલા પત્રો, ચિઠ્ઠીઓ. યાદ રહે કે એમની આ અને આવી અન્ય કવિતાઓમાં આ ગુમાવ્યાના બોધની અભિવ્યક્ત એમણે સહેજે બે દાયકાઓ પહેલાં કરેલી છે. એ પછીના સમયમાં તો આપણે વધુ પ્રવેગે આગળ વધીને  ‘ ગુમાવ્યા ‘ ના નવા સોપાનો સર કરેલ છે !

જૂઓ કવિતા :

                                                               ==   लि  खा  व  ट  ==

एक अरसे बाद मिली कोई हाथ की लिखी चिट्ठी

वह भी दूर देश से

कितने दिनों बाद कोई लिखावट

अपने पूरे चेहरे – मोहरे के साथ आँखों मे

ऊष्मा बन उभरी

 

सघन आत्मीयता भरी उँगलियाँ काग़ज़ पर

अक्षरों की बनावट से कैसे तन – मन की सारी

नाड़ियों, धमनियों- शिराओं का पता बता देती हैं

यह आज भी मनुष्य होने का रहस्य है

 

दरअसल काग़ज़ पर जो लिखा जाता है

उसे ठीक – ठीक वैसा कभी बिना लिखे

बोला नहीं जा सकता

बोलने का अपना चातुर्य है, कुशलता है फिर भी

न जाने क्या – क्या छूट जाता है

और न जाने क्या – क्या निकल जाता है मुँह से

 

लिखावट का अपना रूप होता है

उसके रूप का अपना अर्थ होता है

जो कहा नहीं जा सकता

लिखावट शब्दों को समेटे अपने अंदर

कहाँ से कहाँ पहुँच जाती है यह वही जानता है

जो उसे पढ़ पाता है

 

हर एक को जीवन में याद रही आती है

एक न एक लिखावट

जैसे मुझे इस उम्र में भी याद है जब वह

पते की जगह मेरा नाम लिखती थी तो उसकी

लिखावट में हिरनी सी हेरती उसकी आँखें

बरबस उभर आती थीं

मैं देखते ही पहचान जाता था

उसकी चिट्ठी

 

अब हर जगह से

चिट्ठियों पर मेरा नाम और पता

छपा हुआ आता है

घर – घर में घुस रहा है छापेखाने का डिब्बा

अब भेजे जाते हैं छपे हुए संदेश जो

पता नहीं देते हैं किन्हीं उँगलियों के मन का

जिनमें उभरता नहीं कोई चेहरा

 

अब चिट्ठियाँ नहीं पत्र आते हैं

ज़्यादातर कारोबारी तयशुदा भाषा में

गुम हो रहे हैं पोस्ट कार्ड

उन पर भी छपाई का हमला है

डूब में आ गया है लिखावट का इलाक़ा

लिखावट डूब रही है …..

                                                                                       – भगवत रावत

               ગુજરાતી ભાવાનુવાદ :

                                                                ==  લ  ખા  વ  ટ ==

બહુ વખત પછી કોઈના હાથે લખેલો કાગળ મળ્યો

એ પણ દેશાવરથી

કેટલાય દિવસો પછી કોઈ હાથની લખાવટ

પોતાના સમગ્ર ચેહરા – મહોરા સાથે

આંખોમાં ઉષ્મા બનીને ઊભરી

 

સઘન આત્મીયતા- સભર આંગળીઓ કાગળ પર

અક્ષરોની સંરચનાથી કેવી રીતે

તન- મનની બધી નાડીઓ, ધમનીઓ- શિરાઓ વિષે

બધું જ કહી દે છે

એ હજૂ આજે પણ માનવ હોવાનું રહસ્ય છે

 

ખરેખર તો કાગળ પર જે લખાય છે

એ વાતને બિલકુલ એવી જ રીતે ક્યારેય

લખ્યા વિના બોલી શકાતું નથી

બોલવાની એક અલગ ચતુરાઈ છે, કૌશલ્ય છે છતાં

કંઈક તો રહી જ જાય છે

અને કોણ જાણે શું – શું વણજોઈતું સરી પડે છે મોમાં થી

 

લખાવટનું પોતાનું આગવું રૂપ છે

એ રૂપનો આગવો અર્થ હોય છે

જે બોલી શકાય નહીં

લખાવટ શબ્દોને ભીતરે સમેટી

ક્યાંથી ક્યાં પહોંચે છે

એ ખબર એમને જ પડે

જે એ ઉકેલી શકે

 

દરેકને જિંદગીમાં યાદ રહી જાય છે

કોઈને કોઈ લખાવટ

જેમ કે મને આ ઉંમરે પણ યાદ છે

જ્યારે એ સરનામાની જગ્યાએ મારું નામ લખતી

અને એની લખાવટમાં હરણી – શી કશુંક ખોળતી

એની આંખો અનાયાસ ઉપસી આવતી

હું જોતાંવેંત ઓળખી જતો

આ તો એનો જ કાગળ

 

હવે ઠેકઠેકાણેથી

કાગળો પર મારું નામ અને સરનામું

છપાઈને આવે છે

ઘરે – ઘરે ઘુસી રહ્યું છે પ્રિંટીંગ પ્રેસ

હવે મોકલાવાય છે છપાયેલા સંદેશ

જે કોઈ આંગળીઓના મનની ખબર નથી આપતા

જેના થકી ઉભરતો નથી કોઈ ચહેરો

 

હવે કાગળ નહીં,  ‘ પત્ર ‘ આવે છે

મોટા ભાગે વ્યાપારિક અને પૂર્વનિર્ધારિત ભાષામાં

પોસ્ટ કાર્ડ અદ્રશ્ય થઈ રહ્યા છે

એમના પર પણ છાપકામનું આક્રમણ છે

લખાવટ વાળો વિસ્તાર ગરકાવ થઈ રહ્યો છે

લખાવટ ડૂબી રહી છે ….

                                                                                      – ભગવત રાવત

ઉપરની કવિતાના અનુસંધાન જેવી ઓમકાર નામના ગુમનામ હિંદી કવિની આ રચના જુઓ :

तुम्हारे प्रेमपत्र सहेज कर रखे हैं मैंने

सालों से उन्हीं को पढ़ता हुँ बार – बार

अपनी लिखावट में दिखाई पड़ती हो तुम

लगता है जैसे तुमसे मुलाक़ात हो गई

अब पीले पड़ गए हैं ये काग़ज़

उजड़ – सी गई है सियाही इनकी

पर किसी भी तरह बचाना है इन्हें

ज़िंदा रखना है इन ख़तों को उम्र भर

पत्र तो अब भी आते हैं तुम्हारे

पर मेल से, क़रीने से छपे अक्षरों में

जिनमें तुम्हारी वह झलक नहीं मिलती

जो तुम्हारी बेतरतीब लिखावट में है …..

કવિતાના અનુવાદમાં મૂળ કવિતાનું ઘણું બધું ખોવાઈ જાય છે એટલે જાણી બૂઝીને ઉપરોક્ત કવિતાનો ગુજરાતી અનુવાદ નથી કર્યો ! ( હા, बेतरतीब એટલે આડુંઅવળું, અવ્યવસ્થિત )

હવે ઉપરની સમગ્ર કવિતાની સામે ગુજરાતી કવિનો આ એકલવાયો શેર મૂકો :

ઘર   ચકચકિત   રાચરચીલું   નવુંનક્કોર

પીળી  પડેલ  એક  ચબરખીનું  શું  કરું ?

કલ્પનાશીલ અને કંઈક અંશે પાગલ માણસ આ એક જ શેરમાંથી આખી વાર્તા ઘડી કાઢી શકે !

જગજીતસિંગે ગાયેલી રાજેન્દ્રનાથ રહબરની નઝ્મના નિમ્નલિખિત અંશમાં આ જ વાત સ્હેજ અલગ અંદાઝમાં છે :

तेरे  ख़ुश्बू में  बसे ख़त मैं जलाता कैसे
प्यार  में  डूबे हुए  ख़त मैं जलाता कैसे
तेरे हाथों के लिखे ख़त मैं जलाता कैसे
तेरे  ख़त  आज मैं गंगा में बहा आया हुँ
आग  बहते  हुए  पानी में लगा आया हुँ ….

નવી પેઢીના લોકોને એ વાત જાણકારીરૂપે આપવી પડે કે લખવા માટે પહેલાં કલમ અને ખડિયો વપરાતા. ખડિયામાં શાહી રહેતી. ( ખડિયા માટે ઉર્દૂમાં એક સરસ શબ્દ છે – दवात ) . કલમને ખડિયામાં ડુબાડીને અક્ષરો  ‘ કઢાતા ‘ ( હજી હમણાં સુધી કુમળા બાળકોને બારાખડી શીખવવા  ‘  ખ  ખડિયા નો ખ ‘ એમ શીખવાતું, પછી કોઈ બુદ્ધિશાળીને વિચાર આવ્યો કે જે બાળકે ખડિયો જ ન જોયો હોય અથવા એને એ દેખાડી પણ ન શકાય એ જમાનામાં એ બિચારો  ‘ ખ ‘ ની કલ્પના  ‘ ખડિયા ‘ પરથી ક્યાંથી કરવાનો ? કાઢી નાંખ્યો ). પછી એક આધુનિક વસ્તુ આવી. ફાઉંટન પેન. એમાં શાહી ખડિયામાંથી પહેલેથી ભરીને રખાતી એટલે કલમને વારંવાર ખડિયામાં ડુબાડવાની ઝંઝટ ન રહે . પછી એક અત્યાધુનિક ચીજ આવી. બોલપેન. એમાં શાહી ભરવાની પીંજણ જ નહીં. એ બોલપેન અને એના વિવિધ સુધારેલા રૂપો હજી પણ ચાલે છે પરંતુ મને યાદ છે, સિત્તેરના દાયકામાં પરીક્ષાના પેપર બોલપેનથી લખવાની મનાઈ હતી ! ફાઉંટન જ વાપરવી પડે ! હજી આજે પણ ઉર્દૂ લિપિના તજજ્ઞો એ લિપિની નજાકત અને મરોડ જાળવી રાખવા ફાઉંટન પેનનો જ ઇસ્તેમાલ કરે છે .

આશય જો માત્ર વાત પહોંચાડવાનો જ હોત તો પેન્સિલ કે ફાઉંટન પેન કે બોલપેન કે છપાયેલા અક્ષરથી કોઈ ફેર નથી પડતો, પણ મન, ઊર્મિઓ, ભાવનાઓનું શું ? ભગવત કહે છે અને આપણે પણ જાણીએ છીએ તેમ હસ્તલિખિત પત્રોમાં એ લખનારનું ચરિત્ર અને એ લખતી વખતની એની માનસિક પરિસ્થિતિ પણ ઉજાગર થતી. લખનારે લખીને છેકી નાંખેલા શબ્દો થકી એનું મનોમંથન વ્યક્ત થતું. ઘણી વાર લખીને રદબાતલ કરેલા શબ્દો સાવ ઘૂંટીને છેકી નાંખ્યા હોય, રખે એ અઘટિત શબ્દ વાંચનાર સૂધી પહોંચે એ તકેદારી કે બીકથી, તો વળી ક્યારેક લખાયેલો શબ્દ કે વાક્ય એવી મુલાયમતાથી કાઢી નાંખ્યું હોય જાણે લખનારનો ઈરાદો જ એવો હોય કે વાંચનારને જે છેકી નાંખ્યું એ પણ વંચાવું જોઈએ, પોતાની મન:સ્થિતિથી સુપેરે વાકેફ થવા !

કોઈ ખૂબસૂરત વાત કે સ્મૃતિને ધીમી ગતિએ વાગોળવાની પોતાની મજા છે, એમાં સમાયેલા ઝીણામાં ઝીણા આનંદ કે કસકને પૂરેપૂરી ઉપભોગવા માટે. હસ્તલિખિત પત્રલેખનનું પણ એવું જ છે. એ સમગ્ર પ્રક્રિયા જ નજાકતસભર હતી. સુંદર, સાફ અને ઘણીવાર  ‘ ખાસ ઈસમો ‘ માટે કલાત્મક કાગળમાં લાગણીઓ ઠાલવવી,  લખેલા કાગળની હળવા હાથે ગડીઓ વાળી પરબીડિયામાં મૂકવું, પરબીડિયાની ગૂંદવાળી કિનારી જીભેથી ભીની કરી ચીવટપૂર્વક ચિપકાવવી, લિફાફા પર સરનામું લખવું ( સૌથી ઉપર મુકામ પોસ્ટ ફલાણું ), પગપાળા કે સાયકલ પર હોંશે હોંશે એ ટપાલના લાલ ડબ્બામાં નાંખી આવવું ( સ્હેજ નીચે ટપાલ પેટી પર નેકસ્ટ ક્લીયરંસનો કાળી પટ્ટી પર સફેદ અક્ષરોમાં લખેલો સમય ખાસ ચેક કરવો ! ), ઘેર આવી એ પત્ર ક્યારે પહોંચશે અને વંચાશે એની ગણતરીઓ અને કલ્પનાઓ કરવી. મોકલનાર અને મેળવનારના ઇંતેજારના પરિમાણો વળી જૂદા ! મોકલનારને પત્ર આજે મળશે, કાલે મળશે, મળવામાં હશે, મળ્યો હશે, વાંચ્યો હશે – ની ઇંતેજારી તો મેળવનારને ટપાલીની પ્રતિક્ષા. ટપાલ મળે અને પરબીડિયું હળવેથી, અંદરની ચિઠ્ઠીને  ‘ નુકસાન ‘ ન પહોંચે એ રીતે ખોલવા માટેનો યોગ્ય ખૂણો ગોતીને ફાડવાનું અને ગડી વાળેલો પત્ર કોઈ તિલસ્મી ચીજ ઉકેલતા હોઈએ તેમ ખોલી નિરાંતે દરેક લીટી ઓછામાં ઓછી બે વાર વાંચવી અને પછી ઘરનાંને સંભળાવવા પાત્ર હોય તો મોટેથી વાંચી સંભળાવવું ! કેટલી બધી મજાઓ એક સાથે ! એ બધી તો ગઈ જ ને !

સંવેદના – વર્ધન પછી છેલ્લે થોડુંક જ્ઞાન – વર્ધન. કોઈના હસ્તલિખિત અક્ષરો પરથી એના ચરિત્ર અને એ લખતી વેળાની એની મનોસ્થિતિનું વિશ્લેષણ કરવાના બિનઆધારભૂત શાસ્ત્રને  ગ્રાફોલોજી  ( graphology ) કહે છે.

અને હવે ખરેખર છેલ્લે વાતની સમાપ્તિ એક બેનામ અંગ્રેજી કવિની નાનકડી કવિતાના ગુજરાતી અનુવાદથી કરીએ :

                                                    ==  હસ્તલિખિત  આકાશગંગાઓ  ==

કાગળ પર વેરાયેલી

તારી હસ્તલિખિત કવિતાઓ જોઉં છું

અને મારી આંખો

પૂર્ણવિરામોમાં થી રચી કાઢે છે

નક્ષત્રો

અને અલ્પવિરામોમાં થી ધૂમકેતુઓ

તારા દર્દને કાગળ પર ઠલવતી

દરેક પંક્તિના અંતે

ઝળહળે છે તું …..


શ્રી ભગવાન થાવરાણીનો સંપર્ક bhagwan.thavrani@gmail.com વીજાણુ પત્રવ્યવહાર સરનામે થઈ શકશે.

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

14 comments for “ભગવત રાવત : માણસ અને માણસાઈના કવિ = = મ ણ કો – ૧૪ = =

  1. Arvind Bhatt
    April 11, 2018 at 2:08 pm

    उत्तम कविता का उत्तम अनुवाद

    • Bhagwan thavrani
      April 12, 2018 at 10:20 am

      धन्यवाद अरविंदभाई !

  2. April 11, 2018 at 10:16 pm

    મજાની જૂની યાદો.
    ગુજર ગયા વો જમાના. પણ હવે તો ‘માઉસની ક્લિકે’ … જેવા શબ્દો વધારે પ્રસ્તુત છે. પચાસ વર્ષ પછી તો કલમ, ખડિયો, ઇન્ડિપેન વિ. મ્યુઝિયમમાં જ મળશે !

    • Bhagwan thavrani
      April 12, 2018 at 10:21 am

      સાવ સાચી વાત સુરેશભાઈ !

  3. Kishorchandra Vyas
    April 11, 2018 at 10:34 pm

    હૃદયસ્પર્શી કવિતાનો શ્રી થાવરાની જી ના હસ્તે સુંદર મજાની સમજણ સાથે ઉત્તમ અનુવાદ…અભિનંદન

    • Bhagwan thavrani
      April 12, 2018 at 10:22 am

      આભાર કિશોરભાઈ !

  4. mahesh joshi
    April 14, 2018 at 7:39 pm

    Hard Realities inevitable with change of Time. A important element which is badly affected with advancement of Technology is Personal feelings/relations.
    Nicely described by Sri Bhagwat. Also enjoyed other authors nice related creations.
    Thanks for presenting another gem of sri Rawat.

    • Bhagwan thavrani
      April 15, 2018 at 10:09 am

      Thanks maheshbhai for ‘ always being there ‘ !

  5. vijay joshi
    April 14, 2018 at 10:12 pm

    Without commenting directly on the poem, i like to, if I may, make a few tangential observations. The very nature of the universe is — just like the civilization, the culture, the morals, the society ETC– it always was, is and will be in a state of flux. The only thing not changing is the change itself! It is inevitable, unavoidable, irrepressible, extinguishable. It is part of what we humans are and will be.

  6. vijay joshi
    April 14, 2018 at 10:25 pm

    I have been busy working on my third book of poetry which is going to be on the Japanese and Chinese influence on the contemporary English literature.

    One more comment about the nazm penned by Rajendranath and sung and composed by the
    melodious rendition by incomparable Jagjit Singh. I was stuck by how the lyrics got a added dimension and literally
    came alive in its reincarnation form, that of composition. Thanks for bringing back the memories left behind.

    • Bhagwan thavrani
      April 15, 2018 at 10:08 am

      Thanks a million Vijaybhai for coming back !
      I am very keen to have a glimpse of your poems !

      • vijay joshi
        April 15, 2018 at 8:13 pm

        Would it be OK if I were to send you by an email samplings? This is a collaborative work in progress between my poet friend Dianne Feula and myself.

        • Bhagwan thavrani
          April 15, 2018 at 10:18 pm

          Fine !

          • vijay joshi
            April 16, 2018 at 2:05 am

            Thanks

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.