મોહનદાસની મીરાં : મેડેલીન સ્લેડ

ડૉ.દર્શના ધોળકિયા

ભારતદેશે અનેક પ્રકારના ચઢાવઉતાર જોયા છે. પ્રાચીન કાળથી આજ સુધી આ દેશમાં સાંસ્કૃતિક પરિવર્તનો આવ્યાં જ કર્યાં છે. પ્રજાએ આ સાંસ્કૃતિક પરિવર્તનોને નવાઈ પમાડે એવી હેસિયતપૂર્વક પચાવ્યાં પણ છે. વિભિન્ન રીતે વિશિષ્ટ પ્રકારના સાંસ્કૃતિક માહોલની વચ્ચે ભારતનું એ સદનસીબ રહ્યું છે કે તેને દોરવણી આપનારા મહાપુરુષો પણ સતત પ્રજાની સાથે રહ્યા છે. આ મહાપુરુષોએ એક રીતે જુઓ તો બેવડી ભૂમિકા અદા કરી છે. ભારતમાં રહીને તેમના વિચારવર્તુળો દુનિયાભરમાં તેમણે ફેલાવ્યાં છે ને દુનિયાના લોકો તેમની પાસે શિષ્યભાવે આવીને ઉપનિષદ રચી શકયા છે. એટલે ભારતના મહાપુરુષોનું ‘માનવગુરુ’ એ વિશેષણ સાર્થક ઠરે છે.

ભારતે આપેલા અદભુત માનવગુરુઓની ચાલતી આવેલી પરંપરામાં આ સદીમાં મહાત્મા ગાંધીનું નામ ઉમેરાયું. ગાંધીજી પાસે દેખીતી રીતે વિશેષ કહી શકાય, પ્રભાવક કહી શકાય તેવું તત્વ તરત નજરે ચડે તેમ ન હતું. ને એમ છતાં ૧૯૧૫થી ૧૯૪૭ દરમિયાનના ગાળામાં દેશ-વિદેશનાં વિરલ કહેવાય તેવાં વ્યક્તિત્વો ગાંધીજીથી અભિભૂત બન્યાં. અભિભૂત બનીને તેઓ અટક્યાં નહીં પણ ગાંધીચરણે પોતાનું સર્વસ્વ અર્પીને સમપર્ણના દાખલારૂપ પણ બન્યાં. ગાંધીજી પાસે આવું તે શું હશે તેનો જવાબ શ્રી નારાયણ દેસાઈએ, પિતા શ્રી મહાદેવભાઈ દેસાઈ પર લખેલા જીવનચરિત્રના ગ્રંથ ‘અગ્નિકુંડમાં ઊગેલું ગુલાબ’માં સાંપડે છે. મહાદેવભાઈ ગાંધીજી પ્રત્યે શા માટે આકર્ષાયા તેનું કારણ આપતાં શ્રી નારાયણ દેસાઈ જણાવે છે કે, “…ગાંધી જે કાળે આફ્રિકાથી હિંદ આવ્યા તે કાળ હિંદ સારુ ત્રણ ઐતિહાસિક પ્રવાહોના સંધિકાળ સમો હતો. રાજ નૈતિક કાર્યકર્તાઓમાં તે વખતે બે મુખ્ય વિચારસરણીઓ પ્રવર્તતી હતી. સાધારણ લોકો એ વિચારસરણીઓને નરમ દળ અને ગરમ દળની વિચારદ્ધાર તરીકે ઓળખતા. તે ઉપરાંત રામકૃષ્ણ પરમહંસથી માંડીને શ્રી અરવિંદ સુધી એક ત્રીજી આધ્યાત્મિક વિચારધારા પણ પ્રવર્તી રહી હતી. ગાંધીજીના રસ્તામાં મહાદેવભાઈને નરમદળની વિનીત વૃત્તિ, ગરમદળની તીવ્રતા અને આધ્યાત્મિક પુરુષોની ઊર્ધ્વ દૃષ્ટિ – ત્રણેયનો સંગમ દેખાયો હશે…” (‘અગ્નિકુંડમાં ઊગેલું ગુલાબ’, પૃ.૬૭) ગાંધીજીના વ્યક્તિત્વમાં રહેલા આ સમન્વયે કરીને જ અનેક લોકો તેમના ભણી ખેંચાયા હશે.

ગાંધીજીમાં રહેલા કોઈ અસાધરણ તત્વના બળથી લંડનમાં જન્મેલાં મેડેલીન સ્લેડ નામનાં મહિલા પણ એક ભારતીય વ્યક્તિની કેમ જ ગાંધીચરણે બેસી ગયાં એ ઘટનાને આધુનિક યુગનો એક ચમત્કાર જ ગણવાનો રહે છે. કેમ કે જીવનનાં મંથનકાળના આરંભે મેડેલીનને એવી તો કલ્પના પણ ક્યાંથી હોય કે તેમના આત્મમંથનો જવાબ દૂર દેશમાં – ભારતમાં બેઠેલા, દેખીતી રીતે રાજકીય ચળવળના નેતા મહાત્મા ગાંધી તો વિદ્રોહી ગણાય એવા અંગ્રેજોના તાબા હેઠળની પ્રજાના અહિંસક નેતા મહાત્મા ગાંધી પાસેથી મળશે ! ને તેમ છતાં મેડેલીનના જીવનનું વહેણ અચાનક જ ગાંધીજી તરફ વળ્યું – ઢળ્યું એ ઘટના ગાંધીજી માટે, ભારત દેશ માટે ને સ્વયં મેડેલીન માટે રોમાંચક ગણાય એવી બની રહી. ગાંધીયુગના સમગ્ર ઐતિહાસિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં જોતાં ગાંધીજી માટે આ ઘટના એટલા માટે મૂલ્યવાન ગણાવી જોઈએ કે દુશ્મન પ્રજાની એક મહિલા, નૌકાદળના વડાની પુત્રી, ઇંગ્લેન્ડના ભદ્રાતમ ગણાય એવા વર્ગમાંથી માત્ર આત્માના અવાજને સાંભળીને ગાંધીજીનું શિષ્યત્વ સ્વીકારે છે. ભારતીય વિચારસરણી તો આ ઘટનાને ઋણાનુબંધ તરીકે જ ઘટાવે.

મેડેલીનની જીવનયાત્રા તપાસતાં વિશેષત: એ આખીય યાત્રા વ્યથાબી કથા છે. અમલદાર પિતા, પ્રેમાળ માતા, ભર્યું ભર્યું કુટુંબજીવન, પ્રકૃતિનો પ્રેમાળ સ્પર્શ – આવાં ઈર્ષા પ્રેરે તેવા વાતાવરણની વચ્ચે ઊછરતી બાળા મેડેલીનની જીવનના પાંચમા વર્ષથી જ અજંપાનું વરદાન મળેલું છે. પ્રકૃતિને અનહદ ચાહતી મેડેલીન તારાઓની પેલે પારના જગતને શોધ્યા કરવા મથતી. વડીલો પાસેથી તારાઓની પેલે પારના અનંત આકાશની વાતો સાંભળીને અજ્ઞાત જગત તેને આકર્ષતું પણ ખરું ને સાથોસાથ ભયગ્રસ્ત પણ બનાવતું. આ બધી વાતો બાળા મેડેલીનની અપાર મૂંઝવણમાં મૂકી દેતી. આ ક્ષણોમાં ‘દુનિયામાં જે શરૂઆતમાં હતું તે જ હંમેશાં રહેશે’ એવી દેવળમાં કરી પ્રાર્થના પણ તેને વિશ્વસનીય લાગતી નહીં. આ પ્રાર્થના તેને અનેક પ્રશ્નો જગવતી. તેને થતું કે એક નાનકડી જિંદગી, જેને જીવવા માટે કોઈ પણ બે મનુષ્યોને એક સરખી તક મળતી નથી, તેના ફળ તરીકે લોકોને અનંતકાળ સુધી બાંધી કેમ શકાય ? એમ જ હોય તો જે લોકો નાની વયે મૃત્યુ પામે છે તેનું શું ? ગરીબડા એવા કાળા લોકોનું શું ? મેડેલીનને મન આ એક અસાધ્ય કોયડો હતો જેનો ઉકેલ મળવો મુશ્કેલ હોવાથી એ આજુબાજુના સુખદ વાતાવરણમાં ખોવાઈને સુખ મેળવવા યત્ન કરતી. ને તેમ છતાં અવારનવાર કોઈ અજ્ઞાત તત્વ તેને દૂર ખેંચી જતું.

મેડેલીનના સંવેદનશીલ હૃદયને સૌપ્રથમ છેડ્યું પ્રકૃતિએ. ઝાડપાન મેડેલીનનાં સૌથી વધુ પ્રીતિપાત્ર બન્યાં. એકએક વૃક્ષને મેડેલીન વ્યક્તિ જેટલો પ્રેમ કરતી. પ્રકૃતિ એટલે માત્ર ઝાડપાન જ નહીં, નદી-ઝરણ પર્વતો પણ તેમને એટલાં જ આકર્ષતાં. પ્રકૃતિની સાથોસાથ પશુ-પક્ષીઓનો પણ સમાવેશ થઈ જતો. જેમાં જ્યુનિક્સ નામનો બકરો, ગાય, કૂતરું – સૌ મેડેલીનના સ્નેહનું ભાજન બન્યાં. આગળ જતાં અધ્યાત્મ જગતની સાંકડી ને કાંટાળી કેડીનાં ચિરપ્રવાસી બનનારાં મેડેલીન માટે પ્રકૃતિ અનેક વાર આશ્રયસ્થાન બની હોવાનું તેમણે નોંધ્યું છે. ભારત આવ્યા પછી અનુભવેલા જેલજીવનના ગાળા દરમિયાન વાંદરા, બિલાડાંને મેડેલીને મિત્રો માન્યાં છે અને તેમની પાસેથી જીવનબળ મેળવ્યું છે. પ્રકૃતિ પ્રત્યેની તેમની સંવેદના એટલી તો મસૃણ હતી કે જેલમાં મળતી લીલી કોબીજને તેઓ ખાવાનું ટાળતાં કેમ કે જો તેઓ એનો આહાર કરીને વાપરી નાખે તો પછી એની લીલી તાજગીનાં દર્શનથી વંચિત રહે ને ! કોબીજનાં લીલાં પાનથી માંડીને હિમાલયનાં ગિરિશિખરો સુધીનો તેમનો પ્રકૃતિપ્રેમ, અજ્ઞાત પ્રત્યેના તેમના પ્રેમને સમજવામાં ચાવીરૂપ બને છે.

બાલ્યાવસ્થામાં આવશ્યકતાથી અધિક મેડેલીન પામી છે. માતામહ, મામા, મોટી બહેન, આયા બર્થા – બધાં પાસેથી તેને પુષ્કળ પ્રેમ મળ્યો છે. પણ કુદરતે તેનામાં મૂકેલું આગંતુકપણાનું તત્વ, અળગાપણાની લાગણી, વિષાદની ચિનગારી તેમને જંપ વળવા દેતી ન હતી. તેમને પોતાને પણ ન સમજાતી કેટલીક લાગણીઓને તેમણે એકદમ નિખાલસતાથી ઉઘાડી આપી છે. કિશોરી મેડેલીન તરીકેના પોતાનાં વ્યક્તિત્વની મૂઝવણ વ્યક્ત કરતાં તેમણે નોંધ્યું છે ; ‘બાળપણના દિવસો વીતી ગયા હતા. નવા આવેગો, નવા વિચારો અને નવી લાગણીઓ ધીરે ધીરે વિકાસ પામતાં જતાં હતાં. પરંતુ આ વિકસતી લાગણીઓથી મારું જીવન વધારે સુખી વન્યું એવું નહોતું. ઊલટાનું એણે મારી આજુબાજુના વાતાવરણમાં એક જાતની બેચેની અને વર્ણવી ન શકાય એવો અસંતોષ પેદા કર્યો.’ મેડેલીનના રસના વિષયો એમની ઉંમરની કિશોરીઓથી ઘણા જુદા હતા જેથી કરીને એક પ્રકારનું અળગાપણું વિકસતું જતું હતું.

જીવનના પાંચમા વર્ષથી અજ્ઞાતના આકર્ષણથી ખેંચાયેલી મેડેલીનની આંતરવેદના ઉત્તરોત્તર તીવ્ર બનતી ગઈ છે તે દરમિયાન જીવનના પંદરમાં વર્ષે બાહ્ય રીતે નાનકડી પણ પાછળથી ભવ્ય ગણાય એવી ઘટના મેડેલીનના જીવનમાં ઘટે છે. કળાઓમાં પુષ્કળ રસ ધરાવતી મેડેલીન પિતાએ વસાવેલો પિયાનો વગાડવા – શીખવા મથે છે ને એ ક્ષણે જ અત્યાર લગી અંધકારભર્યો લાગતો તેનો માર્ગ ઝળહળ થઈ ઊઠે છે – જર્મન સંગીતકાર બિથોવાનની એક તરજથી. આ ક્ષણને તરત જ પકડી પાડતું તેનું ચિત્ત બિથોવનથી રસાઈ જાય છે. એના મનમાં સુષુપ્ત અવસ્થામાં પડેલી કોઈ અજ્ઞાત ચીજને બિથોવનનું સંગીત એક આકાર બાંધી આપે છે. જે અજ્ઞાતે મેડેલીનને અકળાવી છે એ જ અજ્ઞાત જાણે તેમને દોરી રહ્યું હોય એવું તેમને લાગતું હતું. અલબત્ત, આ દોરવણીએ તેમને દોરતાં દોરતાં તેમની વેદનાને વધુ ઘેરી બનાવી. આહ્ય દૃષ્ટિએ તો પહેલાંની જેમ જ જીવતી મેડેલીનનાં આંતરમનને આ સંગીતે છિન્નભિન્ન કરી નાખ્યું. આ અરસામાં પિતાની નિમણૂંક હિન્દુસ્તાનમાં ઈસ્ટ ઈંડીઝ સેશનના વડા તરીકે થતાં તેઓને કુટુંબ સહિત ભારત આવવાનું થયું. જે ભારત મેડેલીનના જીવનની દિશા બનવાનું હતું તે જ ભારતમાં આ સમયે આવવાનું તેમને અકારું લાગ્યું !

કિશોરી મેડેલીન, જીવનની મથામણના આ સમયગાળામાં પોતાની અંદર વિકસી રહેલા યોવનની પણ તટસ્થપણે જોઈ શકી છે. અલબત્ત, એમણે પોતાને જોઈતી દિશા શોધવામાં જ યોવનના ઉત્તમ દિવસો પસાર કર્યા છે તેથી માનવસહજ, સ્ત્રીસહજ એવી વૃત્તિઓ તેમને ભાગ્યે જ ઉદભવી છે. છતાં, ક્યાંક કોઈક તરંગો ઉદભવ્યા છે ને તરત જ શમી પણ ગયા છે. તેઓ પોતે જ કહે છે તેમ હિન્દુસ્તાનમાં મળેલા કેટલાક અમલદારો તેમને દોસ્તો તરીકે જ ગમેલા. કોઈ વ્યક્તિએ તેમની સાથે આ પ્રકારનો સંબંધ બાંધવાનું ઇચ્છ્યું છે ત્યારે પણ મેડેલીને સ્પષ્ટ થઈને પોતાનો બીજા જગત પ્રત્યેનો રસ વ્યક્ત કર્યો છે.

એક સ્ત્રી તરીકેની વૃત્તિગત લાગણીનો ઇશારો બે વ્યક્તિઓ તરફ આંશિક રીતે એમને અનુભવ્યો હોય એમ જણાય છે. સ્કૉટલેન્ડના વતની એવા સંગીતકાર લૅમન્ડનો મેડેલીને પોતાને ત્યાં જલસો ગોઠવ્યો ને તેમના સંપર્કમાં આવ્યાં. આ ક્ષણોને મુખર થયા વિના માત્ર અંગુલીનિર્દેશથી તેમણે આ રીતે નોંધી છે: ‘બહારથી તો બધું બરાબર ચાલતું હતું. પણ થોડાવખતમાં માનસિક તોફાનની અગ્નિપરીક્ષા શરૂ થઈ. મારા આત્માને અતિપ્રિય એવા સંગીતને કારને લૅમન્ડ સાથેનો જે સુખદ સહવાસ થતો હતો તેમાંથી મેં સ્વપ્નમાં પણ ન કલ્પી હોય એવી લાગણીઓ મનમાં ઊગવા માંડી. હવે એ પ્રશ્ન બરાબર સામે આવીને ઊભો.’ આવી ક્ષણોને મીરાંબહેનની શ્રદ્ધાએ સાચવી લીધી ને તેમને જે માર્ગે જવું હતું તે માર્ગ જ તેમને દોરતો ગયો.

ભારત આવ્યા બાદ તેઓ સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામના અનન્ય સેનાની એવા પૃથ્વીસિંહ આઝાદથી પ્રભાવિત થયેલાં. તેમની આ પ્રકારની લાગણીઓને જોઈને ગાંધીજીએ તેમને આઝાદ સાથે લગ્ન કરવા પણ કહેલું પણ આઝાદે તટસ્થતા બતાવતાં મીરાંબહેન લગ્નની ઘટનાથી કુદરતી રીતે જ તટસ્થ રહી શક્યાં. આવા પ્રસંગોનું મહત્વ એ છે કે મીરાંબહેને દાંભિક બનીને પોતાની આ વાતોને કહેવાનું ટાળ્યું નથી તેમ જ આ વૃત્તિ આંશિક રીતે, એ તરંગ બનીને એમના જીવનમાં આવી છે ને ચાલી ગઈ છે. કારણ કે તેમના જીવનનું ધ્યેય બીજું છે. આથી જ માનવસહજ વૃત્તિઓને તેમણે ટાળી છે એમ કહી શકાતું નથી. જો તેમ થયું હોત તો તેમનાં વ્યક્તિત્વમાં દેખાતી નરવાઈ આટલી સાચી ન જ લાગત. વળી ગાંધીજી જેવા પારખુ ગુરુ પણ તેમની દાંભિકતને જરૂરથી પારખીને તેમને પોતાથી દૂર રાખીને મીરાંબહેનને મળેલો વિશિષ્ટ દરજ્જો ને આપેલો પ્રેમ પાછો ખેંચી લેત. મેડેલીન જુદા પ્રકારનું જીવન જીવવા આવ્યાં હતાં ને જીવીને જતાં પણ હતાં.

મેડેલીનના જીવનમાં ત્રણ પ્રકારના Turning Point આવ્યા છે. આમાંનો પ્રથમ છે બિથોવન પ્રત્યેનું આકર્ષણ. પોતાને સતાવતા અજંપાના મૂળને શોધવા મેડેલીન ભારતથી પાછા ફર્યા પછી બિથોવનની ભૂમિ વિયેના પહોંચી છે. બિથોવન જ્યાં જન્મેલા એ સ્થળે જતાં જ મેડેલીન ઊંડી લાગણીઓથી ઘેરાઈ ગઈ. એમને જ્યાં દફનાવેલા એ કબ્રસ્તાનમાં પણ એ ગઈ. એ જ્યાં ફરવા જતા એ સ્થળેથી થોડાં પાંદડા ચૂંટીને ઘણાં વર્ષો તેણે સાચવેલાં. આ તેના જીવનનો પ્રથમ Turning point હતો.

બિથોવનની માનસિક મુલાકાત થવા છતાં મેડેલીનને કરાર નહોતો. જીવન એની પાસે સતત સાધના માગતું હતું. બિથોવનની સ્મૃતિએ શાંતિ આપવને બદલે મેડેલીનની વેદનાને વધુ ઘેરી બનાવી. અલબત્ત, આ બધું થવાની સાથોસાથ ધ્યેય સુધી પહોંચવાની સાંકડી કેડી પણ આપોઆપ કંડારાતી જતી હતી. ફ્રેન્ચ ચિંતક રોમાં રોલાંએ બિથોવન પર લખેલું પુસ્તક મથામણના આ ગાળા દરમિયાન હાથમાં આવતાં જ રોલાં સાથે સંબંધની એક અદીઠ ગાંઠ ગંઠાઈ. તે ગાળામાં લંડન આવેલા રોમાંને મળવામાં જરાક ચૂકાઈ ગયું. આથી પત્રવ્યવહાર કર્યો, જેમાં સફળતા મળી. રોમાંને મળવા માટે ફ્રાન્સ જઈને ફ્રેન્ચ ભાષા શીખવી શરૂ કરી, કેમ કે રોલાં ફ્રેન્ચમાં જ વાતચીત કરતા હતા. રોલાં સાથેનાં પહેલાં મિલને તો ખાસ કોઈ ઘટના ન ઘટી પણ બીજા મેળાપ વખતે અપરિચયનો પડનો ખસી ગયો ને મેડેલીનને મીરાં બનવાની દીક્ષા અનાયાસે રોમાં પાસેથી સાંપડી ગઈ ! વાતવાતમાં રોમાંએ પોતા પાસે ખુલી ગયેલી મેડેલીનને પૂછ્યું, ‘તેં મહાત્મા ગાંધી વિશે કંઈ સાંભળ્યું છે ? એ તો બીજા ઈસુ ખ્રીસ્ત છે.’ આ શબ્દોથી હચમચી ગયેલી મેડેલીનને રોમાંના આશીર્વાદ મળ્યા ને એ ક્ષણે જ મેડેલીને મનોમન પોતાની જાત મહાત્મા ગાંધીને સોંપી દીધી. રોમાંએ ગાંધીજી ઉપર લખેલું પુસ્તક એકીશ્વાસે વાંચીને મીરાંના જીવનમાં અજવાળું પાથરી દીધું. દેશકાળની ભેદથી પર એવું કોઈક તત્વ મેડેલીનનાં દ્વાર ખખડાવતું આવી ઊભું એ ઘટનાને અવાક્ બનીને જોતી, વધાવતી મેડેલીન નોંધે છે, “જેના આગમનન મને ભણકારા વાગતા હતા એ ‘કાંઈક’ શું છે તે હવે મને સમજાયું. મારે મહાત્મા ગાંધી પાસે જવાનું હતું. હિન્દુસ્તાનની કચડાયેલી જનતાની તેઓ સત્ય, અહિંસા અને નિર્ભયતાને માર્ગે સેવા કરી રહ્યા હતા. હિન્દુસ્તાન પર કેન્દ્રિત થયેલું આ કાર્ય માનવજાતની સેવા માટે હતું. મારી પ્રાર્થનાનો આ જવબ હતો. મેં તેમની તરફેણમાં કે વિરુદ્ધમાં કંઈ વિચાર જ કર્યો અનેહેં. હિન્દુસ્તાન ‘શા માટે જવું તે પણ વિચાર્યું નહીં. હિન્દુસ્તાનની ભૂમિ મને પોકારી રહી હતીએ જ મોટી વાત હતી.” મેડેલીનની તપસ્યા આ ક્ષણે તો સંપૂર્ણપણે ફળી એમ જ કહેવું પડે. પણ તેમની આ તપશ્ચર્યા ગિરિમાળાના આરોહણ જેવી હતી. તેમણે કરેલી ‘ કોઈક’ની શોધ પૂરી થઈ હતી પણ એ ‘કોઈક’ની પાસે બેસીને જે કંઈક કરવાનું હતું એ તેમની તપશ્ચર્યાનું બીજું ને વધારે દુષ્કર એવું વિષમ પ્રકરણ હતું. જેમણે તેમનાં માનવ્યને વધુ ચળકતું બનાવ્યું એ પણ કહેવું જોઈએ.

ગાંધીજી પાસે જવું ને રહેવું એટલે શું તેને યથાર્થ રીતે સમજેલાં મેડેલીન, રોલાંના કહેવાથી આવેશમાં આવી ગયાં નથી પણ ગાંધીવિચારની એક વર્ષની સખત તાલીમ લઈને પછી તેમણે ભારતમાં પગ મૂક્યો છે. આ અંગે જ્યારે તેમણે ગાંધીજીને પત્ર દ્વારા જણાવ્યું ત્યારે ઉત્તરમાં ગાંધીજીએ ‘એક વરસની કસોટી પછી પણ તમારો આત્મા અહીં આવવા માટે દબાણ કરે તો તમે ભારત આવો એ ઠીક થશે’ એમ લખ્યું છે ! મેડેલીને પણ કદાચ આ ક્ષણે જ મહાત્માને ઠીક રીતે ઓળખી- પામી લીધા છે.

જીવનના તેત્રીસમાં વર્ષે, બરાબર અઠ્યાવીસ વર્ષના મંથનકાળ પછી મેડેલીને દેશ, વેશ ને કુટુંબ છોડવાનો નિર્ણય જે રીતે લીધો એ કદાચ સંન્યાસ કરતાંયે મોટી ઘટના હતી. તદ્દન અજાણ્યા પ્રદેશની, અજાણી વ્યક્તિને ચરણે બિથોવન, રોલાં જેવા ગુરુજનો પ્રત્યેના આદરથી ભરેલું, એક અંગ્રેજ મહિલા હોવાને નાતે સ્વત્વના ખ્યાલથી મંડિત, ભલે ઘમંડી નહીં તોય સ્વમાની એવું ચિત્ત એક ગરીબ દેશના, દેખીતી રીતે કોઈ પ્રભાવ વિનાના નેતાને ચરણે ધરવા માટે માત્ર એક પુસ્તક વાંચીને મેળવેલા પરોક્ષ અનુભવના આધારે નીકળી પડવું એ ઘટનાને માપવી ખરેખર મુશ્કેલ છે. જગતના ઇતિહાસની વિરલ કહેવાય એવી આ ઘટના છે. વિદાયની આ ક્ષણને જરા પણ ભાવુક બન્યા વિના ને છતાંય અત્યંત નાજુક રીતે મેડેલીને વર્ણવી છે : “પોતાની અંતરની ઊંડી લાગણીઓને બહાર પ્રગટ ન થવા દેવી એ અંગ્રેજોની નોંધપાત્ર પરંપરગત ખાસિયત છે. આ કારણે વિદાયની વેળાએ કોઈએ આંસુ ટપકવા દીધું નહીં. બધાંથી અને ખાસ કરીને માથી જુદા પડવાની વેદના બહારના કોઈ ચિહ્ન રૂપે આવિષ્કાર થયો નહીં…શરૂઆતથી જ કોઈએ મને મારા નિશ્ચયમાંથી ચળાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો નહોતો. દરેકને જાણે સમજાઈ ગયું હતું કે આ મારી આધ્યાત્મિક જરૂરિયાત હતી અને તેથી એને અનિવાર્ય સમજીને સૌએ અપનાવી લીધી હતી.” પોતાના પિતા માટે આ ક્ષણે મેડેલીન નોંધે છે, ‘ ઊંચા હોદ્દાના અંગ્રેજ અમલદારો અને મિનિસ્ટરોની સાથે સંકળાયેલા એક માણસને પોતાની પુત્રીને અંગ્રેજ સલ્તનતની જ સામે બળવો જગાડનારની પાસે જતી જોવાનું સહેલુંતો નહોતું જ.’ માતા-પિતા સાથેનું મેડેલીનનું આ છેલ્લું મિલન હતું. આ પછી પિતાનો ને માતાનાં મૃત્યુના સમાચાર જ સાંભળવાના આવ્યા. લોહીના સંબંધને તેમની આ છેલ્લી સલામ હતી. આ બધું એમણે કંઈ નક્કી કરીને આચર્યું નથી પણ સહજ રીતે જ, સાધનાના એક ભાગ તરીકે એમના જીવનમાંથી નીપજ્યું છે એવું સ્પષ્ટ રીતે જણાય છે.

વિદાયની ક્ષણે રોમાં રોલાં પાસે ગયેલાં મેડેલીનને ‘તું કેટલી નસીબદાર છે !’ કહીને રોલાંએ એક સાથે સત્ય ને આશીર્વાદ પ્રગટ કર્યાં હતં. તેમ છતાં મેડેલીનના સમગ્ર જીવનને જોતાં તેઓ નસીબદાર હતાં એમ કહેવા કરતાં તેમણે જાતે જ સ્વ પુરુષાર્થથી નસીબનું ઘડતર કર્યું હતું એમ કહેવું વધુ ઉપયુક્ત જણાય છે. કેમ કે ગાંધીજી જેવી વ્યક્તિ પાસે રહેવું એ ભારે દુષ્કર કહેવાય તેવું કામ હતું. સત્ય ને અહિંસાના આગ્રહી એવા ગાંધીજીએ તેમના સૌથી નિકટના શિષ્યોને ઘડવા ભારી કહેવાય તેવાં ઓજારો વાપર્યાં છે જેનો મેડેલીને અનેક વાર ઉલ્લેખ કર્યો જ છે. એક અંગ્રેજમાં હોવી જોઈતી અકડાઈ મેડેલીનમાં નથી એટલે જ એ ગાંધીજી સાથે ને સામે રહી શક્યાં છે. એમના સમર્પણ ભાવે એમને ભારે મદદ કરી છે. આ સમર્પણને કારણે જ ગાંધીજીએ તેમને ‘મીરાં’ નામની નવાજેશ કરી છે.

મીરાંબહેનનો ગાંધીજી સાથેનો સંબંધ બાહ્ય રીતે ચોત્રીસ વર્ષ ને આયુષ્યની રીતે જોતાં સત્તાવીસ વર્ષ સુધી રહ્યો ! ગાંધીજી પ્રત્યે તેમણે જે અનન્ય આત્મસમર્પણ કર્યું તેને કારણે તેઓ ગાંધીજીનાં પ્રથમ હરોળનાં શિષ્યા ઠર્યાં. પરદેશી હોવા છતાં કોઈ અનામ એવી આંતરસૂઝથી, ભારોભાર પ્રેમને કારણે તે ગુરુ સાથેના આંતર સંવાદને લઈને ગાંધીવિચારને સમજનાર મીરાંબહેન જે ક્ષણથી ગાંધીજીનાં બન્યાં તે ક્ષણથી એક પાત્ર મટીને ચરિત્રમાં તેમનું રૂપાંતર થઈ ગયું છે. રોલાંને મળ્યા પછીઅને તેમની પાસેથી ગાંધીજીને ઓળખ્યા પછી તરત જ ગાંધીવિચારને જીવનમાં અમલી બનાવવા માટે એક વર્ષની સખત તાલીમ લીધી પછી જ ગાંધીજી પાસે જવાનો તેમનો વિચાર તેમની ગુરુ પ્રત્યેની રતિ એક સ્વસ્થ વિચાર તરીકે આકારાતી દર્શાવે છે. પ્રિય પાત્ર પ્રત્યેના ઉતાવળિયા આકર્ષણનો અભાવ જ તેમને ગાંધીજી પ્રત્યે દોરવા માટે કામનો બન્યો. નૌકાદળના અધિકારીની પુત્રી, હંમેશાં પોતાની રીતે જીવનારી સ્વતંત્ર મિજાજની અંગ્રેજ મહિલા કાંતતાં શીખે, દારૂ માંસ છોડે, જમીન પર શયન કરવાની ટેવ પાડે ને એ રીતે તેની બાહ્ય તપશ્ચર્યા શરૂ કરે તેના મૂળમાં તેમની વિચારનિષ્ઠા રહેલી જણાય. વિચાર કરવા રોકાયેલી મેડેલીનને આથી જ ગાંધીજીએ પત્ર દ્વારા અભિનંદન પાઠવ્યાં છે. આવેશમુક્તિની એ ક્ષણે મેડેલીનનો મહાત્મા પર વિજય થયો છે. ગાંધીજી જેવી દુરારાધ્ય વ્યક્તિને મેડેલીને વિચારવિષ્ઠાના બળે ‘સહજ મિલે અવિનાશી’ ગાતી મીરાંની જેમ જીતી લીધા છે.

મીરાંબહેન પાસે ગાંધીજીએ કેવાં ને કેટલાં કાર્યો કરાવ્યાં છે ! એક વાર મહાદેવભાઈ સાથેની વાતચીતમાં ગાંધીજીએ કહેલું કે તેઓ માણસ ઓળખવામાં ભારે કુશળ છે, એ વાત સાચી લાગે છે. યોગ્ય જગાએ, યોગ્ય રીતે ગાંધીજીએ મીરાંબહેનનો ઉપયોગ કર્યો છે ને મીરાંબહેન એ જગાએ સાંગોપાંગ પાર ઊતર્યાં છે. ગાંધીજીનાં અંગત કાર્યો કરવાં; હિન્દુસ્તાનના ખૂણાનાં ગામડાઓમાં કામ કરવું; ગાંધીજીના જેલવાસ દરમિયાન છૂપી રીતે સમાચાર ભેગા કરીને વર્તમાનપત્રોને તેમજ પ્રજાને પહોંચાડવા; ‘હિન્દ છોડો’નો ઠરાવ અંગ્રેજો સમક્ષ પ્રસ્તુત કરવો – જેવાં અનેક કાર્યો મીરાંબહેને બાપુ વતી કર્યાં છે. ગાંધીજીએ સોંપેલું એવું એક પણ કામ નહોતું જેને મીરાંબહેન ન કરી શક્યાં હોય. આ કામ કરતાં કરતાં ભાવજગતને સ્પર્શે ને ઉત્તેજે એવા પણ અનેક પ્રસંગો બન્યા જેની જાળમાં મીરાંબહેન કદી ન ફસાયાં. ગાંધીજી સાથે એક વર્ષ પૂરું કર્યા પછી પિતાનું મૃત્યુ થયું એ સમાચારે અત્યંત દુ:ખ પામવા છતાં મીરાંને માતા પાસે જવાનો તો વિચાર સુદ્ધાં ન આવ્યો. એ પછી માતાએ પણ વિદાય લીધી. ગોળમેજી પરિષદ સમયે ગાંધીજી સાથે લંડન ગયેલાં મીરાંબહેને પોતાના બાળપણની પ્રિય જગા મિલ્ટન કીથ પાસેથી પસાર થવા છતાં સમયના અભાવે બાપુ પાસે એનો ઉલ્લેખ પણ ન કર્યો ! ગાંધીજીને મેળવી આપનાર રોમાં પાસે ગયાં ત્યારે પણ દૂરથી તેમનો આદર કર્યો પણ ખાસ વાતચીત ન કરી. ગીતાકાર જેને અનન્ય આશ્રયી વ્યક્તિ કહે છે તેવી ગુરુભક્તિ મીરાંબહેનમાં અનેક જગાએ ચરમ ક્ષણોમાં જીવતી જોવા મળે છે.

એ પણ નોંધવું જોઈએ કે આ ભક્તિએ તેમને આનંદ કરતાં પીડ વધુ આપી છે. ને એનું કારણ મીરાંબહેનની ગાંધીજી પ્રત્યેની આસક્તિ છે એમ કહેવા કરતાં ગાંધીજીનું મીરાંબહેન પ્રત્યેનું કેટલીક વાર ન સમજાય તેવું, બલકે આપણને અકળાવે એવું ઘોર તાટસ્થ્ય લાગે છે. આ તાટસ્થ્યએ મીરાંને અનેક વાર હચમચાવ્યાં છે, દિડ્:મૂઢ પણ કર્યાં છે. પણ તેમ છતાં તેમની ગાંધી પ્રત્યેની શ્રદ્ધાનું આસન અચળ રહ્યું છે એ ઘટનાને ગાંધીજીનું સદભાગ્ય ને મીરાંને પક્ષે ગુરુભક્તિ ગણવાં પડે, મીરાંને જીવનના મધ્યભાગના આરંભથી જીવનના અંત સુધી ગાંધીજીએ જ પ્રેમ કર્યો છે. મીરાંમાં રહેલી અધ્યાત્મની સંવેદનાને જીવનના પ્રારંભે પ્રકૃતિએ છેડી, બિથોવને ઝંકૃત કરી, રોમાંએ કેડી કંડારી આપી ને ગાંધીજીએ એ કેડીનો રાજમાર્ગ બનાવી આપવામાં મદદ કરી જે રાજમાર્ગ ફરી બિથોવનના સૂરો સાથે સંકળાઈ ગયો – એવા નિયતિના આલેખમાં બદ્ધ થયેલો મેડેલીનનો જીવનપ્રવાહ વહ્યો તો ગાંધીચરણે જ. ગાંધી જીવનની એ વિરલ પળો ગણાવી જોઈએ.

મેડેલીનની ગાંધીજી સાથેની પ્રથમથી અંતિમ મિલન સુધીની આખીય વિકાસયાત્રાને આ રીતે જોઈએ તો સાચે જ, સાધિકાની આંતરયાત્રા બની રહે છે. ગાંધીજી સાથેનું તેમનું પ્રથમ મિલન ભાવોર્મિથી છલકતું છે; પહેલીવાર ગાંધીઆશ્રમ સુધી પહોંચતાં મેડેલીનની સુધબુધ ચાલી ગઈ છે. આ પળોને વર્ણવતાં તેઓ નોંધે : ‘જે સમીપ આવી રહ્યું હતું એના વિચારમાં જ મારું મન કેન્દ્રિત થઈ ગયું હતું. મારા હાથમાં નાનકડી પેટી હતી તે જાણે મને આડી આવતી હતી. વલ્લભભાઈને તે સોંપીને હું ઓરડીમાં દાખલ થઈ. દાખલ થઈ કે તરત જ જરા ઘઉંવર્ણા રંગની દૂબળી-પાતળી આકૃતિ ઊઠીને મારી સામે આવી. મને એક પ્રકાશ સિવાય બીજા કશાનું ભાન નહોતું. હું ઘૂંટણિયે પડી. બે હાથોએ પ્રેમથી મને પકડીને ઊભી કરી. અવાજ સંભળાયો : ‘તું મારી દીકરી થઈને રહીશ.’ આજુબાજુની દુનિયાનું ભાન હવે મને આવવા માંડ્યું. માયાળુ વિનોદથી ચમકતો, પ્રેમભરી આંખોવાળો એક હસતો ચહેરો મેં જોયો. હા, આ જ મહાત્મા ગાંધી હતા અને હું તેમની પાસે પહોંચી આવી હતી.’ મેડેલીનનું સમગ્ર વ્યક્તિત્વ આ જ ક્ષણે ખરી પડ્યું છે.

એક અંગ્રેજ હોવાને નાતે મેડેલીને કરેલા ગાંધીજીના નિરીક્ષણને ગાંધીજીના બીજા મહાન શિષ્યો કરતાં પણ વધુ પ્રતીતિજનક માનવાનું મન એટલા માટે થાય કે બહારની વ્યક્તિ તરીકે તેમણે ગાંધીજીને જોયા હોઈ, સ્વાભાવિક રીતે જ એમાં એક પ્રકારનું સ્વસ્થ તાટસ્થ્ય દેખાય છે. તેઓ પહેલેથી ગાંધીજીને ઓળખતાં નહોતાં. તેમની આગળની પ્રવૃત્તિઓનો પણ સ્વાભાવિક રીતે જ તેમને ખ્યાલ ન જ હોય. આથી જ જ્યાં જ્યાં તેમણે ગાંધીજી વિશે મૂલ્યાંકનો કે નિરીક્ષણો મૂક્યાં છે એ ભારે મૂલ્યવાન ઠરે છે.

મેડેલીને ગાંધીજીને ચાહ્યા પણ છે ને ઊર્મિવશ થઈને નહીં પણ એક માનવી તરીકે તેમનું રસપૂર્વક અવલોકન પણ કર્યું છે. આ અર્થમાં ગાંધીજી તેમના ગુરુ પણ છે ને મિત્ર પણ. ગાંધીજીનો સહવાસ સાંપડ્યો છે એ બદલ ભારોભાર કૃતજ્ઞતાથી તેઓ નોંધે છે : ‘હું બાપુની પ્રવૃત્તિઓના બહારના છેડે નહોતી પણ ઈશ્વર અપાર કૃપાથી તેમના દૈનિક જીવનના મધ્યમાં આવીને બેઠી હતી. મારી લાગણીઓ પર આનો ખૂબ જ પ્રભાવ પડ્યો. વહેલી સવારથી તે રાત્રે સૂવા સુધી હું તો જાણે બાપુનાં દર્શનની પણ આવે તે માટે જે જીવતી હતી. તેમના સાન્નિધ્યમાં હોવું એ જાણે પોતાપણું ભૂલી ઊંચે ચડવા બરાબર હતું. આમ તો એમનો શારીરિક દેખાવ કંઈ ભવ્ય ન્હોતો, તેમજ તેમની બોલવાની રીત પણ ખાસ નોંધપાત્ર નહોતી; પરંતુ આપણને જો કાંઈવશ કરી લેતું હોય તો તે બંનેમાં રેહેલી સંપૂર્ણ સાદાઈ હતી. અહીં આપણે એક મહાન આત્માની સન્મુખ હતાં જે શરીર અને વાણી દ્વારા પોતાને પ્રદર્શિત કરતો હતો. તે આત્મા ઉદાત્ત અને કુદરતી નમ્રતાથી ઝળકતો હતો. સાથેસાથે તેમની હાજરીમાં શાંત છતાં આત્મશ્રદ્ધાથી પરિપૂર્ણ એક સર્વવ્યાપી આધ્યાત્મિક શક્તિનો પણ ભાસ થતો હતો. આમ છતાં તેમનામાં નિર્દોષ અને અજેય વિનોદશક્તિ પણ હતી. કોઈ ગાઢ જંગલમાં ઝાડનાં પાંદડાંમાંથી સૂર્યનો પ્રકાશ વારંવાર ડોકિયાં કરે તેવી રીતે આ વિનોદ પણ ઝળક્યા કરતો હતો. આને લઈને તેમનું આખું વ્યક્તિત્વ ખૂબ જ અંતસ્પર્શી તેમજ માનવતાથી ભરેલું હતું.’ ગાંધીજીનું આ મૂલ્યાંકન એક સાથે મીરાંબહેનના સમાદરને, એક વ્યક્તિનાગુણો પ્રત્યેના વિસમ્યને અને ગાંધીજીનાં વ્યક્તિત્વની રેખાઓને એક સાથે નિર્દેશે છે.

મધ્યકાલીન સંત કવયિત્રી મીરાંને એના પ્રિયતમ કૃષ્ણે મીરાંના પ્રેમનો ઉત્તર મીરાંમાં છવાઈ જઈને સૂક્ષ્મ રીતે આપ્યો છે તે જ રીતે મેડેલીનના શિષ્યત્વને પણ ગાંધીજીએ પોતાના અપાર પ્રેમથી ભરી દીધું છે. મીરાંબહેન પ્રત્યેનો ભાવ કે અભિપ્રાય ગાંધીજીએ સીધી રીતે ભાગ્યે જ વ્યક્ત કર્યો છે. પણ એકાદ-બે જગાએ આડકતરી રીતે આદરભરી ઈર્ષાનું નિમિત્ત બને એવું વિરલ છે. ગોળમેજી પરિષદ વખતે લંડન ગયેલા ગાંધીજી રોમાં રોલાંને મળે છે એ ઘટનાનો આનંદ વ્યક્ત કરતો પત્ર રોલાંએ એક મિત્રને લખ્યો છે તેમાં તેઓ નોંધે છે : ‘છેલી સાંજે પ્રાર્થના પછી ગાંધીજીએ મને કહ્યું કે બિથોવનનું થોડું સંગીત સંભળાવો. એનો અમને (ગાંધીજીને) પરિચય નથી, પરંતુ તેઓ એટલું જાણે છે કે બિથોવનને કારને મારો અને મીરાંનો, તેમજ પરિણામે મીરાંની સાથે તેમનો પોતાનો સંબંધ બંધાયો છે. અંતમાં અમારે બધાંએ બિથોવનનો આભાર માનવો જોઈએ.’ આમ કહેતા ગાંધીજીએ મીરાંના પોતા પાસેના આગમનને એક મહાન ઉપલબ્ધિ ગણાવી છે એવું અતિશયોક્તિ વહોર્યા વિના કહી શકાય.

મીરાંબહેન પ્રત્યેનો ગાંધીજીનો આવો સૂક્ષ્મભર્યો આંતરસંવાદ હોવા છતાં ક્યાંક ગાંધીજીએ મીરાંબહેનને અન્યાય પણ કર્યો હોય એવો ભાસ જાગે છે. પોતાને સતત ઝંખતાં મીરાંને ગાંધીજીએ ક્યાંક દૂર રાખ્યાં છે. આ માટે જો મીરાંએ રજૂઆત કરી છે તો ગાંધીજીએ કડક હાથે કામ લઈને મીરાંની કોમળ લાગણીઓને રુંધી નાખીને રુક્ષતા પણ બતાવી છે. ગુરુકુળ કાંગડીમાં રહેતાં મીરાં ઘણા સમય પછી ગાંધીજીને મળ્યાં ત્યારે એકાંતમાં જઈને રડી પડ્યાં. આ પ્રસંગે ગાંધીજીએ તેમને ઠપકો આપ્યો. આ પછી ગાંધીજીએ મીરાંને એક પત્ર લખ્યો જેમાં મીરાંબહેન સંપૂર્ણ સ્ત્રી બને એવી ઇચ્છા પ્રગટ કરી. આત્મનિરીક્ષણના કડક ચોકીદાર એવા ગાંધીજીએ મીરાં-બહેનના પોતા પ્રત્યેના પ્રેમ અને તે કારણે છૂટા રહેવાનું તેમને થતું દુ:ખ બરાબર પારખીને જણાવ્યું કે, ‘આ શરીર ધરાવતા મને વળગીશ નહીં. અશરીરી આત્મા તો હંમેશા તારી સાથે જ છે. અશરીરી આત્મા સંપૂર્ણ છે. એ આત્મા પેલા હાડચામના શરીરમાં પુરાઈ રહેલાં અને શરીરને વારસામાં મળેલી બધી મર્યાદાઓથી રુંધાયેલા આત્મા કરતાં ઘણો મહાન છે.. આપણે આને જ સાધવાનો છે, પરંતુ તેનો અનુભવ અનાસક્તિ વિના શક્ય નથી. એ અનસક્તિ કેળવવાનો તારે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.’ આટલું કહ્યા પછી જાણે ગાંધીજીને સંતોષ ન થયો હોય તેમ અથવા તો આવું કહ્યાનો વસવસો તેમને સતાવતો હોય એ રીતે મીરાંના વ્યક્તિત્વને અર્ઘ્ય ધરીને કંઈક અનુજના ભાવથી પછીના પત્રમાં જણાવ્યું : ‘તારું સ્મરણ સતત થયા કરે છે. ચારે બાજુ જોઉં છુ ને તારી યાદ આવે છે…પણ એથી શું ? તેં જે કર્યું છે તે યોગ્ય જ કર્યું છે. ઘરબાર, સગાંવહાલા અને લોકોને જ ચીજોની સૌથી વધુ કિંમત હોય તે બધું તે છોડ્યું છે. તે કંઈ મારી પોતાની ચાકરી કરવા માટે નહીં પણ મારા આદર્શો ખાતર છોડ્યું છે. આ બધોઇ વખત તારો પ્રેમ મારા ઉપર જ ઢોળાઈ રહ્યો હતો. વગર હક્કે તે પ્રેમ મેં પડાવી લીધો હોય તેવો ગુનેગાર હું મને લાગતો હતો અને જરા સરખું પણ કારણ મળતાં મારો ગુસ્સો ઊછળી આવતો હતો. તું અહીં નથી એટલે એ બધો ગુસ્સો મારી પોતાની ઉપર ઊતરી રહ્યો છે, તને હું ખૂબ વઢ્યા કરતો તે કારણે…મારા આદર્શની સાચી સેવા આનંદથી કરીશ તો તે મારી જ સેવા થશે.’ આ પ્રકારના પત્રવ્યવહારથી ગાંધીજીએ મીરાંબહેનની ભાવનાઓને ક્યાંક અન્યાય કર્યો હોવાની દહેશત આપણને જાગે પણ ગાંધીજીના વ્યક્તિત્વને જાણનાર માટે આ આખીય વાત દીવા જેવી સ્પષ્ટ રીતે છતી થાય છે. ગાંધીજી કઠોર અનુશાસનના માણસ છે. તેમની પાસે રહેનાર વ્યક્તિએ ભક્તિ કે આસક્તિ જેવા, કદાચ ગુણલક્ષણ કહેવાય તેવા પાસાંને છોડવું જ પડે. સંબંધોમાં નિર્મમતા ઇચ્છતા ગાંધીજીની આ પહેલી શરત છે. આ લક્ષણ તેમના પોતામાં પણ સર્વાંશે નથી એવું તેમણે કબૂલ્યું જ છે. એટલે જે તાલીમ મેડેલીનને આપવા ધારી છે તે તો સ્વયં પણ લીધી છે એવો અહેસાસ વધારે થાય છે.

નિર્મમતાની આ તાલીમ પોતે પણ લઈ રહ્યા છે એ વાતનો એકરાર કરતાં ગાંધીજીએ અન્ય એક વ્યક્તિને પત્રમાં જણાવ્યું છે : ‘મીરાં સામેનો મારો ગુસ્સો, મારી પોતાની જાત સામેનો ગુસ્સો છે. કારણ કે મારા કડકમાં કડક ટીકાકારો પણ જાણતા નથી તેવી મારી ત્રુટીઓને હું જાણું છું. હું પાશવી વિકારોથી ભરેલો છું અને એમને કાબૂમાં રાખવામાં મારા લોહીનું પાણી થઈ જાય છે. મીરાં મારામાં જે અપૂર્વ વિશ્વાસ રાખે છે તેને લેશમાત્ર હું લાયક નથી, એમ મને લાગે છે. મીરાંની અખૂટ શ્રદ્ધા ન હોય અને છતાં સંપૂર્ણ હોય એવો કોઈ મનુષ્ય મેં જોયો નથી. એનો એ વિશ્વાસ સ્વીકારતાં અને દોરવણી આપતાં હું ધ્રૂજુ છું. તેથી, વારંવાર, હું એને મારા તરફ આગળ ધપતી અટકાવું છું અને દૂર રાખું છું. હું જાણું છું, એને ઊપડી આવતો રોગ પણ ખરી રીતે તો મારી મર્યાદાને લીધે જ છે. કારણ કે ભૂલરહિત નિર્ણય લેવાની જે શક્તિ એ મારામાં કલ્પે છે તે મારામાં નથી. મારે તો ભૂલો કરતાં કરતાં સાચા નિર્ણય ઉપર આવવાનો પ્રયાસ કરવાનો છે.’ (મીરાંબહેન વિશેનું મૂલ્યાંકન, પૃ.૩૯૨-૩૯૩; મહાદેવભાઈ દેસાઈની ડાયરી ભા.૧૧) સત્યના પૂજારી એવા મહાત્મા મોહનદાસે મીરાંને બરાબર ઓળખી-પારખી છે પણ તેપ ચાહે છે કે રાગ વિનાનો પ્રેમ ગળગણથી મુક્ત એવો આદર,જેના માટે એ પોતે પણ મથે છે ને સામી વ્યક્તિને પોતાના મંથનમાં સહભાગી બનાવે છે. મીરાંબહેને ગાંધીને જે અપાર આદર આપ્યો છે તેના મૂળમાં ગાંધીજીની આ તીવ્ર લાગે એવી , પચાવવી ભારે પડે એવી નિ:સીમ સત્યનિષ્ઠા છે.

ગાંધીજીનાં દેખીતી રીતે આ પ્રકારનાં કઠોર વર્તનથી મીરાંબહેનને પણ અનેકવાર અવઢવમાંથી પસાર થવાનું આવ્યું છે. ગાંધીજીના વ્યક્તિત્વને ન સમજ્યા હોવાનું પણ તેમણે અનુભવ્યું છે. તો ક્યાંક પોતે કરેલી આ પ્રકારના જીવનની પસંદગીએ પોતા પાસે જે કિંમત માગવાની હોય એ કિંમત જ આ છે એમ સમજીને મીરાંબહેને ગાંધીજી સાથેના સહવાસને એક તપ તરીકે ઘટાવ્યો છે. આ કારણે એમનામાં ક્યારેય નિરાશા આવી નથી. ક્યારેક આછી-પાતળી વેદના થઈ છે પણ એ વાદળોને તેઓ પસાર કરી શક્યાં છે. તેમની આ વેદનાના સાક્ષી કોઈ હોય તો તે પાછા ગાંધીજી જ છે. સીધી યા આડકતરી રીતે ગાંધીજીએ જ તેમને આવી ક્ષણો વચ્ચે સાચવી લીધાં છે.

સાબરમતી આશ્રમમાં આવતાંવેંત મીરાંબહેન નોંધે છે. ‘આજ સુધીના જીવનમાં કોઈ સંસ્થામાં તો હું રહી જ નહોતી, ઉપરાંત શાળા અને વિદ્યાલયનો મારા મનમાં ડર હતો, એટલે અહીંનું સામૂહિક જીવન મારે માટે આકરું હતું. બાપુ પ્રત્યેની ભક્તિના બળે જ મારો અણૅગમો મેં દબાવ્યો. મેં મારા મનને એટલી હદ સુધી કાબૂમાં આણ્યું હતું કે હું માનવા પણ લાગી હતી કે મને આ જીવન ગમે છે.’ આ વિચારને વાગોળતાં મેડેલીનને હંમેશા લાગ્યું છે કે આ પ્રકારની સખ્તાઈનાં માઠાં ફળ તો તેમણે ભોગવવાનાં આવ્યાં જ છે. ગુરુકુળ કાંગડીના અનુભવો પર નજર નાખતાં એમને લાગ્યું છે કે જન્મથી મળેલા સ્વતંત્ર મિજાજવાળા વ્યક્તિત્વને એમણે કચડ્યું છે. આવું તેમણે અગાઉ ક્યારેય કર્યું નથી. માત્ર ગાંધીજી પ્રત્યેની ભક્તિને કારણે જ તેઓ પોતાની જાત પર શિસ્ત લાદી શક્યાં છે. ગાંધીજીએ ઇચ્છ્યું છે મીરાંબહેનનાં વ્યક્તિત્વને સાચવવાનું ને મીરાંએ ઇચ્છ્યું છે ગાંધીજીમાં એ વ્યક્તિત્વને ઓગાળવાનું. બંનેના મતનો આ પ્રકારનો તીવ્ર વિરોધ છતાં બંનેનું ગુરુત્વ-શિષ્યત્વ સતત ઝળક્યું છે એમાં બંનેની ગહન સમજ રહેલી વરતાય છે. ગાંધીજી સાથે રહેતાં રહેતાં ગાંધીજી તો તેમને જે રીતે સમજ્યા હોય તે રીતે, પણ મીરાંબહેનને ગુરુની ઇચ્છાને એટલી હદે માન આપ્યું છે કે ગાંધીજીનાં મૃત્યુ વખતે તેમના મૃતદેહ પાસે તેઓ ન જ ગયાં. ગાંધીજીએ મૃત્યુ પહેલાં તેમને આ પ્રકારનો પત્ર લખવાનો આવ્યો જેમાં મીરાંબહેનનું શિષ્યત્વ પૂરેપૂરું દીક્ષિત બન્યું જણાય છે : “મારું કામ કેમ ચાલે છે કે અહીં શું કરું છું તેની પણ ફિકર ન કરતી. મારી જાતને વિરક્ત થવામાં સફળ થઈશ તો ઈશ્વર મારો કબજો લઈ લેશે. પછી તો હું જાણું છું કે બધું સારું થશે. પણ શૂન્યવત્ ક્યારે થઈ શકીશ તે પણ એક ગંભીર સવાલ છે. અહંભાવ અને શૂન્યને સામસામાં મૂકીને વિચાર કરીએ તો આખી જિંદગીની વિટંબણા ‘હું’ અને ‘શૂન્ય’ એ બે સંજ્ઞામાં સમાઈ જાય છે. આ માર્ગે જવામાં તે મને સારી મદદ કરી છે. કારણ કે તું દૂર છે છતાં તારા કાર્યક્ષેત્રમાં વધારેમાં વધારે એકરસ થઈને પોતાની ફરજ તું બજાવી રહી છે.’ ગુરુનો શિષ્ય પ્રત્યેનો આ એકરાર ગાંધીજીને આ ક્ષણે મીરાંબહે પાસે નતમસ્તક બનાવીને ભારતીય દર્શનની પરંપરા પ્રમાણે શિષ્યત્વનું મહિમાગાન કરતો બની રહે છે. ગાંધીજીના મૃત્યુના સમાચર સમયે સ્વસ્થ રહેલાં મીરાંબહેનને ગાંધીજીના બે શબ્દો યાદ આવે છે છે, ‘જ્યાં છે ત્યાં જ રહે.’ ને ‘આખરી દર્શનનો કોઈ અર્થ નથી. જે આત્માને તું ચાહે છે એ તારી સાથે જ છે.’ આથી જ મીરાંબહેન ગાંધીજીનાં અંતિમ દર્શનને ટાળે છે. તેમના માટે ગાંધીજીનું અસ્તિત્વ હંમેશાં છે.

ભારતમાં પોતાનો મેવાડ છોડીને આવેલી મેડેલીન પર કુલ ચોત્રીસ વર્ષોમાં શું શું ન વીત્યું ? પણ વીતેલા આ આખાય ગાળાને તેમણે વિકાસયાત્રા તરીકે જ ઓળખાવ્યો. આત્માના અવાજને સાંભળવા માટે તેમના કાન હંમેશા તત્પર રહ્યા. દેખીતી રીતે તેમની યાત્રા ગાંધીજીની ઉપસ્થિતિમાં વિકસતી રહી પણ સાચું પુછો તો જીવનના પ્રારંભે જીવનવીણાને ઝંકૃત કરનાર બિથોવનથી તેમનું ગાન આરંભાયુંને બિથોવનમાં જ શમ્યું. રોમાં ને ગાંધીજી મીરાંબહેનની આ પ્રકારની નિયતિના માત્ર માર્ગદર્શકો ને નિમિત્તો ન બન્યાં. ગાંધીજીનાં મૃત્યુ પછી મીરાંને સાદ પડ્યો વિયેનાનો, જ્યાં જીવનનાં છેલ્લાં ૨૩વર્ષો તેમણે ગાળ્યાં. આખરે તો તેમનો કલાપ્રેમી ને અધ્યાત્મમાર્ગી જીવ આ સંગીતકાર પાસે જ ઠર્યો. એટલું ખરું કે જીવનનાં અંતિમ ચરણમાં તેમને જે સમાધાન પ્રાપ્ત થયું તે માટે ગાંધીજી સાથે ગાળેલાં ચોત્રીસ વર્ષનો ફાળો અનન્ય રહ્યો હતો એવું તો તેમને પણ લાગ્યું જ છે.

બીજી વાર મળેલા રોમાંએ જ્યારે ગાંધીજીને જિસસ તરીકે ઓળખાવેલા એ વાતની પ્રતીતિ ગાંધીજીનાં મૃત્યુ સમયે મીરાંએ અનુભવેલી. ગાંધીજીનાં નિર્વાણને મૂલવતાં તેમણે નોંધ્યું : ‘લાંબા વખતથી ચાલતી બાપુની આત્માની યાતનાનો અંત આવ્યો. ઈસુના શરીરને ફાંસીએ હતું તેવી રીતે આ વેદના પણ પૂરી થઈ. માનવજાતિ ઉપરના પ્રેમ ખાતર સ્વેચ્છાએ કરેલું આ બલિદાન જ્યારે બીજું બધું નિષ્ફળ જશે ત્યારે વિજય પામશે. પછી ભલે તે જીત મળતાં વર્ષો કે સદીઓ નીકળી જાય…ખરેખર બાપુ જાણતા હતા કે પોતે જે વસ્તુ ચાહતા હતા તેની પ્રાપ્તિ માટે આ જ માર્ગ હતો. જ્ઞાન, નમ્રતા અને પ્રેમ – આમાંથી તેમણે સર્વસ્વ અર્પણ કરવા તૈયાર રહેવાનું હતું. હવે તેઓ આ આપી ચૂક્યા હતા. આખરી ઉપવાસ પછી લખેલા તેમના શબ્દો – ‘બધી ચિંતા પૂરી થઈ છે’ એ મારા કાનમં ગૂંજ્યા કર્યા.’ રોમાંએ કહેલી વાત આ રીતે સત્ય પુરવાર થઈ એમાં એક સાથે રોમાં, ગાંધીજીઅને મેડેલીનના વ્યક્તિત્વનું communication સ્થળકાળના ભેદથી ઉપર ઊઠીને ગરિમાપૂર્વક પરસ્પરમાં રસાયેલું જોવા મળે એને ભારતના ઇતિહાસની મહત્તમ ઘટના લેખવી પડે.

ગાંધી પાસેથી મીરાંએ જે મેળવ્યું એનાથી એમની માંગ પૂર્ણતયા સંતોષાઈ નથી. સેવાત્ની તેમની ખેવના ગાંધીજીએ પૂરી કરી પણ અધ્યાત્મ જીવનનો સાદ પાંચમાં વર્ષે તેમને સંભળાયો તેનો પ્રતિયોગ તો ફરીથી રોલાં દ્વારા તેમને બિથોવન પાસેથી જ સાંપડ્યો. આ વાતનો નિખાલસ એકરાર કરતાં મીરાંએ નોંધ્યું, : ભૂતકાળનો વિચાર કરતાં મને સ્પષ્ટ ખ્યાલ આવ્યો કે બાપુને ક્યારેય મારાથી પૂરો સંતોષ થયો ન હતો. કારણ કે મારામાં હંમેશા કંઈક પરાણે દાબી દીધેલું તત્વ હતું જેનાથી મારું મન વ્યગ્ર રહેતું હતું. બાપુને આનો ખ્યાલ હતો અને એમણે મને અવારંવાર સાવધાન કરી હતી. મને એ પણ ખ્યાલ આવ્યો કે છેલ્લાં દસ વર્ષની અવિરત પ્રવૃત્તિથી મને મારી શક્તિઓ ખર્ચ કરવાની તક મળી હતી પણ છતાંય મને અધૂરું લાગતું હતું. અંધકારમય ઉદાસીનતા મને વ્યાપી વળી.’ આ ક્ષણે ફરી તેમને બિથોવન મદદે આવ્યા : આ ક્ષણને જ મીરાંએ સાચા આત્મસાક્ષાત્કારની ક્ષણ તરીકે ઓળખાવી ને એના માટે આ જન્મનું ત્રીજું ને છેલ્લું પ્રકરણ બની રહ્યું. બીજાંઓની દૃષ્ટિએ મીરાંબહેનનાં જીવનનો એ અંત હતો પણ વિનમ્રતાનાં આરાધિકા મેડેલીને તેને પ્રારંભ તરીકે ઓળખવ્યો !

મેડેલીને પોતાની આખીય વિકાસયાત્રામાં ગાંધીચીંધ્યા માર્ગે જ જવાનું પસંદ કર્યું. આથી તેમની ગુરુંભક્તિ તેમના જીવનનું સૌથી મોટું પ્રકરણ બની રહ્યું. રોમાં ને બિથોવનનો મીરાંએ ભારોભાર આદર કર્યો પણ તેમનું જીવનઝરણ વહ્યું તો માત્ર ગાંધીચરણે જ. ત્રણ-ત્રણ સમર્થ ગુરુઓની આ શિષ્યાએ ત્રિકોણના મધ્યભાગે બાકીની બે રેખાઓને રહેવા દીધી એમાં તેમની પસંદગીની ક્ષમતા દેખાઈ આવે છે.

જીવનના અંતે જીવનને કિનારે ઊભાં રહીને મેડેલીને જોયું છે. આથી જ તો આત્મકથાનું નિવેદન તેઓ આમ લખે છે : “આ ચોપડીનું લખાણ પૂરું કરતાં છેવટની લીટીઓમાં માત્ર એક એક અંત:સ્ફુરણા વ્યક્ત થઈ છે. સાક્ષાત્કારના એ અનુભવનો જુવાળ કેવળ મારા મન પરથી પસાર થયેલો. હવે એક વરસ બાદ યાત્રાની કથાના સમયનું અંતર રાખીને મને વાસ્તવિક દર્શન થાય છે. હું જોઈ શકું છું કે જેની સમૃદ્ધિનું થોડી લીટીમાં દર્શન થઈ શકે એવું નથી ને જેનું જ્ઞાન ટૂંકા વખતમાં પામી શકાય એમ નથી એવા પહેલા અને બીજા એકબીજાથી તદ્દન ભિન્ન જીવનના સમન્વયના ત્રીજા ગાળાનો એ બધો પ્રારંભ છે. સમયની સાથે થતા જતા આ વિકાસના પ્રમાણનો ખ્યાલ રાખી વાચક મને આશા છે કે મારી માફક જ આ કથાને વધારે સ્પષ્ટતાથી સમજશે.”

જીવનને એક ઋષિની જેમ દૂર રહીને, દ્રષ્ટાભાવે જોતાં મેડેલીન પોતાના જીવનને અનેકોના જેવું જ ગણાવે છે. અનેક મુમુક્ષુઓની ‘કંઈક’ થવાની ઝંખના મીરાંમાં પણ આવી ચડી છે. આથી જ આવા લોકો સાથેની સહોપસ્થિતિ સૂચવતાં મીરાં સૌને સાથે રાખીને જણાવે છે : ‘અરબી સમુદ્રને કિનારે એ એક એકાંત સ્થળ હતું. ઊછળતાં મોજાંની ફર ફર વચ્ચે ઊભી ઊભી હું એ વિશાળ તોફાની મહાસાગર તરફ તાકી રહી હતી. એટલામાં એક એકાકી શુભ શ્વેત પક્ષી પાણી પરથી ઊડતું પસાર થયું. એ ક્ષણે એ પક્ષી સંસરના સાગર પરથી પસાર થતા શાંત અને સ્લિપ્ત આત્માના પ્રતીકરૂપ મને લાગ્યું. આપણો અંતરાત્મા પણ એવો જ નથી ? જીવનની કોઈ વિરલ ક્ષણે ઊંડા આત્મજ્ઞાનની ભૂખ જાગી ઊઠે છે ત્યારે જ એની પ્રતીતિ થાય છે.”

આ જાતની લાગણી દરેક માણસને તેના જીવનની શરૂઆતમાં આ શું છે તેની ખબર ન હોય તોયે સ્પષ્ટ અને સારી રીતે થાય છે. પાછળના દિવસોમાં ઈશ્વરના અનુગ્રહથી જિંદગીનાં સુખદુ:ખ તેના સાચા સ્વરૂપમાં સમજાતાં જાય છે ત્યારે કંકીક સભાન સમજણ સાથે આ ભાવના વધારે સ્પષ્ટ બને છે. મોતીની માળાની દોરી દરેક મોતીમાંથી પસાર થાય છે અને છેવટે તેના બન્ને છેડા જોડાઈ જાય છે તેમ આ ભાવ જિંદગીમાં એકધારો ચાલ્યો આવે છે.’ આવું દર્શન ધરાવતી મેડેલીન કદાચ જાતે જ વહી છે. તેને કોઈ અધ્યાત્મગુરુની પણ આવશ્યકતા નથી એવું કહેવા મન લલચાય છે.

મેડેલીનમાં રહેલા હીરને પારખી ચૂકેલા મહાત્મા ગાંધીના આ શબ્દોમાં મીરાંનું અંતિમ યથાર્થ મૂલ્યાંકન સમાયેલું છે : “આપણા બધાંમાં એનું હૃદય સૌથી વધુ પવિત્ર છે. જાણી જોઈને અસત્ય નહીં બોલનાર, એ અર્થમાં એ સત્યવક્તા છે એમ માનીએ તો, પણ સર્વ પાશવી વિકારો તજ્યા છે…મીરાંની શ્રદ્ધા મહાદેવની શ્રદ્ધા કરતાં ચડિયાતી છે. મીરાં મારામાં એકેય મર્યાદા જોતી નથી. કોઈ એક જીવતા મનુષ્યમાં કોઈ દોષ નથી એવું જોવાની શક્તિ હોય તો એ ઈશ્વરી બક્ષિસ કહેવાય. આ સિદ્ધિ કંઈ બુદ્ધિસાધ્ય નથી. આજે આપણી આજુબાજુ ચાલી રહેલાં ધતીંગો સાથે આપણે આ અમૂલ્ય પ્રાપ્તિની ભેળસેળ કરવી જોઈએ નહીં.”

અરબી સમુદ્ર પર ઊડતા એકાકી પક્ષીની કક્ષા પામીને મીરાંએ પોતાના સંસારને ઊજાળી દીધો એ તો નિ:શક છે.


ડૉ. દર્શના ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રઃ
• પત્રવ્યવહારનું સરનામું: ન્યૂ મિન્ટ રોડ, ભુજ (કચ્છ), ભારત ૩૭૦૦૦૧

• ઇ-પત્રવ્યવહારનું સરનામું: dr_dholakia@rediffmail.com


સંપાદકીય નોંધ – આ લેખમાં મૂકેલી તસ્વીર વિકિમિડીઆ પરથી સાભાર લીધેલ છે.


Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

1 comment for “મોહનદાસની મીરાં : મેડેલીન સ્લેડ

  1. સતીષ ચૌધરી
    April 2, 2018 at 9:19 pm

    મીરાબહેન ભારત છોડી ગયા તે આગળ ના લેખ માં લખજો ઘણુ જાણવા મરયુ

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.