ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ ભાગ ૧: ગુલામી પ્રકરણ ૫: દક્ષિણમાં કોરોમંડલ કાંઠે અને મદ્રાસમાં

દીપક ધોળકિયા

૧૬૧૧માં કોરોમંડલ કાંઠે એટલે કે આંધ્રપ્રદેશ, તમિળનાડુ અને પોંડીચેરી (હવે પુદુચ્ચરિ)ના કાંઠે એમનું પહેલું જહાજ લાગર્યું. કોરોમંડલ નામ મૂળ તો ચોલવંશના રાજાઓને કારણે ‘ચોલમંડલ’ પરથી અથવા પળાવેરકાડુ (ડચ ઉચ્ચાર ‘પુલિકેટ’) સરોવરની ઉત્તરે શ્રીહરિકોટા ટાપુ પરના ગામ ‘કારિમનાલ’ પરથી પડ્યું હોવું જોઈએ, કારણ કે ત્યાં ડચ ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીનું વેપાર મથક હતું. ડચ લોકો આ મથકને ‘પુલિકેટ મથક’ તરીકે ઓળખતા. (વિકીપીડિયા). અહીં એમણે એક ફૅક્ટર (અધિકારી કે એજન્ટ) પણ નીમ્યો.

કોરોમંડલમાં પણ વેપાર કરવાનું સહેલું નહોતું. પરંતુ એમના ફૅક્ટરો કામ કરતા હતા. એ ગોલકોંડા (પછી એ હૈદરાબાદ બન્યું) રાજ્યમાં ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીએ ચીન અને સિયામમાં ખરીદેલો માલ વેચીને એના બદલામાં ભારતીય કાપડ ભરતા જતા હતા. આમાંથી કંપનીને લંડનમાં સારો એવો નફો થયો. બીજી બાજુ જાપાનમાં શોગૂને વેપારનો પરવાનો તાજો કરવાનો ઇનકાર કરી દીધો અને ઇંડીઝમાં બૅન્ટમના રાજાએ કંપનીનો હિસાબ તપાસવાનું શરૂ કરી દીધું હતું, આ બાજુ, ભારતમાં એમનો રસ વધતો જતો હતો. આથી એમણે ગોલકોંડામાં મસૂલીપટ્ટનમ (મચિલિપટનમ) અને પેટાપોલી (પેડ્ડપળ્ળી અને પછી નિઝામપટનમ)માં ઑફિસો બનાવી. જો કે, એમની નજરે મચિલિપટનમમાં બનાવેલી ઑફિસની સલામતીની સ્થિતિ સારી નહોતી. ઊંચી દીવાલો પણ નહોતી. એની સરખામણીમાં એમને પુલિકેટનું મથક પસંદ હતું કારણ કે ત્યાં પાકા કોટમાં વસવાની તક હતી. પણ ત્યાં ગયા પછી એમને સમજાયું કે એમને હજી કિલ્લાની અંદર રહેવાની પરવાનગી નહોતી મળી અને કિલ્લો તો ડચ કંપની માટે બંધાતો હતો. એમાં રહીને વેપાર કરવો હોય તો કિલ્લો બનાવવાનો અમુક ખર્ચ પણ એમણે ભોગવવાનો હતો!

અંતે એમણે ૧૬૨૬માં ફરી જગ્યા બદલી અને આ વખતે ‘આર્માગોન’ ગામ પસંદ કર્યું (મૂળ નામ હતું દુર્ગરાજપટનમ – દુગારાજપટમ – દુરાસપટમ). અહીં પહેલી વાર કંપનીની તોપો જહાજ છોડીને જમીન પર ઊતરી અને ફૅક્ટરીની કિલ્લેબંધી કરવામાં આવી. આ પછીનાં એમનાં વર્ષો મચિલિપટનમ પાછા ફરવામાં દુકાળો, ડચ કંપનીની હરીફાઈ અને ગોલકોંડા રાજ્ય અને એના પાડોશીઓ વચ્ચેની લડાઈઓમાં જ વીત્યો.

૧૬૩૩-૩૪માં કંપનીએ એમના ફૅક્ટરોને ઑડિશા મોકલ્યા. એમનું કામ હરિહરપુરા અને બાલાસોરમાં એજન્સીઓ શરૂ કરવા માટે ત્યાંના મોગલ હાકેમની પરવાનગી માગવાની હતી. બાલાસોર હુગલીની પશ્ચિમે છે. ત્યાંથી એમણે બંગાળમાંથી કોરોમંડલ કાંઠાનીની ફૅક્ટરીઓ માટે ચોખા, ખાંડ અને બીજી વસ્તુઓ ખરીદવાનું શરૂ કર્યું.

કંપનીના કારોબારનો વિસ્તાર આમ ફેલાવા લાગ્યો હતો ત્યારે આર્માગોનની ફૅક્ટરીનો એજન્ટ ફ્રાન્સિસ ડે ૧૬૩૯માં કોરોમંડલ કાંઠેથી દક્ષિણમાં ગયો અને ત્યાં એક ટાપુ પર ઊતર્યો. ટાપુ ત્રણેક માઇલનો હતો. ત્યાં એણે સ્થાનિકના નાયક સાથે ત્યાં કંપની માટે કિલ્લો બનાવવા માટે જમીનનો સોદો કર્યો. એને આ ટાપુનું નામ શું તે ખબર નહોતી. પણ નાયકે નામ કહ્યું – મદ્રાસપટનમ!

આ જગ્યા એણે કેમ પસંદ કરી તે એ વખતમાં પણ વિસ્મયનો વિષય હતો કારણ કે એ ખુલ્લો ટાપુ હતો અને હિંદુસ્તાનના પૂર્વી કાંઠે વહાણવટા માટે જરાય યોગ્ય નહોતો. વળી પોર્ચુગીઝોનો કિલ્લો માત્ર પાંચ-દસ મિનિટ દૂર હતો. પરંતુ એક વાયકા એવી હતી કે ફ્રાન્સિસ ડે માટે આ જગ્યા અનુકૂળ હતી કારણ કે એની ‘mistris’ નજીકના ટાપુ ‘સાન થોમ’ પર જ રહેતી હતી! એને મળવાનું આ ટાપુ પરથી સહેલું બનતું હતું! કિલ્લાના બાંધકામ માટે ત્રણ હજાર પૌંડનો ખર્ચ થયો અને બંધાતાં ચૌદ વર્ષ લાગ્યાં. તે દરમિયાન, લંડનમાં કંપનીના ડાયરેક્ટરો એક એક પૌંડ મંજૂર કરવામાં જબ્બર કંજૂસાઈ કરતા હતા. પરંતુ, એક નોંધવા જેવી એ વાત બની કે કિલ્લો બનવાનું શરૂ થતાં જ કિલ્લાની દીવાલની બહાર વણકરો, દરજીઓ, માળીઓ, વેશ્યાઓ, શરાફોનાં ૩૦૦-૪૦૦ કુટુંબોએ ‘સાન થોમ’થી આવીને વસવાની શરૂઆત કરી દીધી હતી.

બહુ જલદી ‘મદ્રાસપટનમ’ નામ ટૂંકું થઈ ગયું અને કંપનીના માણસો એને ‘મદ્રાસ’ કહેવા લાગ્યા. કિલ્લાને નામ આપ્યું ફૉર્ટ સેન્ટ જ્યૉર્જ. ૧૬૪૦માં આર્માગોનની ફૅક્ટરી ફૉર્ટ સેન્ટ જ્યૉર્જમાં આવી ગઈ. આમ મદ્રાસ પ્રેસિડન્સીનો જન્મ થયો.

૧૭મી સદીમાં ‘ઇંડિયા’ અને ઇંડીઝ’ વચ્ચે કંપની કંઈ અંતર જોતી નહોતી. એની નજરે મસાલાના ટાપુઓ ‘ઇંડિયા’માં હોય કે ગોવા ‘ઇંડીઝ’માં હોય, ‘ઇંડિયા’ની કોઈ રાજકીય એકીકૃત ઓળખ નહોતી. કંપનીનાં જહાજો માત્ર સાગરકાંઠો જોતાં હતાં. એ બધા વેપારના વિસ્તારો હતા – ભારતની પૂર્વમાં કોરોમંડલનો કાંઠો, (આંધ્ર પ્રદેશ, તમિળનાડુ અને પોંડીચેરી) પશ્ચિમમાં મલબારનો કાંઠો, (કેરળ) બંગાળના ઉપસાગરમાં કલકતા (અને આખું બંગાળ), ખંભાતનો અખાત (સૂરત), અરબી સમુદ્ર (મુંબઈ). બધા પ્રદેશો એકબીજાથી વેપારની જણસમાં અને બોલચાલ અને વ્યવહારમાં પણ જુદા પડતા હતા. સ્થાનિકના રાજાઓની એ પ્રદેશમાં મરજી ચાલતી. કોરોમંડલના કાંઠેથી જાકાર્તા સાથે સંપર્ક થઈ શકતો. કંપનીએ ઍડન જવું કે સૂરત, એ વિચાર્યા પછી. સૂરત પસંદ કર્યું કારણ કેએમણે ગુજરાતી જહાજોને જાવા અને સુમાત્રામાં કાપડ લઈને આવતાં જોયાં હતાં. આ જહાજો વળતી ખેપમાં તેજાના લાદીને જતાં. કંપનીના ડાયરેક્ટરોમાં મોટા ભાગના પહેલાં લેવાન્ત (સીરિયા,તુર્કી, ગ્રીસ વગેરે)ની કંપનીમાં હતા. એમણે રાતા સમુદ્રનાં બંદરોએ આવેલાં સૂરતનાં જહાજોનો માલ લઈ જતી ઊંટોની વણઝાર દમાસ્કસમાં પણ જોઈ હતી.

આ વર્ષોમાં કંપનીના માણસોને દેશની અંદર તરફ જોવાની ફુરસદ નહોતી. બધું ધ્યાન સમુદ્ર ઉપર કઈ દિશામાં પવન વાય છે અને ક્યાં જવા માટે સારું હવામાન છે તેના પર જ રહેતું. કંપનીનાં જહાજો પર શસ્ત્રસરંજામ રહેતો તે પણ ચાંચિયાઓ કે ડચ અને પોર્ચુગીઝો સાથે અથડામણ થાય ત્યારે કામમાં લેવા માટે હતાં. જમીન પર તો પહેલી વાર એમનો શસ્ત્રસરંજામ આર્માગોનમાં ઊતર્યો. સ્થાનિકના લોકોમાં માત્ર વેપારીઓ સાથે એમનો સંપર્ક હતો, શસ્ત્રોનું કામ નહોતું. પરંતુ, ભારતના નક્શા પર આપણે એમનાં વેપારી સંસ્થાનોની જગ્યાઓ જોઈએ તો સમજાય કે ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીનો ઉદ્દેશ ન હોય તો પણ આ કેન્દ્રોએ બ્રિટિશ રાજ સ્થાપવામાં મહત્ત્વનો ભાગ ભજવ્યો છે. પણ હજી આપણે સર થોમસ રોને મળવાનું છે અને ત્યાંથી ફરી સૂરત જવાનું છે, વર્ષ હશે , ૧૬૧૫.

0-0-0

મુખ્ય સંદર્ભઃ

The Honourable Company: A History of the English East India Company by John Keay

Harper Collins Publishers EPub Edition © JUNE 2010 ISBN: 978-0-007-39554-5

Copyright © John Keay 1991.(ઇંટરનેટ પર ઉપલબ્ધ)


ઇંટરનેટ પરથી બીજીયે પૂરક સામગ્રી અને ફોટા લીધા છે જેના સંદર્ભ યોગ્ય સ્થાને મૂળ લેખમાં જ આપેલા છે. આ લેખ વ્યવસાયિક હેતુ માટે નથી અને સંદર્ભમાં દર્શાવેલાં પુસ્તકો અથવા ઇંટરનેટ પરથી લીધેલી માહિતીનો ઉપયોગ પણ વ્યાવસાયિક હેતુઓ માટે નથી કર્યો.


શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો

ઈમેલઃ dipak.dholakia@gamil.com

બ્લૉગઃ મારી બારી

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.