ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ :: ભાગ ૧: ગુલામી :: પ્રકરણ ૨: વેપારનું આકર્ષણ

દીપક ધોળકિયા

ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપનીની સ્થાપના પણ વેપારમાં આંતરરાષ્ટ્રીય હરીફાઈને કારણે જ થઈ. એનો મૂળ હેતુ સંસ્થાનો બનાવવાનો નહોતો. મૂળ તો પૂર્વના દેશોમાંથી મસાલા ખરીદીને ખૂબ ઊંચા ભાવે યુરોપમાં વેચવાનો હતો. ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની પણ માત્ર ઇંગ્લૅન્ડની નહોતી; હૉલૅન્ડ અને પોર્ટુગલની કંપનીઓ પણ એ જ નામે ઓળખાતી હતી. બધી કંપનીઓ ખરેખર તો ‘ઈસ્ટ ઇંડીઝ’ (ઇંડોનેશિયા)માં વેપાર કરવા માગતી હતી. દુનિયામાં ફરીને વેપાર કરવા માટે એમની પાસે મોટાં જહાજો હતાં.

ઇંગ્લૅન્ડની ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની ૧૬૦૩માં ઇંડોનેશિયાના બાંદા ટાપુ પર પહોંચી અને પુલાઉ રુનમાં સ્થાયી થવા લાગી હતી ત્યારે હૉલૅન્ડની કંપની સામે હરીફાઈનો ભય ઊભો થયો. એ નીરા ટાપુ પરથી વેપાર કરતી હતી. ડચ કંપનીનો લગભગ ઈજારો હતો એટલે લંડનના વેપારીઓના આગમન સામે એણે વાંધો લીધો.

ખરેખર તો ડચ (હૉલૅન્ડની) કંપનીએ જે જબ્બરદસ્ત કમાણી કરી હતી એનાથી જ લંડનના વેપારીઓ પણ આકર્ષાયા હતા એટલે એમણે સંગઠિત થઈને વેપારી જૂથ બનાવ્યું ઇંગ્લૅન્ડની રાણી ઍલિઝાબેથ પ્રથમ તરફથી એમને પરવાનો મળ્યો ત્યારે કંપનીનું નામ ‘The Company of Merchants of London trading into the East Indies’ હતું. પણ સામાન્ય વાતચીતમાં એનું નામ ‘ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની’ થઈ ગયું હતું.

પૂર્વના દેશો તો અનેક સદીઓથી રોમનો સાથે મસાલાનો વેપાર કરતા જ હતા. અંગ્રેજોથી બે વર્ષ પહેલાં જ ડચ વેપારીઓ ત્યાં પહોંચી ગયા હતા પરંતુ એમનાથીયે પહેલાં એક સદીથી પોર્ટુગલના વેપારીઓ ત્યાંથી મસાલા લાવતા હતા. વાસ્કો દ’ ગામા પણ લિસ્બનથી Cape of Good Hope થઈને કોચીન આવ્યો તે પણ વેપાર માટે ઝામોરિનની પરવાનગી મેળવવા માટે જ.

એશિયામાં જે મસાલા ઘેરઘેર વપરાતા તે પશ્ચિમના દેશોમાં ધનાઢ્યોના વિલાસી શોખ ગણાતા હતા અને એના મોંમાગ્યા ભાવ મળતા હતા. ધીમે ધીમે આ વેપારમાં ઘણા વેપારીઓ આવવા લાગ્યા. આમ થતાં ભાવ પણ નીચા આવે તેમ છતાં નફો એટલો હતો કે જેટલો માલ એશિયામાંથી ઉપાડ્યો હોય તેનો માત્ર છઠ્ઠો ભાગ જ સમુદ્રી તોફાનો અને ચાંચિયાઓથી બચીને સહીસલામત પહોંચે તો પણ વેપારી તરી જતો. એવું નથી કે ભારત અને એશિયાના વેપારીઓ આ વેપારમાં નહોતા. પરંતુ, ડચ, પોર્ચુગીઝ અને લંડનના વેપારીઓ પાસે બહુ મોટાં સારાં જહાજો હતાં અને એ લોકો કાફલાના રક્ષણ માટે સૈનિકો અને શસ્ત્રસરંજામની પણ બહુ સારી જોગવાઈ સાથે નીકળતા.

જેમ્સ લૅંકેસ્ટર

File source: http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Jameslancaster.jpg

ઈ. સ. ૧૫૭૮માં પોર્ટુગલના યુવાન રાજાનું એક લડાઈમાં મૃત્યુ થયું. કોઈ વારસ નહોતો. ગાદી ખાલી પડતાં બહુ ખટપટો ચાલી પણ ૧૫૮૦માં સ્પેનના રાજા ફિલિપ બીજાએ એના પર કબજો કરીને આઇબેરિયન યુનિયન બનાવ્યું (અહીં). એ વખતે લંડનનો ૨૬ વર્ષનો યુવાન વેપારી જેમ્સ લૅંકેસ્ટર લિસ્બનમાં જ હતો. અહીં એ ધંધાના પહેલા પાઠ શીખ્યો અને જહાજના કપ્તાન તરીકે પણ કુશળતા મેળવી. પરંતુ પોર્ટુગલ હવે સ્પેનના કબજામાં હતું અને સ્પેન અને ઇંગ્લૅન્ડ વચ્ચે વેર હતું એટલે લૅંકેસ્ટરને પણ ત્યાં પોતાની સંપત્તિ છોડીને લંડન ભાગી આવવું પડ્યું.પોર્ટુગલ ઇંગ્લૅન્ડને મસાલા-તેજાના આપતું પણ એ રસ્તો હવે બંધ થયો. અંગ્રેજી જહાજોના લિસ્બન આવવા પર પણ પ્રતિબંધ મુકાઈ ગયો. પોર્ચુગીઝ માલસામાન બંધ થયો એ એક રીતે તો ઇંગ્લૅન્ડ માટે આશીર્વાદ રૂપ જ ગણવું જોઈએ. કારણ કે એ પોર્ટુગલ સાથેના વેપારી સંબંધોમાંથી મુક્ત થયું અને જાતે જ કંઈ કરવાનો રસ્તો એણે શોધવાનો હતો. હવે મસાલા માટે એમણે જાતે જ દુનિયા ખેડવાની હતી. આના માટે ચાંચિયાગીરી પણ એક ઉપાય હતો.

ફ્રાન્સિસ ડ્રેક આવો જ એક ચાંચિયો હતો અને કદાચ એ જ કારણે એ કુશળ સાગરખેડૂ પણ હતો. રાણી એલિઝબેથના એના પર ચાર હાથ હતા. રાણી પોતે જ ચાંચિયાગીરી કરાવતી હતી. ડ્રેક સ્પેનના જહાજી કાફલાને લૂંટીને લઈ આવતો. માત્ર મસાલા નહીં પણ એક વાર એને સોના ચાંદીથી ભરેલું જહાજ હાથ લાગ્યું. એનાં પરાક્રમો પર રાણી વારી જતી હતી અને એને ‘સર’ના ખિતાબથી પણ નવાજ્યો. પરંતુ રાણી એલિઝાબેથ સ્પેન સાથે સંધિ કરવાના પણ પ્રયાસ કરતી હતી. એ ડ્રેકને ફાવે તેમ નહોતું. એ લંડનથી ચાલ્યો ગયો અને સ્પેન વિરુદ્ધ ચાંચિયાગીરી ચાલુ રાખી. રાણીને ઉલટું આ વધારે ફાવે તેમ હતું. તમામ વિવાદો છતાં ડ્રેક પર રાણીનો વિશ્વાસ અતૂટ રહ્યો. જેમ્સ લૅંકેસ્ટર ડ્રેકની કંપનીમાં જોડાયો (BBC) અને એના એક જહાજના કપ્તાન તરીકે ૧૫૮૮માં એણે સ્પેનના નૌકા કાફલાને લૂંટી લીધો.

તે પછી એ ૧૫૯૨માં ઇન્ડોનેશિયા પહોંચ્યો. ત્યાં એક નાના ટાપુ પર રહ્યો અને ત્રણ ચાર મહિના પછી પાછો ઇંગ્લૅન્ડ ગયો. એ વખતે લંડનમાં રશિયાના ઝાર અને તુર્કીના ઑટોમન સામ્રાજ્ય સાથે વેપાર માટે બે કંપનીઓ હતી. એક મસ્કોવી (મૉસ્કોની) અને બીજી લેવાન્ત (નક્શો જૂઓ). જેમ્સ લૅંકેસ્ટર લેવાન્ત કંપનીમાં જોડાયો.

ઈસ્ટ ઇંડીઝની એની સફળતાએ બન્ને કંપનીઓના લંડનના વેપારીઓને આકર્ષ્યા હતા. અને એમણે સાથે મળીને ઈસ્ટ ઇંડીઝમાં વેપાર કરવા માટે ‘The Company of Merchants of London trading into the East Indies’ કંપની બનાવી. ૧૫૯૯માં તો સ્પેન સાથે સમાધાનની વાતો ચાલતી હતી એટલે રાણીએ મંજૂરી ન આપી કારણ કે સ્પેન એને કદાચ શત્રુતાનું કૃત્ય માની લે. વેપારીઓએ ફરીથી અરજી કરી તેમાં સહી કરનારાઓમાં લૅંકેસ્ટર પણ હતો. ૩૧મી ડિસેમ્બર ૧૬૦૦ના દિવસે રાણી તરફથી લાયસન્સ મળી ગયું. આ કંપની એટલે જ ઈસ્ટ ઇંડિયા કંપની. ૧૬૦૩માં એ જ જેમ્સ લૅંકેસ્ટર એનું પહેલું જહાજ લઈને ઇંડોનેશિયાના બાંદાના સમુદ્ર પાસેના નાના ટાપુ પુલાઉ રુન ઊતર્યો.

ભારતની ગુલામીનાં બીજ પુલાઉ રુનમાં વવાયાં અને માળી હતો જેમ્સ લૅંકેસ્ટર.

૦-૦-૦

મુખ્ય સંદર્ભઃ

The Honourable Company: A History of the English East India Company by John Keay

Harper Collins Publishers

EPub Edition © JUNE 2010 ISBN: 978-0-007-39554-5

Copyright © John Keay 1991.


ઇંટરનેટ પરથી પણ પૂરક સામગ્રી અને ફોટા લીધા છે જેના સંદર્ભ યોગ્ય સ્થાને મૂળ લેખમાં જ આપેલા છે. આ લેખ વ્યવસાયિક હેતુ માટે નથી અને સંદર્ભમાં દર્શાવેલાં પુસ્તકો અથવા ઇંટરનેટ પરથી લીધેલી માહિતીનો ઉપયોગ પણ વ્યાવસાયિક હેતુઓ માટે નથી કર્યો.


શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો

ઈમેલઃ dipak.dholakia@gamil.com

બ્લૉગઃ મારી બારી

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

1 comment for “ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ :: ભાગ ૧: ગુલામી :: પ્રકરણ ૨: વેપારનું આકર્ષણ

  1. samir dholakia
    March 8, 2018 at 2:28 pm

    Very very interesting and adds to our knowledge. Thanks Dipak !

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.