મરમી માનવગુરુ : મીરાં

ડૉ.દર્શના ધોળકિયા

આ પૃથ્વી પર જે ક્ષણથી મનુષ્યનું અવતરણ થયું તે ક્ષણથી જ મનુષ્યની સાથોસાથ પ્રેમ તત્વનો પણ આવિર્ભાવ થયો. એક સ્થાયી વૃત્તિ તરીકે પ્રેમે મનુષ્યના હૃદયમાં હંમેશને માટે ઘર કર્યું. મનુષ્યની ચેતના જેમ જેમ વિકસતી ચાલી તેમ તેમ એનામાં રહેલું પ્રેમતત્વ પણ ઉત્તરોત્તર નિખરતું રહ્યું. પૃથ્વી પર એવા પણ અનેક લોકોએ વસવાટ કર્યો જેમણે પ્રેમનું મૌલિક અર્થઘટન કર્યું. મૌલિક અર્થઘટન પામેલો પ્રેમ, હક્ક લે મલિકીની ભાવનાથી મુક્ત હતો, સાંપ્રેદાયિક વાડાબંધીથી અલિપ્ત હતો, સ્થૂળ કે લૌકિક વાસનાઓથી અસ્પૃશ્ય હતો અને આવો પ્રેમ માત્ર પરમેશ્વરને જ થઈ શકે એવું વિશુદ્ધ એનું રૂપ હતું. એ પ્રેમની કલાને પામનાર માનવ આત્માઓ પણ પરમાત્માની હરીફાઈ કરી શકે તેવા વિરાટ ચૈતન્યના સ્વામીઓ હતા.

સ્વાભાવિક રીતે જ, પ્રેમની આ કક્ષાને પામનાર મનુષ્યો જુદા જુદા સ્થળે અને કાળે વસનારા ને રહેનારા હોય તો પણ તેમને ‘આધ્યાત્મિક ચેતનાના ઘટક’ તરીકે ઓળખાવી શકાય. આધ્યાત્મ, મનુષ્યની એક સ્થિતિનો નિર્દેશ કરતો શબ્દ છે. આ સ્થિતિમાં રહેતા માણસની ગતિવિધિ અન્ય માણસો કરતાં જુદી તરી આવે છે. તેની ઉપસ્થિતિમાત્રથી જ તેની ચેતના ફેલાઈ જતી હોય છે. તેની હાજરીમાં પ્રગટતી આભા તેનામાં પ્રવેશેલી સ્થિતિની ચાડી ખાય છે. આ ચાડી, આધ્યાત્મિક મનુષ્યને એ છૂપો રહેવા ધારે તોય છૂપો રાખી શકતી નથી. એને પ્રગટ બન્યે જ છૂટકો થાય છે. એને જે મળ્યું છે તેને લલકાર્યા વગર એનાથી રહેવાતું નથી ને એના લલકારમાં રહેલો રણકો એને પ્રગટ કરી દે છે.

મધ્યકાલિન ગુજરાતમાં અધ્યાત્મના રણકારને લલકારતા અનેક અવાજો આપણને સાંપડ્યા છે. તેમાં મીરાંનો રણકાર આગવો બનીને સુષુપ્ત અવસ્થામાં પડેલાં સૌને જગાડી દે એવો નક્કર ને લાલિમામંડિત ઉષ:કાળ જેવો મધુર છે. મીરાંમાં સળવળેલું આત્મતત્વનું સ્ફૂરણ માત્ર મીરાંનું ન રહેતાં જગતસમગ્ર પથરાઈને જાણે કે સૌને હાથવગું બની જતું લાગે છે.

મીરાંની સ્થૂળ ઓળખ એને મધ્યકાલિન ગુજરાતની ઉત્તમ સંત કવયિત્રી; મેડતિયા રાઠોડ કુળની પુત્રી; સિસોદિયા કુળની પુત્રવધૂ; દુ:ખી વિધવા હોવા છતાં પોતાને અખંડ સૌભાગ્યની સ્વામિની ગણતી સધવા; ગોકુળ-વૃન્દાવનમાં ફરતી ચિરપ્રવાસી ને દ્વારકામાં અનંતને ભેટતી સ્ત્રીની છે. એના જીવનમાં આવેલા તબક્કાઓની વચ્ચે એણે જીવેલા જીવનનો સમયગાળો આશરે ઈ.સ.૧૪૯૭થી ૧૫૪૭ સુધીનો ગણાયો છે.

મીરાંની સાચી ઓલખ તો પરમેશ્વરની પ્રિયતમા તરીકેની ગણી શકાય. જનમ ધરીને મીરાંએ જે કર્યું છે તે આ. મૃત્યુ સમયે પણ તેની પાસે જે મૂડી છે તે આ જ. મીરાં ચિર પ્રેમિકા છે. પ્રેમતત્વે તેને રીતસરની ઘેરી લીધી છે. સમજ આવ્યા પછી તેને પ્રેમનો મહિમા સમજાયો છે એવું નથી. એ જાણે કે પ્રિયતમા બનીને જ કોઈની પુત્રી તરીકે, કોઈક દેશમાં જન્મી છે. આ વાતનો એકરાર કરતાં તે કહે છે :

‘આદ્ય વેરાગણ છું.’

‘બાલા તે પણમાં પ્રીત બંધાઈ.’

જાણે કે થઈ રહ્યું ! જે ક્ષણથી મીરાં પ્રેમપાશમાં બંધાઈ તે જ ક્ષણથી સંઘર્ષ શરૂ થઈ ગયો. આ સંઘર્ષ તેણે સહેલાં દુ:ખોનો નહોતો; તેના વૈષ્ણવનો નહોતો; જનસમાજ તેની પીડાને સમજવા તૈયાર નહોતો તેનો પણ નહોતો. આ સંઘર્ષ હતો પ્રિયતમની વધુને વધુ નિકટ થવાની ઉતાવળનો. જેનું નામ હતું વિરહ. મીરાં વિષાદની નહિ પણ વિરહની મારી છે. અસીમ તત્વને મીરાં ચાહી બેઠી છે. હવે ચિંતા છે તેને હાથવગું કરવાની :

‘નંદના કુંવર સાથે નેડલો બંધાણો, મારે છેડલો ઝાલીને ફરવું છે.’

મીરાંનું આ પ્રારંભિક ઊઘડતું વ્યક્તિત્વ છે. પ્રેમની ભાળ જેને લાગી એ ધન્ય તો થઈ જ ગયું. પણ પછી બીજી ચિંતા ઉત્પન્ન થાય છે પ્રિયતમની ભાળ લાગવા અંગેની. એકલા પ્રેમથી કંઈ ચાલતું નથી. પ્રેમતત્વને પામેલી મીરાં જીવનની વસમી યાત્રાએ-પ્રિયતમની શોધમાં નીકળી પડે છે. વિરહની મારી હોઈને તે શિથિલ બની ગઈ છે. પોતે અનુભવેલા શૈથિલ્યને એણે અનેક જગાએ, અનેક રીતે વ્યક્ત કર્યું છે :

‘હું તો ટળી રે સંસારિયાના કામની રે.

મુંને લેહ લાગી હરિના નામની રે.’

મીરાંની સામે, તેના પ્રેમની સામે જેણે ફરિયાદ નોંધાવી છે તેવા લોકોને પણ વિવશ મીરાં જવાબ આપે છે :

‘મારું મનડું વીંધાણું રાણા, ચિતડું ચોરાણું રાણા,

હું શું રે કરું ?’

મીરાં પ્રેમથી એટલી તો ભરાઈ ગઈ છે કે પોતે કરેલા પ્રેમને જાણે તે સહી શકતી નથી. આ પ્રેમે તેને વીંધી નાખે છે :

‘પ્રેમની, પ્રેમની, પ્રેમની રે, મુને લાગી કટારી પ્રેમની.’

ઇશ્વરે પ્રેમનું આક્રમણ કરીને મીરાંને ઘાયલ કરી છે, મૂંઝવી મારી છે.

‘કટારી લાગી આરપાર રે, મનડું તો ઘાયલ થયું !’

આ વાત કહેવી પણ કોને ! પ્રેમ કર્યો તેની જ સામે જ્યાં ફરિયાદ હોય ત્યારે જવું પણ ક્યાં ? આથી મીરાં પોતા જેવા જ લોકોને યાદ કરીને આશ્વાસન મેળવે છે :

‘રામબાણ વાગ્યાં હોય તે જાણે’ કહીને યાદ કરતાં તેને પોતાના સહધર્મીઓનું સ્મરણ થાય છે :

‘ધ્રુવને માર્યા, પ્રહલાદને માર્યા તે ઠરી ના બેઠા ઠામ.’

જેના જેના સામું મીરાંના પ્રિયતમે જોયું તે બધાંની શાંતિ જ હરાઈ ગઈ. મીરાં તો રહી અબળા. તેનું શું થયું ?

‘પિયુજી હમારો પારધી ભયો, મૈં તો ભઈ હરિણી શિકાર.’

એક તો પોતે હરિણી-સી કોમળ, પાછો તેનો શિકાર થયો ને એ પણ હોશિયાર શિકારીના શસ્ત્રોથી. એ જ ક્ષણે મીરાંનું મીરાંપણું – સતત્વ ખોવાઈ ગયું. ‘કાનુડે ભાળીને કીધાં ખાખ !’ કહેતી મીરાં ધીમે ધીમે પ્રેમમાંથી ભક્તિમાં જાણે સરકતી ગઈ છે.

પ્રેમ થયાનો, સતત્વ ખોવાયાનો અનુભવ મીરાંને દોહ્યલો થઈ પડ્યો છે. ક્યારેક એને પોતે વેઠની ગાંસડી ઉપાડવાનો ભાવ પણ થઈ આવે છે. તેમ છતાં, મીરાં તેણે ઉપાડેલી ગાંસડીને છોડવા તૈયાર નથી. એને થાક લાગ્યો છે એણે કરેલા પ્રેમનો નહીં, પ્રિયતમની પ્રાપ્તિ માટે પસાર થયે જતા સમયનો. મીરાંને લગન છે ‘ઠેઠ’ પહનોંચવાની. ‘ઠેઠ’ સુધી પહોંચતાં ભક્તિરૂપી જેઠ માસની લૂ સહન કરવા પણ તૈયાર છે. ‘રણછોડરાય શેઠ’ માટે કરીને એ ‘પચી-પચીને પીળું પાન’ થઈ ગઈ છે. જીર્ણ થયેલી મીરાંને રોગી ગણીને વૈદ્ય તેને જોવા આવે છે. તેને હસી કાઢીને મીરાં અંદરની પીડાને એક સ્વગતોક્તિમાં જ રજૂ કરે છે :

‘એ રે પીડા પરખે નહિ, મોહે કસક કાળજાની માંહ્ય.’

પોતાને ચોંટેલા આ ‘પટ રોગ’ને મીરાં પરમ ભાગ્ય માનીને માથે ચડાવે છે. તેને ત્યાગવાનો તો સવાલ જ ઊઠતો નથી. મીરાંએ ખેલવાનો સંઘર્ષ આ છે. જનસમાજને મતે મીરાં પોતાના દિયર સામે, પ્રજા લડી છે. પણ હકીકતમાં મીરાંને એ પ્રકારનો અંતરાયરૂપ થાય છે તેના સામે મીરાંએ આંખ ઊંચી કરી છે. આ ક્ષણોમાં મીરાંનું રાજવંશી ક્ષાત્રત્વ ઝળકે છે :

‘ગિરિધરલાલ વિના ઘડી ન ગોઠે, હરિરસ ઘોળી ઘોળી પીધા.’

જીવડો જાય તો જાવા દેઉં, હરિની ભક્તિ નવ છોડું.’

પોતાને મળેલી પ્રેમની, ભક્તિની ભેટથી મીરાં ન્યાલ બની ગઈ છે. મીરાંની મિરાત છે એનો પ્રિયતમ શામળ.

પ્રેમ સ્વયં એક કોમળ તત્વ, પાછું એ એક સ્ત્રીના હાથમાં આવી ચડ્યું ને તેથી કોમળતમ બની રહ્યું. મીરાંએ કરેલા પ્રેમનું માધુર્ય સ્પર્શી ન શકાય તેવું મખમલી છે :

‘ફૂલનો પછેડો ઓઢું પ્રેમ ઘટાડી રે,

ભાઈ, મારો શામળિયો ભરથાર.’

ધીમી ધારે પ્રેમ મીરાં પર વરસ્યો છે. એથી મુંઝાવાને બદલે ભીંજાઈ છે મીરાં :

‘ઝરમર ઝરમર મેહુલો વરસે, ભીંજે મારા સાળુડાની કોર રે.’

મીરાંનો બહારથી દુશ્મન અંદરથી મિત્ર એવો પ્રેમ જોઈને ભૂલેચૂકેય જો એને છોડવાની સલાહ મળે છે ત્યારે રાજરાણીનું ઓજસ્ પ્રવર્તાવતી મીરાં આંખ ફેરવીને ઉત્તર વાળે છે :

‘રાજસી ભોજન જમવા નથી રાણા, અમે પ્રેમના ટુકડા માગી ખાશું.’

મીરાં પોતે કરેલી પસંદગી પ્રત્યે અડોલ રહી છે. એની ભક્તિ વિનમ્ર છે ને એ ભક્તિનું રક્ષણ કરવાનો એનો નિશ્ચય પ્રતાપી છે.

મીરાં પોતાના પ્રેમને ટકાવી શકી છે એનું કારણ એ છે કે પરમેશ્વરે એના પ્રેમને પતિસાદ આપ્યો છે. મીરાંને કશુંક અનુભવાયું છે. આ અનામ તત્વથી રસાયેલી મીરાંની વાણીમા સંતૃપ્તિનો ઓડકાર છે. મીરાંની સભરતા વારંવાર મુખરિત થઈ ઉઠી છે. કૃષ્ણ મીરાંને પાછળ પડી ગયા છે. મીરાં વિના તેમને ચાલતું નથી. કૃષ્ણની આ જ તો રીત છે. પ્રથમ પોતાનાને ઘાયલ કરવાં ને પછી પોતે ઘાયલ થવું. મીરાં જાણે છે તેમ, ધ્રુવ ને પ્રહલાદને પોતાની જેમ હ ઇશ્વરે રંજાડ્યા છે ને પછી પરિતૃપ્ત કર્યા છે. આ કંઈ મીરાંનો એકલીનો અનુભવ નથી, પ્રેમીમાત્રનો છે એવું મીરાંનું કહેવું છે : ‘પ્રીત કરે તેની પૂંઠ ન મેલે.’ આ વાતનો આનંદ મીરાં સમાવી શકતી નથી, પ્રભુ પોતાને વળગ્યા છે ને પોતે પણ અળગી થવા માગતી નથી. પરમેશ્વરનો પ્રેમ કેટલીક વાર તો સહન નથી થતો એટલો પ્રચુર માત્રામાં એ મીરાં પર ફરી વળે છે !

પરમેશ્વરે કરેલા પ્રેમના બદલામાં, પરમેશ્વરે પાથરેલી ઝોળીમાં મીરાં આપોપું નાખીને પ્રિયતમની ઝોળી છલોછલ ભરી દે છે. ફૂલની પછેડી ઓઢીને ભરથારને ભજતી મીરાં પરમેશ્વરનો પ્રેમ જોઈને ઓછી ઓછી થઈ ગઈ છે. સ્વામી પાસે તેની કોઈ જ માંગ નથી ને છતાંય જો પ્રીતમ કશું દેવા જ માગતા હોય તો મીરાં માગે છે પોતાને ચાકર રાખવાનું. ચાકરીના બદલામાં પ્રીતમનું સ્મરણ ને દર્શન. બાકી ત્પ શું માગવાનું હોય જ્યાં માગ્યા પહેલા જ પ્રીતમે પ્રેમકરી નાખ્યો છે ! અવારનવાર ક્ષત્રાણીનું રૂપ પ્રગટાવતી મીરાં પ્રીતમ પાસે વિનય નમ્ર બનીને યાચે છે :

‘માણીગર સ્વામી મારે મંદિર પધારો, સેવા કરું દિન રાતડી.’

વિષાદ ને વિરહમાં પરિપક્વ થયેલો મીરાંનો પ્રેમ પ્રેમિકા મીરાંના અભિવેશને ક્રમશ: ઉપશમ ભણી લઈ જાય છે. ધીમે ધીમે તેનો પ્રેમ, તેને આત્મરતિ ભણી વાળે છે ને પ્રેમી મીરાંનું જ્ઞાની મીરાંમાં જાણે રૂપાંતર થાય છે. મીરાંને થયેલા આત્મસાક્ષાત્કારનું આ સૂચન છે. તેને જે ઈશ્વરની પ્રાપ્તિ થઈ છે તે કોઈ સાકાર રૂપની નહીં પણ ચૈતન્યમય વિરાટ તત્વની, જેનું મીરાં એક મહત્વનું અંગ છે તેવા તત્વની. આ તત્વને પામતી મીરાંનું રૂપ બદલાઈ જાય છે. આરતભરી રતિથી પ્રિયતમને પુકારતી મીરાંનો જાણે પુનર્જન્મ થાય છે. ભક્તિનું અતિક્રમણ કરતી મીરાંને જે દર્શન સાંપડ્યું છે તે તેના પહેલાંના કલ્પનાલોકનું નથી પણ આંતર્ જગતના ઊંડાણમાંથી આવેલું છે. મીરાંએ જોયેલા જ્ઞાનલોકનું છે.

‘આ તનકો દીવડો કરું રે, મનસા કરું બાતી રે,

તેલ જલાવું પ્રેમનું રે, નિશદિન પ્રેમમાં રાતી રે.

અજ્ઞાનની કોટડીમાં ઊંઘ ઘણી આવે, પ્રેમ પ્રકાશમાં હું જાગી.’

આત્મપ્રકાશમાં જગત સમગ્રને કોઈ શકતી મીરાંનું ક્ષાત્રત્વ, એનું ઓજસ પણ ધીમે ધીમે શમી જાય છે. બચે છે માત્ર એનું સંતત્વ. આથી જ અજુબાજુના ડહોળાયેલા વાતાવરણની વચ્ચે પણ જે લોકો ઉપર ઊઠવા મથે છે તેના ભણી હાથ લંબાવીને મીરાંએ મૈત્રીભાવે પોતાની સાથે રહેવા તેમને નિમંત્ર્યા છે :

‘હો ભાગ્યશાળી ! આવો તો રામરસ પીજીએ.

નસલાની સાથે વીરા સંગતું કરીએ, ભેળા બેસીને મોતી ચણીએ.’

સંસારની વિચિત્ર ગતિવિધિને બરોબર ઓળખતી-પારખતી મીરાં સૌને એનાથી ચેતવે છે ને વીનવે છે :

‘ઊંડા નીર જોઈને માંહી નહીં ધસીએ, સંતો, કાંઠડે બેઠા બેઠા નાહીએ;

માયાનું રૂપ જોઈને ન ડગીએ, જીતી બાજી તો ન હારીએ.’

મીરાં પોતે તો આ કરી શકી છે. મીરાં પાસે ચાવી છે ધીરજ ને ધ્યાનની. પોતાને ઉદ્દેશીને તેણે જે કહ્યું છે તે બરોબર કહેવાયું છે તો આમ સમજીને, મીરાંને તો તેની જરૂર નથી પણ છતાંય તેણે પોતાની જાતને સંબોધીને, સ્વગતોક્તિમાં પ્રગટોક્તિ રજૂ કરી દીધી છે :

‘ મારી વાડીમાં વહાલા, પવન પાંદડીઓ ; ધીરજ ધરજે મન, તું દોડીશ મા.

મારી વાડીમાં આંબો રે મ્હોર્યો, ફળ પાકાં લેજે, કાંચા તોડીશ મા.’

પોતે જોયેલો ખજાનો સૌ સમક્ષ ખૂલ્લો મૂકીને મીરાંએ તેને વહેંચવા યત્ન કર્યો છે:

‘તમે જાણી લો સમુદ્ર સરીખા મારા વીરા રે, આ દિલ તો ખોલીને દીવો કરો.’

દીધો કરતાંવેંત જે દેખાયું તે શું છે ?

‘આ રે કાયામાં છે વાડીઓ હો જી, માંહી મોર કરે ઝિંગોરા

આ રે કાયામાં છે સરોવર હો જી, માંહે સંસ કરે કિલ્લોલા.

આ રે કાયામાં હાટડાં, તમે વણજ વેપાર કરોને અપરંપારા રે.’

જીવનભર બળી-ઝળીને ખાખ થઈ ગયેલી મીરાં પોતાને મળેલાં દર્હ્સનને પામીને ખીલી ઊઠી છે. ‘સુખ છે તમારા શરણમાં, ગુરુજીએ કહ્યું કરણમાં’ ગાતી મીરાંને મળેલો આ મહામંત્ર તેણે પચાવીને દીપાવ્યો છે. આ મંત્રે તેને પ્રથમ રતિ આપી ને તેમાંથી જન્મી તેની વિરત્તિ. ભક્તિ, જ્ઞાન ને વૈરાગ્યના ત્રિતત્વને મીરાંએ પોતાની જીવનયાત્રામાં પ્રમાણ્યું.

પાછલી અવસ્થામાં તો મીરાંની ભાષામાં નાથપરંપરાને છાયાનો પ્રભાવ પણ દેખાય છે. વારંવાર ‘જોગી’ને સ્મરતી મીરાંનો જોગી કાં તો તેના ગુરુ (રૈદાસ) હોઈ શકે. કૃષ્ણ પણ હોઈ શકે ને અન્ય કોઈ મહાપુરુષ પણ હોઈ શકે. મૂળેથી જ જોગણ એવી મીરાંનો જોગી કોણ છે એની ઓળખાણ મીરાં પોતે જ આપે છે :

‘માઈ, મ્હાને રમઈયો દે ગયો ભેખ.’

ભેખ દઈને એ નાસી ગયો છે. આહ્તી તેને આવવાનું કહેતી મીરાં જોગીની પ્રીતને દુ:ખનું મૂળ કહે છે. આ જોગી ઝડપથી પોતાને દેશ આવે એમ ઈચ્છે છે. જોગીને ઈચ્છતી આ જોગણી છેલ્લે પોતે જ જોગી બની જાય છે :

‘ઊઠ તો ચલે અવધૂત, મઢીમા કોઈ ના બિરાજે :

પંથી હતો તે પંથે લાગ્યો; આસન પડી રહી વિભૂત.’

પરમેશ્વરનું આરાધન કર્યા પછી સૌ સાધનો મીરાં માટે મિથ્યા બની ગયાં છે. જ્ઞાનાગ્નિને પ્રગટાવતી મીરાં ઉપરછલ્લા વળગણોને પયગંબરી વાણીમાં હસી કાઢે છે :

‘એકાદશી વ્રત કોણ કરે ? હું તો ત્રણે ટાણાં ખાઉં;

મીરાં કહે પ્રભુ ગિરિધર નાગર, હરિરસ પીઉં ને પાઉં.’

                                                        *

‘જપ-તપ-તીરથ કાંઈએ ન જાણું, ફરત મૈં ઉદાસી.’

                                                         *

’જોગ કરો ને ભલે જગન કરાવો, હરિ નથી હોમ હવનમાં,

બાઈ મીરાં કે પ્રભુ ગિરિધર નાગર, હરિ વસે છે હરિના જનમાં.’

મીરાંને સંપ્રદાયમાં, વાદ-વિવાદમાં રસ નથી. આથી જ તેણે કોઈ પ્રકારની માયા રચી નથી. આ વાતનું તેને ગૌરવ છે. તે કહે છે તેમ, તેણે પુત્રને જન્મ આપ્યો નથી ને શિષ્યને દીક્ષા આપી નથી. મીરાંની યાત્રા એની પોતાની છે. એમાં કોઈને સ્થાન નથી. જગત પ્રત્યે મીરાં ઉદાસ છે. એનું કારણ એને કોઈ પ્રકારની ઉપેક્ષા છે એવું નથી પણ સંસારમાં રહેલી અપરિપક્વતાને એણે માપી લીધી છે. નરસિંહ જેમ મીરાં પણ આથી જ, સંસારને ખરાબ નહીં પણ ‘કાચો’ કહે છે. સંસારનું સુખ કાચું હોઈને મીરાં એ એનાથી ‘ન્યારા’ રહેવાનું પસંદ કર્યું છે. સસારનું જળ, મૃગજળ છે, છલના છે. છલનાથી આકર્ષાવાનું મીરાંને પસંદ નથી. જે આકર્ષાયા છે તેના પ્રેત્યે કંઈક ઉપેક્ષાથી મીરાંએ જોયું છે. જરૂર લાગી છે ત્યારે તીવ્રતાથી મીરાંએ પોતાની આ ઉપેક્ષા પ્રગટ કરી છે :

‘કુબુદ્ધિડા કાંઈ નવ જાણે હરિની ભક્તિમાં વહાલા,

સમજ્યા વિના નોખું નોખું તાણે.’

‘તમારો રંગ ઓધા રંગ છે પતંગનો, અમારો રંગ છે કરારી.’

સંત હોવાને નાતે મીરાંએ પોતાનું રહસ્યદર્શન વહેંચ્યું છે પણ એને સૌએ ઝીલ્યું કે કેમ તેની મીરાંને પડી નથી. આથી જ તો એણે શિષ્યપરંપરા ઊભી જ કરી નથી. એનામાં રહેલી આ ખુમારી એના અધ્યાત્મવિચારની ભેટ છે. ‘લાગી મોહિ રામ-ખુમારી’ કહેતી મીરાંનું તેજ પછીથી કોઈ ક્ષત્રાણીનું રહેતું નથી પણ ભક્તાણીનું બને છે. અધ્યાત્મને પામનારા મનુષ્યને માટે સંસારનાં સુખો, ગુરુત્વ, સમાજ વગેરે સાથેનું જોડાણ કપાઈ જાય છે. પોતે પામેલા દર્શન વિશેનો દાવો કરવાની તો પછી વાત જ ક્યાં રહે ? એ તો સ્વમાં જ લીન બને છે. પોતે કરેલું આ પ્રકારનું જીવનકાર્ય વ્યક્ત કરીને મીરાં ભક્ત તરીકેનું, જ્ઞાની તરીકેનું ને વૈરાગી તરીકેનું ત્રિવિધ વ્યક્તિત્વ એક જ પંક્તિમાં વ્યક્ત કરીને આત્મપ્રતીતિનું ગૌરવ સવિવેક જાળવીને જાણે જાતને સમેટે છે :

‘ખૂણે બેસીને ઝીણું રે કાંત્યું, નથી રાખ્યું કાચું રે.’

મીરાંને બે બાબતમાં રસ છે : અપ્રગટ રહેવામા ને નક્કરની પ્રાપ્તિમાં. આથી તેણે ખૂણે બેસવું પસંદ કર્યું છે. કોઈ જુએ નહીં તેમ રહેવું ને સર્વ કાંઈ કાચી વસ્તુને પારખીને તેના ભણી ન ધસવું એ મહામંત્ર મીરાં પામી છે. તેની આધ્યાત્મિક ખુમારીનો આ એક વધુ પુરાવો સાંપડે છે.

મીરાંના નામ વિશે મંતવ્ય આપતાં શ્રી નિરંજન ભગત નોંધે છે : ‘મીરાં’ શબ્દ વિશે બે અનુમાનો છે : ‘મીરાં’ શબ્દ ફારસીમાંથી આવ્યો છે. એના અર્થો છે : પરમેશ્વર, અગ્રણી અને અમીર. મીરાં શબ્દ સંસ્કૃતમાંથી આવ્યો છે મીર+આં. સંસ્કૃતમાં ‘મીર’નો અર્થ છે સમુદ્ર. ‘મીરાં’ શબ્દ સંસ્કૃત ‘મિહિર’ગ્ફ પરિવર્તનરૂપ હોય તો ‘મિહિર’નો અર્થ છે સૂર્ય. મીરાંના આ તમાર અર્થો મેડતાની આ રાજકુમારીએ, પરમેશ્વરની અભૂતપૂર્વ એવી પ્રિયતમાએ સાર્થક કર્યા છે.

આરંભે શૃંગારમંડિત જણાતો મીરાંનો પ્રેમ આરંભથી અંત સુધી દિવ્ય છે. એનાં પદોમાં દિવ્યતાની સુગંધ ઠેર ઠેર છવાયેલી જોવા મળે છે. એ દિવ્યતામાં પ્રતીતિ, અનુભૂતિ ભળતાં એનાં પદો શાશ્વતીને પામે છે.

ઈ.સ.૧૯૨૪માં, એક સંવાદમાં ગાંધીજીએ મીરાં ને મીરાંનાં પદ વિશે જે કહેલું તેમાં આ દિવ્યતા ને શાશ્વત તત્વના સુયોગનો સંકેત રહેલો છે : ‘મીરાંનાં પદ હંમેશા સુંદર લાગે છે. એ બહુ હૃદયદ્રાવક છે કારણ કે એ સાચાં છે. મીરાંએ એનાથી ગાયા વિના નથી રહેવાયું એથી ગાયું છે. એનાં પદ સીધાં હૃદયમાંથી ફૂટે છે-ફૂવારાની જેમ. અન્ય કેટલાંકના પદની જેમ એનાં પદ કીર્તિ માટે કે લોકપ્રિયતા માટે રચાયાં નથી. એમાં એની હંમેશની અપીલનું રહસ્ય છે.’

મીરાંની અધ્યાત્મયાત્રા એની આત્મર્તિને લઈને, એના દિવ્ય પ્રેમને લઈને, એના શાશ્વત સંદેશને લઈને સૌને કૃતાર્થ બનાવતી રહી છે. આ કારણે મીરાંનું સ્થાન માનવગુરુનું બન્યું છે. માત્ર પરમેશ્વરની પ્રિયા હોવાને નાતે જ નહીં પણ જીવનનો અર્થ પામ્યાને કારણે પણ મીરાં મરમી માનવગુરુ સિદ્ધ થઈ છે.


ડૉ. દર્શના ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રઃ
• પત્રવ્યવહારનું સરનામું: ન્યૂ મિન્ટ રોડ, ભુજ (કચ્છ), ભારત ૩૭૦૦૦૧

• ઇ-પત્રવ્યવહારનું સરનામું: dr_dholakia@rediffmail.com

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

1 comment for “મરમી માનવગુરુ : મીરાં

  1. February 14, 2018 at 10:42 pm

    આ લેખ વાંચતા જ જાણે મીરાંના પ્રેમરસમાં તરબોળ થઇ જવાયું

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.