વ્યંગ્યચિત્રોના વિશ્વમાં (૧) : વક્ર નજરે વેલેન્‍ટાઈન ડે

– બીરેન કોઠારી

ખાસ કરીને પશ્ચિમી દેશોમાં 14 ફેબ્રુઆરીનો દિવસ ‘વેલેન્‍ટાઈન ડે’ તરીકે ઊજવાય છે, જેનો વ્યાપ હવે ઘણા દેશોમાં પ્રસરી રહ્યો છે. આ ઊજવણીનો આરંભ શી રીતે થયો એ અંગે જાતજાતની દંતકથાઓ છે. ટૂંકમાં એટલું કે આ દિવસે પોતાના પ્રિય પાત્રને ફૂલ, ચોકલેટ કે એવી અન્ય ભેટ આપવાનું માહાત્મ્ય છે. સમય વીતતાં આ દિવસનું પૂર્ણપણે વ્યાપારીકરણ થઈ ગયું છે. ભેટ મૂકવા માટે હૃદયના આકારનાં લાલરંગી બોક્સ આ દિવસની વિશેષતા છે. આ ઊજવણી મોટે ભાગે યુવાઓને આકર્ષતી હોવાથી વિભિન્ન સંસ્કૃતિ ધરાવતા દેશોમાં પણ તે પ્રસરી ગઈ છે. તેને કારણે જે તે દેશના સંસ્કૃતિપ્રેમીઓ આવી ‘પશ્ચિમી ઊજવણી’નો વિરોધ પણ કરી રહ્યા છે.

‘વેલેન્‍ટાઈન ડે’નું પ્રતીક ‘ક્યુપીડ’ તરીકે ઓળખાતો દેવદૂત છે, જેની પાસે ભાથામાં ‘કામબાણ’ હોય છે. જે તે પાત્ર પર તે કામબાણ છોડે એટલે તેની અસર થયા વિના રહે નહીં.

વેલેન્‍ટાઈન ડે વિશેનાં કાર્ટૂનો માણવા માટે આટલી પૂર્વભૂમિકા જરૂરી છે. હવે જોઈએ આ દિનવિશેષની ઉજવણીનાં વિવિધ પાસાં વક્ર નજરે.

**** **** ****

અમેરિકન કાર્ટૂનિસ્ટ ડેવ કાર્પેન્‍ટરનું આ કાર્ટૂન માર્મિક છે. હૃદયરોગ વિશેષજ્ઞ તબીબોનું સંમેલન ભરાયેલું છે, જેમાં વક્તાઓ હૃદય અંગેનાં વિવિધ પાસાંઓ વિશે વક્તવ્ય આપી રહ્યા છે. હૃદયવિશેષજ્ઞ આ વક્તાઓની હરોળમાં હવે ક્યુપીડનો વારો છે, જે હૃદયની ‘અન્ય’ બાબતો વિશે બોલવાના છે, એમ ઉદ્‍ઘોષણા કરાઈ રહી છે. પ્રેમ સાથે હૃદયનો સીધો સંબંધ હોવાનું મનાય છે, તેથી તે બાબતે બોલવા માટે ક્યુપીડથી વધુ અધિકારી કોણ હોઈ શકે? (ડેવ કાર્પેન્‍ટરનાં વિવિધ વિષય પરનાં વર્ગીકૃત અન્ય કાર્ટૂનો તેમની વેબસાઈટ http://carptoons.com/?q=home પર માણી શકાશે.)

****

અમેરિકન કાર્ટૂનિસ્ટ માર્થા કેમ્પબેલ/Martha Campbell નું આ કાર્ટૂન મઝાનું છે. કાર્ડ લેવા ગયેલો બાળક ‘લવ’ (Love) શબ્દનો આધુનિક સ્પેલિંગ (Luv) જોઈને મૂંઝાઈ જાય છે. પોતાની શિક્ષિકાને તે કાર્ડ આપવા ઈચ્છે છે, તેથી તેને એવા કાર્ડની તલાશ છે, જેની પર સ્પેલિંગ સાચી રીતે લખ્યો હોય. માર્થાનાં કાર્ટૂનોની વિશેષતા તેની પાતળી રેખાઓ છે. પૃષ્ઠભૂમિનું ચિત્રાંકન પણ તેઓ ખપ પૂરતું જ કરે છે, તેથી તેમનાં કાર્ટૂનો ભર્યાંભર્યાં લાગવાને બદલે તેમાં અવકાશ વધુ લાગે છે.

****

અમેરિકન કાર્ટૂનિસ્ટ આર.જે.મેટસન/ Matson મુખ્યત્વે રાજકીય કાર્ટૂન દોરે છે. આ કાર્ટૂનમાં તેમણે અમેરિકન પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ પર ‘નિશાન’ તાકેલું છે. ક્યુપીડ તરીકે બતાવાયેલા ટ્રમ્પ પોતાની જાતના જ પ્રેમમાં ગળાડૂબ છે, તેથી તેઓ ‘કામબાણ’ અન્ય કોઈ તરફ ન તાકતાં પોતાની તરફ જ તાકે છે.

મેટસનનાં કાર્ટૂનો તેમની વેબસાઈટ http://www.rjmatson.com/cartoons.htm પર માણી શકાશે.

“****

અમેરિકના કાર્ટૂનિસ્ટ માર્ક એન્‍ડરસન/Mark Anderson અનેકવિધ વિષયો પર કાર્ટૂન દોરે છે, દોરતાં પણ શીખવે છે. તેમનું આ કાર્ટૂન વ્યાપારજગત અને વેલેન્‍ટાઈનને સાંકળે છે. એક કંપની બીજી કંપનીને ‘વેલેન્ટાઈન ડે’નું કાર્ડ મોકલીને ‘તમે મને પસંદ છો’ એમ કહે ત્યારે એનો શો અર્થ થાય એ અહીં બતાવેલું છે.

માર્કનાં અન્ય અસંખ્ય કાર્ટૂનો તેમની વેબસાઈટ https://www.andertoons.com/ પર માણી શકાશે.

****

કેનેડાના કાર્ટૂનિસ્ટ સ્ટીવ નીઝ/ Steve Nease નું આ કાર્ટૂન સંબંધોના વધતા જતા વૈવિધ્ય પર પ્રકાશ ફેંકે છે. સામાન્ય રીતે વેલેન્‍ટાઈન ડેના દિવસે વિજાતીય પાત્રો એકબીજાને કાર્ડ આપે એવું હોય છે. પણ હવે અન્ય પ્રકારના સંબંધોને જે રીતે માન્યતા મળી રહી છે એ જોતાં અનેકવિધ સંબંધો મુજબનાં કાર્ડ વધારવાં પડ્યાં છે. તેમનાં કાર્ટૂનોમાં જાડી રેખાઓ ઉપરાંત ઝીણવટભરી વિગતોનું ચિત્રાંકન જોવા મળે છે, જેને કારણે આખી ફ્રેમ ભરીભરી લાગે છે.

નીઝનાં અનેક કાર્ટૂનો તેમની વેબસાઈટ http://neasecartoons.com/ પર જોઈ શકાશે.

****

કાર્ટૂનિસ્ટ એડવર્ડ ફ્રેસીનો/Edward Frascino નું આ કાર્ટૂન એક ચિત્રની જેમ દોરાયેલું છે. વળાંકોવાળી સશક્ત રેખાઓની સાથે રેન્‍ડરીંગની અસરને કારણે આમ લાગે છે. અલબત્ત, રેખાઓ સ્કેચમાં હોય એવી ઝડપી છે. કાર્ટૂનનો વિષય એ જ પરંપરાગત, પતિ અને પત્ની વચ્ચેના સંબંધ, શંકા અને વિશ્વાસનો છે. પતિ પર બે વેલેન્‍ટાઈન કાર્ડ નામ વિનાનાં આવેલાં છે. તેમને ખાત્રીની હદની શંકા છે કે એ બેમાંનું એક કાર્ડ પત્નીએ મોકલેલું છે. પત્નીને આ જાણીને નવાઈ લાગી હોય એવા તેના હાવભાવ છે. નવાઈ બેમાંથી કોઈ એક બાબતે લાગી શકે. એક તો પતિને શી રીતે જાણ થઈ ગઈ? અથવા તો એ બન્ને અનામી કોણ હશે?

****

આ કાર્ટૂનના કાર્ટૂનિસ્ટનો ખ્યાલ આવતો નથી. પણ અહીં જે વૃત્તિ સ્ત્રીઓની ઓળખ હોવાની માન્યતા ગણાય છે, તેની પર વ્યંગ્ય છે. ક્યુપીડ બાણ છોડી દે છે, જેથી પ્રેમ જન્મે. પણ નિશાન ચૂકી જવાથી એ તીર ‘સેલ’ માટે મૂકેલા પગરખાંની જોડીને વાગે છે. બાણની અસર થાય છે અને યુવતીના મનમાં પગરખાં પ્રત્યે અનુરાગ પેદા થાય છે. મહિલાઓ ખરીદી માટે આકર્ષાય છે તેનું સાચું કારણ નિશાનચૂક છે, નહીં કે તેમની મનોવૃત્તિ.

****

કાર્ટૂનિસ્ટ થોમ્મી, એટલે કે ડૉ. થોમસ એ. કોન્દેનકન્દત / Thomas A. Kondenkandath, ભારતીય મૂળના, પણ અમેરિકા વસેલા છે. તેમનાં કાર્ટૂનની જાડી રેખાઓ મલયાલમ શૈલીનાં વેધક રાજકીય કાર્ટૂનોની યાદ અપાવે એવી છે. આ કાર્ટૂનમાં તેમણે અમેરિકાના બે મુખ્ય રાજકીય પક્ષ વચ્ચે વેલેન્‍ટાઈન ડે નિમિત્તે થતી ગુલાબની આપ-લે દર્શાવી છે. હાથી ‘ગ્રાન્‍ડ ઓલ્ડ પાર્ટી’ (રિપબ્લિક પક્ષ) અને ગધેડું ડેમોક્રેટીક પક્ષનું પ્રતીક છે. અમેરિકાના વર્તમાન પ્રમુખ ટ્રમ્પ પણ રિપબ્લિક પક્ષના છે. ડેમોક્રેટીક પક્ષનો સભ્ય કહે છે, ‘ગુલાબ ગમે છે, પણ તેની સાથેના કાંટા નહીં.’ ગુલાબને એ રીતે પકડવામાં આવ્યું છે કે તેના કાંટા સામાવાળાને જ વાગે.

****

કેન્યાના યુવાન કાર્ટૂનિસ્ટ માઈક મુનેનેએ દર્શાવેલી પોતાના દેશની સ્થિતિ આમ તો ત્રીજા વિશ્વના કોઈ પણ દેશને લાગુ પડે છે- ભારતને પણ. પ્રજાને અન્નવસ્ત્ર જેવી મૂળભૂત વસ્તુઓના ફાંફા હોય ત્યારે શાસકો તેને ‘હેપ્પી વેલેન્ટાઈન ડે’ કહીને શુભેચ્છા આપે છે અને તેના પાત્રમાં ગુલાબનું ફૂલ મૂકે છે. નાગરિકની લાચારી અને વંચિતતાની સાથેસાથે આ કાર્ટૂનમાં બાળકને બતાવીને કાર્ટૂનિસ્ટે દેશના ભાવિના ધૂંધળા ચિત્ર તરફ પણ નિર્દેશ કર્યો છે.

****

ઈન્‍ગ્લેન્‍ડસ્થિત કાર્ટૂનિસ્ટ ડેવ વૉકર/Dave Walker કોઈ એક જ વિષય પર વિવિધ કાર્ટૂનો બનાવવામાં માહેર છે અને તેમનાં એવાં પુસ્તકો પણ પ્રકાશિત થયેલા છે. તેમનાં કાર્ટૂનોમાં રેખાઓની સરળતા છેતરામણી છે. કોઈને એમ જ લાગે કે આમાં શું? પણ એ કેટલું અઘરું છે એ તો ધ્યાનથી જુએ તો જ સમજાય. ડેવ મુખ્યત્વે આકૃતિની આઉટલાઈન (બાહ્યરેખા) જ ચીતરે છે. વળાંકસૂચક રેખાઓ પણ તેઓ દોરતા નથી, આમ છતાં તેમનાં કાર્ટૂનોમાં ચિત્રાંકનની સ્પષ્ટતા અદ્‍ભુત છે.

અહીં દર્શાવેલા કાર્ટૂનમાં પણ તેમણે પુરુષ અને સ્ત્રીની એ જ મનોવૃત્તિ દર્શાવી છે. એક તરફ વેચાણનું કાઉન્‍ટર છે, અને તેની બાજુમાં જ પરત લેવાનું. વેચાણના કાઉન્‍ટર પર સ્વાભાવિકપણે જ પુરુષોની કતાર છે, જ્યારે પરત લેવાના કાઉન્ટર પર સ્ત્રીઓની, જે ઘણું સૂચવી જાય છે. ખરી મઝા અહીં આ હાર થકી દિલનો જે આકાર બને છે એની છે.

ડેવ વૉકરનાં કાર્ટૂનોમાં રસ ધરાવનાર તેમનાં વધુ કાર્ટૂનો તેમની વેબસાઈટ http://davewalker.com/ પર જોઈ શકશે.

****

સિકંદરાબાદસ્થિત કાર્ટૂનિસ્ટ સુભાનીની આગવી શૈલી છે. તેઓ રાજકીય કાર્ટૂનો ચીતરે છે. ‘પ્રજા’ને ખુશ રાખવા માટે વિવિધ પક્ષોમાં જે હોડ ચાલી છે તેની પર તેમણે કટાક્ષ કર્યો છે. એક પક્ષે તેના મતવિસ્તારના મતદાતાઓને વેલેન્‍ટાઈન ડે નિમિત્તે કાર્ડ મોકલ્યાં છે. આથી અકળાયેલા બીજા પક્ષના નેતા તેની ફરિયાદ ચૂંટણી પંચને કરવાનું કહે છે. સુભાનીનાં કાર્ટૂનોમાં મોટે ભાગે ધારને ગોળ બતાવવાને બદલે તેના ખૂણા નીકળેલા બતાવવામાં આવે છે. અહીં ડાબી તરફના નેતાની ધોતીની ધારમાં આ બાબત જોઈ શકાશે. સુભાનીની શૈલીની આ ઓળખ કહી શકાય.

****

આ કડીનો અંત રાજકીય કાર્ટૂનથી કરીએ. આ કાર્ટૂનના કાર્ટૂનિસ્ટ છે મહારાષ્ટ્ર નવનિર્માણ સેનાના વડા રાજ ઠાકરે. નરેન્‍દ્ર મોદી અને શરદ પવાર એકબીજાને મિઠાઈ ખવડાવતાં કહી રહ્યા છે, ‘તમે મારા વેલેન્‍ટાઈન છો.’ કાર્ટૂનની અગ્રભૂમિમાં ગુસ્સે થયેલા આર.એસ.એસ.ના વડા ભલાભોળા મરાઠી માણૂસને કહી રહ્યા છે, ‘એમણે તને કાકા-ભત્રીજાની જોડીથી છૂટકારો મેળવી લેવાનું કહ્યું કે નહીં? અને પેલા પવાર ભ્રષ્ટ છે? તું આ શી રીતે ભૂલી શકે? તું એમની સાથે ભોજનમાં શી રીતે જોડાઈ શકે? ચાલ, ભાગ અહીંથી.’

મૂળ ઘટના કંઈક આવી છે. વાત 2015 ની છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી મહારાષ્ટ્રના બારામતીની મુલાકાતે ગયા હતા, જે તેમના પ્રખર વિરોધી અને નેશનલિસ્ટ કોંગ્રેસ પાર્ટીના અધ્યક્ષ શરદ પવારનું વતન છે. અહીં વડાપ્રધાન એક જાહેર સમારંભમાં પવારની સાથે મંચ પર બિરાજમાન થયા, પવાર દ્વારા સંચાલિત વિવિધ સંસ્થાઓની મુલાકાત લીધી, તેમની સાથે ભોજન પણ લીધું અને એમ પુરવાર કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો કે પવાર તેમને સહાય કરવા તત્પર છે. અલબત્ત, બન્ને અગ્રણીઓએ આ મુલાકાતનું કોઈ રાજકીય અર્થઘટન ન કરવાનું સૌને જણાવ્યું છે. વડાપ્રધાને લોકશાહી ‘સંવાદ’ અને ‘વિવાદ’ એમ બન્ને માર્ગ પર સમાંતરે ચાલતી હોવાનું પણ જણાવ્યું. નેતાઓ વચ્ચે સંવાદ કદી સ્થગિત થવા જોઈએ નહીં એમ તેમણે કહ્યું. વડાપ્રધાનનો અભિગમ જોતાં તેમના મુખે આ વાત કેટલી ઉચિત ગણાય એ કહેવાની ભાગ્યે જ જરૂર છે. રાજ ઠાકરેએ તેથી જ આવું આકરું કાર્ટૂન ચીતર્યું જણાય છે. નેતાઓના સહભોજનમાં સામાન્ય નાગરિક જોડાઈ શકે નહીં.

નેતા તરીકે રાજ જે હોય એ, કાર્ટૂનિસ્ટ તરીકે તેઓ તેમના કાકા બાળાસાહેબ ઠાકરેની જેમ જ અત્યંત પ્રતિભાશાળી છે એ આમાં જણાઈ આવે છે. તેમની માનવાકૃતિઓની શૈલી લક્ષ્મણની શૈલી સાથે સામ્ય ધરાવે છે.

****

Disclaimer: The cartoons in this post have been taken from net purely for non-commercial purpose with due credits to cartoonists as far as possible. If there is any breach of copy right, and would be brought to our notice, it will be removed from here.


શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્રો:

ઈ-મેલ: bakothari@gmail.com

બ્લૉગ: Palette (અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી)

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

3 comments for “વ્યંગ્યચિત્રોના વિશ્વમાં (૧) : વક્ર નજરે વેલેન્‍ટાઈન ડે

  1. MAHESHCHANDRA NAIK
    February 13, 2018 at 6:24 am

    Congratulations to Shri Birenbhai for Cartoons World….

  2. Niranjan Mehta
    February 14, 2018 at 2:38 pm

    આપે કાર્ટૂન સાથે જે માહિતી આપી છે તેને કારણે કાર્ટૂનની ઓળખમાં ચાર ચાંદ લાગી ગયા. કેનેડાના કાર્ટૂન (માઈક મુનેન)નું કાર્ટૂન શું ભારતીય પ્રજાને પણ લાગું નથી પડતું?

  3. Piyush
    February 14, 2018 at 9:11 pm

    એકદમ ધમાકેદાર શરૂઆત કરી. આ શ્રેણીમાં અન્યોને પણ સાંકળી લેવાનો પ્રયોગ વૈવિધ્યમાં વધારો કરશે એવી શ્રદ્ધા છે.

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.