ભગવત રાવત : માણસ અને માણસાઈના કવિ :: મ ણ કો – ૮

ભગવાન થાવરાણી


 

આજની કવિતા નિમિત્તે આ દિવાળી અને નવા વર્ષે જ જોયેલું એક કાર્ટૂન યાદ આવી ગયું. નવા વર્ષે સવારે સાલ મુબારક કરવા આવેલા પરિવારે વગાડેલી ડોરબેલ સાંભળી એક યુગલ ઘરનું બારણું ખોલે છે. બારણે હાથ જોડી ઊભેલા પરિવારને જોઈને સફાળા પૂછે છે, “લ્યો! તમે રૂબરૂ આવ્યા? વ્હોટસેપ નથી શું?”…!

આજના યુગનું ક્રૂર વિદ્રૂપ છે આ. સગવડો, સુવિધાઓ વધતી જાય છે, પણ રોજિંદા જીવનમાં માનવીય સંસ્પર્શ ધીમે ધીમે લુપ્ત થતો જાય છે. આયોજનબદ્ધ રીતે કહો, કે ષડયંત્રની જેમ; જીવનના દરેક તબક્કે માણસની હાજરી ઘટતી જાય છે અને એનું સ્થાન મોબાઇલ, કોમ્પ્યુટર, એટીએમ અને અન્ય મશીનો પડાવતાં જાય છે. વક્રતા એ પણ, કે આપણે સૌ પણ ઝાઝું વિચાર્યા વિના આધુનિકતાના નામે એ બધું સ્વીકારતા જઈએ. તહેવારોમાં મહેમાનોના સ્વાગત માટે બનાવેલી કે મંગાવેલી મીઠાઈઓ એમનેમ પડી રહે છે અને મોબાઇલમાં શુભેચ્છાઓનો ખડકલો થાય છે જે કેવળ સાફસૂફ કરતાં જ કલાકો નીકળી જાય છે. જીવતાજાગતા મનુષ્યના સ્પર્શ કે હૂંફ વગર, એની સાથે રૂ – બ – રૂ થયા વગર આપણે સૌ ધીમી પણ મક્કમ ગતિએ રોબો – યંત્રમાનવમાં તબદીલ થતા જઈએ છીએ. નહીંતર એ કેવી કરુણતા કે સ્વજન ગુમાવીએ એના  ‘દુ:ખદ’ સમાચાર ફેસબુક કે વ્હોટસેપ પર મૂકીએ, એની દિલસોજી પણ હજ્જારો લોકો ત્યાં જ પાઠવે, આપણે મૂકેલી છબીને ત્યાં જ નમન કરી ત્યાં જ શ્રદ્ધાંજલિ પાઠવે અને હદ ત્યારે થાય જ્યારે એ સમાચારને અનેક લોકો  ‘ લાઈક ‘ પણ કરે !! અને આપ્તજનો આટલા બધા  ‘લાઈક’થી ભાવવિભોર પણ થતા હશે!

કવિતા જોઈએ :

                          ==  कितने  दिनों  से  कोई  घर  नहीं  आया  ==

 

कितने दिनों से कोई घर नहीं आया

यूँ ही बस मिलने मिलाने

घर जैसे वर्तमान में अतीत हो गया

मैं जैसे जीते जी व्यतीत हो गया

अब कोई घर का पता पूछता नहीं आता

खो गया हूँ कहीं

कोई खोजता नहीं आता

मैं ही कहाँ जा पाया किसी के घर

मैंने ही कहाँ कोशिश की किसी को खोजने की

मैंने ही कहाँ बिना मतलब याद किया किसी को

मैं किससे पूछूँ

मुझे क्या से क्या हो गया

 

जब कोई किसीका पता खोजता हुआ आता था

तो बताने वाले के घर दो घड़ी बैठकर

अपना पसीना सुखाता था

अपनी निकटता में परिवार के बीच किसीको इस तरह

पसीना सुखाते देखने वाला दृश्य काफ़ूर हो गया

 

पहले कोई किसी के भी घर बिना सूचना दिए

धमक जाता था और मज़ा यह कि पूरा घर

अचानक आ गए मेहमान से ऐसे खिल जाता था

मानों सचमुच कोई लाटरी खुल गई हो

 

अब हर एक को यह याद रहा आता है कि उसे

क्या क्या चाहिए

पर किसी को याद नहीं आता

उसने क्या क्या खो दिया

 

इस रीतती उम्र में

जब धीरे धीरे छूटती जा रही दुनिया हाथ से

तब बिना मतलब मिलने मिलाने का

अर्थ समझ मे आ रहा

भाग दौड़ में ग़ैरज़रूरी समझ कर

छोड़ दिया था जो रास्ते में

आज उसी का अहसास काम आ रहा है

                                                                                        – भगवत रावत

ગુજરાતી ભાવાનુવાદ :

                                         ==  ઘણા  દિવસથી  કોઈ  ઘરે  નથી  આવ્યું  ==

 

કેટલાય દિવસથી કોઈ ઘરે નથી આવ્યું

ખાલી મળવા ખાતર

ઘર જાણે વર્તમાનમાં અતીત થઈ ગયું

હું જાણ જીવતેજીવત વ્યતીત થઈ ગયો

હવે કોઈ ઘરનું ઠેકાણું ગોતતું નથી આવતું

ખોવાઈ ગયો છું ક્યાંક

કોઈ ખોળતું આવતું નથી

 

હું પણ ક્યાં જઈ શક્યો કોઈના ઘરે

મેં જ ક્યાં કોઈ કોશિશ કરી કોઈને ખોળવાની

મેં જ ક્યાં કોઈને યાદ કર્યો વિના કારણ

હું કોને પૂછું

મને શું નું શું થઈ ગયું

 

જ્યારે કોઈ કોઈકને શોધતું આવતું

તો આંગળી ચીંધનારના ઘરે બે ઘડી બેસી

પોરો ખાતું

પોતીકા માણસની જેમ પરિવાર વચ્ચે કોઈને

આમ પરસેવો લૂછતાં જોવું – એ દૃશ્ય જ ગયું હવે

 

પહેલાં કોઈ કોઈના ઘરે વગર જણાવ્યે ટપકી પડતું

અને મજાની વાત એ કે આખું ઘર

અચાનક પધારેલા મહેમાન સાથે એમ હળીમળી જતું

જાણે ખરેખર લોટરી લાગી હોય

 

હવે દરેકને એ તો યાદ હોય છે કે એને

શું શું જોઈએ

એ કોઈને યાદ નથી રહેતું

કે એણે શું શું ગુમાવી નાખ્યું

આ ખૂટતી જતી ઉંમરમાં

જ્યારે દુનિયા ધીરે ધીરે હાથમાંથી સરકતી જાય છે

ત્યારે કારણ વિના મળવાભળવાનો

અર્થ સમજાય છે

ભાગમભાગમાં બિનજરૂરી સમજીને

છોડી દીધેલું જે રસ્તામાં

આજે હવે

એ જ સંવેદન કામ આવી રહ્યું છે …

                                                                      – ભગવત રાવત

કવિ જે ઘટનાક્રમ વિષે અફસોસ વ્યક્ત કરે છે એ, કવિ કહે છે તેમ, આજકાલની નથી. આ પરિવર્તનનાં એંધાણ વર્ષોથી દેખાવાં શરૂ થઈ ચૂક્યાં હતાં. હવે કોઈ અમસ્તું અમસ્તું મળવા નથી આવતું. હવે કોઈ અકારણ યાદ સુધ્ધાં નથી કરતું. આપણે સૌ આ હદે એકબીજાથી કપાઈ ગયા ? મોબાઇલમાં સંપર્ક જ શું એકમાત્ર સંપર્ક છે?

જાવેદ અખ્તર કહે છે :

ગિન  ગિન  કે  સિક્કે  હાથ  મેરા  ખુરદરા*  હુઆ

જાતી  રહી   વો  લમ્સ** કી  નર્મી  –  બુરા  હુઆ

                                                          (* ખરબચડો    ** સ્પર્શ)

ફોન કે મેસેજથી ગમે તેટલી વાર મળો,  ‘ લમ્સની નર્મી ‘ ક્યાંથી મળશે ? 

માધવ રામાનુજ આ રૂબરૂ મળવાની હસરત સ્હેજ જુદી રીતે વ્યક્ત કરે છે :

એક એવી હોય મહેફિલ જ્યાં મને

કોઈ બોલાવે નહીં ને જઈ શકું

જીવતોજાગતો જણ રાતોરાત ભૂતકાળ બની ગયો. પોતાનો વસવસો વ્યક્ત કરતાં સહસા કવિને અપરાધબોધ થાય છે, જાત વિષે. કોઈ ઘરે નથી આવતું તો પોતે વળી ક્યાં કોઈ મિત્ર- સંબંધી – સ્વજનનું ઠેકાણું ખોળતાં ક્યાંય ગયા છે ? ઘરે જવાની વાત તો દૂર, પોતે પણ ક્યાં કોઈને અમથા અમથા યાદ કર્યા કારણ વગર ? જગતનું જગત જાણે, આ મને શું થઈ ગયું ?

ખુદને ખરાબ કહેવાની હિંમત નથી રહી

માટે કહે છે લોક, જમાનો ખરાબ છે   

આ રોગ સંક્રામક છે. માણસ દિનપ્રતિદિન વધુને વધુ એકલો અને સ્વકેન્દ્રિત થતો જાય છે અને એનામા એ સભાનતા પણ નથી રહી કે એ જાણ્યેઅજાણ્યે યંત્રયુગ તરફ ધસમસતા આગળ વધતા ટોળામાં સામેલ થઈ રહ્યો છે.

યે ક્યા હૈ કિ બઢતે ચલો બઢતે ચલો આગે

જબ બૈઠ કે સોચેંગે તો કુછ બાત બનેગી

વીતેલા જમાનાને યાદ કરતાં કવિ કહે છે કે શું હતા એ દિવસો! કોઈ અન્યના ઘરે, આપણને જે ઘરની તલાશ હોય એ ઘરનું સરનામું પૂછીએ તો ત્યાં પણ મીઠો આવકાર મળતો, પાણીનો પ્યાલો ધરવામાં આવતો અને ઘરની અંદર નહીં તો ફળિયા કે ઓસરીમાં બેસાડીને દિશાસૂચન કરવામાં આવતું. હવે  ‘અજાણ્યા’ લોકોને ફળિયાની બહારથી જ વળાવી દેવામાં આવે છે!

હરેકને એ સંશયની નજરે જુએ છે –  આ માણસ સમજદાર છે

એ સૌને અજાણ્યાઓથી ચેતવે છે  –  આ માણસ સમજદાર છે

પહેલાં કોઈના ઘરે વગર કારણે કે વગર સૂચનાએ ટપકી પડવામાં કોઈ અભદ્રતા કે શિષ્ટાચાર – ભંગ લેખાતો નહીં. હવે ભૂલેચુકે કોઈ ઘરે આવ્યું હોય અને ઔપચારિકતાવશ ઘરે આવવાનું વળતું નિમંત્રણ આપે તો પણ પેલો ભારોભાર ખૂંચતો મમરો મૂકવાનું ચૂકતો નથી, ‘ફોન કરીને આવજો, હોં ને!’ ત્યારે મારા જેવા વેદિયાને એ સલાહ પાછળ એવી શંકા જાય કે એમનો ઇરાદો નેક નથી, એ ચોક્કસ, ફોન કરીશું ત્યારે પોતે “બહારગામ છે” કહીને છટકી જશે!

ત્યારે ઘરે મહેમાન આવે અને ઘરના સૌને ખરેખરો આનંદ થતો એટલું જ નહીં, ઘેર એકાદ દિવસ રોકાવા આવેલા મહેમાનને બે દિવસ વધુ રોકાઈ જવાનો આગ્રહ દિલથી કરવામાં આવતો અને મહેમાન રોકાઈ પણ જતા. હવે આપણે માત્ર બેસવા આવેલા મહેમાન, પરત જાય તો જમવા બેસીએ એ માટે પ્રતિક્ષારત હોઈએ છીએ.

આપણને જે જોઈએ એ  ‘વસ્તુઓ’ ની યાદી બનાવવામાં રત આપણે સૌ એ લાહ્યમાં ને લાહ્યમાં શું ખોઈ રહ્યા છીએ એ વિસરતા જઈએ છીએ.

દોટ એવી આંધળી અને હાંફળીફાંફળી છે કે રસ્તામાં દોડવાને બદલે માત્ર ચાલતો કોઈ સુસ્ત જણ મળે તો એ આપણને કોઈ પરગ્રહનો જીવ લાગે છે!

વગર કારણે કોઈને મળવા જવાનો કે મળવા બોલાવવાનો આનંદ, જેમ કવિને આ વીજળીક ઝડપના યુગમાં સમજાય છે તેમ અન્ય સમજદારોને પણ સમજાય તો છે પણ એ લોકો લાચાર છે બેહિસાબ અને વિકરાળ બહુમતી આગળ.

આધુનિકતાની ધસમસતા વેગવંતી જળરાશિ આગળ માનવીય સંસ્પર્શની નાજુક જમીન ડૂબમાં જઈ રહી છે અને આપણને એની તમા નથી!


શ્રી ભગવાન થાવરાણીનો સંપર્ક bhagwan.thavrani@gmail.com વીજાણુ પત્રવ્યવહાર સરનામે થઈ શકશે.

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

5 comments for “ભગવત રાવત : માણસ અને માણસાઈના કવિ :: મ ણ કો – ૮

  1. सत्यपाल यादव
    January 24, 2018 at 8:46 am

    आप को, आप के परिश्रम को सलाम, सर
    भाषा की सहजता, जटिल भावों की सरल अभिव्यक्ति
    अभिवादन ।

  2. samir dholakia
    January 24, 2018 at 2:04 pm

    આજ ના યુગ ની નરસી બાજુઓ કવીએ બહુજ સરસ રીતે ઉજાગર કરી છે. થાવરાનીભાઈ નો ખાસ આભાર ભગવત રાવતને મારા જેવા અ-કવિ વાંચકો સુધી લાવવા માટે

  3. mahesh joshi
    January 25, 2018 at 12:46 pm

    I have to reiterate that this man touches the touchy and real issues of our life and society in which we live now a days. Slowly and steadily all who read this series become fan of great Bhagvat Rawat.
    इस रीतती उम्र में
    जब धीरे धीरे छूटती जा रही दुनिया हाथ से
    तब बिना मतलब मिलने मिलाने का
    अर्थ समझ मे आ रहा
    one may just worry what shall be the scenario 10/20 years from now !
    Thanks for presenting this one from treasure of Bhagvat Rawat.

  4. February 2, 2018 at 8:40 am

    સરસ કાવ્ય અનેલખાણ.
    સરયૂ પરીખ

  5. February 3, 2018 at 1:21 pm

    “આધુનિકતાની ધસમસતા વેગવંતી જળરાશિ આગળ માનવીય સંસ્પર્શની નાજુક જમીન ડૂબમાં જઈ રહી છે અને આપણને એની તમા નથી!”

    આખ્ખા લેખ નુ નવનીત

    ખરેખર ભગવતજી અને ભગવાનજી એક સિક્કા ની બે બાજુ હોય એવું લાગે છે.
    આભાર…કવિ +કવિ ને ઉજાગર કરવાં બદલ..

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.