વિમાસણ : લાગણીશીલ અને ‘પ્રૅક્ટિકલ’ વ્યક્તિ

-સમીર ધોળકિયા

આપણે બધા આપણી જિંદગીમાં અનેક અને દરેક પ્રકારની વ્યક્તિઓને મળીએ છીએ. કોઈ વધુ લાગણીશીલ હોય તો કોઈ ઓછી. કોઈની રીત સીધી સરળ હોય અને કોઈની આડીઅવળી! કોઈ વ્યક્તિ બધી જ વાત લાગણીથી વિચારે તો કોઈ લાગણીઓ સંયમમાં રાખીને વિચારે, વાત કરે અને નિર્ણયો લે. અહીં કોણ સાચું કે ખોટું અથવા કોણ સારું કે ખરાબ તે નક્કી કરવાનો કોઈ જ પ્રયાસ નથી. દરેક વ્યક્તિ પોતાની રીતે આગવી છે અને તેનાં આગવાપણાનું સન્માન કરવાનું હોય, નહીં કે તેના વલણ પર કોઈ ચુકાદો આપવાનો હોય.

image

પણ આપણે એ પણ જાણીએ છીએ કે કોઈ વ્યક્તિ પૂરી રીતે લાગણીને વશ નથી હોતી કે સંપૂર્ણપણે લાગણીવિહીન નથી હોતી. દરેક વ્યક્તિમાં શ્રદ્ધા(લાગણીને વશ થવું) અને તર્ક(લાગણીને વશ ન થવું)નું એક મિશ્રણ હોય છે જે હમેશા ખૂબ જ રસપ્રદ હોય છે.સાથે એ પણ સ્વીકારવું રહ્યું કે શ્રદ્ધા અને તર્કની આ સમજણ બિલકુલ અધૂરી છે. પણ આપણે અત્યારે શ્રદ્ધા અને તર્ક વિષે નહિ પણ જીવતીજાગતી વ્યક્તિઓ કે એવા સમૂહોના માનસિક વલણ વિષે વિચારી રહ્યા છીએ.

લાગણીશીલ કે ઊર્મિશીલ વ્યક્તિ

આવી વ્યક્તિઓ સામે આવતા દરેક અંગત પ્રશ્ન કે જાહેર વાતનો પહેલો પ્રતિભાવ લાગણીસભર જ હોય છે. થોડી વાર પછી આવતા પ્રતિભાવમાં થોડું વધુ સંતુલન આવી શકે છે. આવી વ્યક્તિઓ સામી વ્યક્તિને ઉર્મિહીન તરીકે મૂલવે છે.ધીમે ધીમે એમાં પણ સંતુલન આવતું જાય છે, જો પુરતો સમય મળે તો! તેમને એમ જ લાગે છે કે સામી વ્યક્તિ કે સમૂહ આટલી નાની વાત અને તેની લાગણી કેમ સમજી નથી શકતો. સામા પ્રશ્નકારની માનસિક પ્રક્રિયા કે તેમની લાગણી કે તેમનો તર્ક જલ્દી સમજમાં આવતો નથી .

પ્રૅક્ટિકલ વ્યક્તિ

આ પ્રકારમાં આવતી વ્યક્તિ કોઈ પણ પ્રશ્ન વિષે પહેલાં તે વાત શક્ય થઈ શકશે/અમલમાં મૂકી શકાશે કે નહિ, તે તપાસે છે અને પછી તેનો ઉકેલ શોધવાનો પ્રયત્ન કરે છે. પ્રશ્નકારની તે બાબતમાં સંકળાયેલ લાગણી વિષે તે પહેલાં તો વિચારી જ નથી શકતી. તેની પહેલી દૃષ્ટિ તો આમ થઈ શકે/ન થઈ શકે એના પર પડે છે. ધીરે ધીરે તે પણ પ્રશ્નમાં સંકળાયેલ લાગણી સમજતી થાય છે.

આ રીતે જુઓ તો બંને પ્રકારની વ્યક્તિ કે સમૂહો પહેલાં સામસામાં હોય છે અને ધીમે ધીમે એવા મુકામ પર આવે છે જ્યાંથી બંને પક્ષોને માન્ય એવો સંવાદ થઇ શકે.

આ લખવાનું પ્રયોજન એ છે કે કે જયારે આવી વિરુદ્ધ વલણવાળી વ્યક્તિઓ કે સમૂહો સંવાદમાં ઊતરે છે ત્યારે તેમને સમાન સ્તર પર આવતા જોવાની પ્રક્રિયા બહુ જ રસપ્રદ હોય છે. ઘણી વાર એવું પણ બને કે બંને વ્યક્તિઓ વિદ્વાન હોય તો પણ તેઓ સામા પક્ષ કે વ્યક્તિઓના સમજસ્તર પર આવી જ ન શકે અને તે પણ ચર્ચાના અંત સુધી! આપણે બધા ટેલીવિઝન ચર્ચામાં આ જોતા-સાંભળતા હોઈએ છીએ. આવી ચર્ચામાં બૂમબરાડા વચ્ચે આ વ્યક્તિઓનાં માનસિક સ્તર વિવિધ હોય છે તે આપણે શ્રોતાઓ સહેલાઈથી જોઈ શકીએ છીએ પણ વિદ્વાનો, કે જે ચર્ચામાં હોય છે, તે નથી જોઈ શકતા. એ પણ સ્વીકારવું રહ્યું કે વિભિન્ન વિચારસરણીવાળી વ્યક્તિઓ વચ્ચેની ચર્ચા, એક જ વિચારસરણીવાળી વ્યક્તિઓ વચ્ચેની ચર્ચા કરતાં વધુ રસપ્રદ અને જ્ઞાનવર્ધક હોઈ શકે છે. દા.ત. બે આસ્તિક કે બે નાસ્તિક વચ્ચેની ચર્ચા કરતાં એક આસ્તિક અને એક નાસ્તિક વચ્ચેની ચર્ચા વધુ રસપ્રદ, ઉત્તેજક અને જ્ઞાનવર્ધક હોઈ શકે છે. આ ઉદાહરણ આપવાનું પ્રયોજન એ છે કે અહીં આપણે લાગણીશીલ અને ‘પ્રૅક્ટિકલ’ વ્યક્તિઓ વિષે વિચારીએ છીએ અને તેઓની અલગ અલગ વિચારધારા અને તેનો ઊંચોનીચો થતો પ્રવાહ જોઈ શકીએ છીએ. સામા પક્ષનું દૃષ્ટિબિંદુ સમજવામાંબંને પ્રકાર ની વ્યક્તિઓ ઓછી સફળ રહેતી હોય છે. કારણકે એ દૃષ્ટિબિંદુનું કેળવાવું બહુજ અઘરું હોય છે.

અહી ‘પ્રૅક્ટિકલ’ એટલે સમાધાનવાદી નહિ પણ પ્રશ્નોને ફક્ત ફક્ત ઊર્મિથી ના જુએ તેવી વ્યક્તિ. આપણા સમાજમાં એમ પણ માનવામાં આવે છે કે સ્ત્રીઓ વધારે ઊર્મિશીલ હોય છે અને પુરુષો પ્રૅક્ટિકલ.પણ આજના યુગ માટે એ સંપૂર્ણપણે સત્ય છે એમ ન કહી શકાય. વધારામાં આજના સમાજમાં આપણે ઊર્મિ કે લાગણીને પ્રૅક્ટિકલ અનુભવ કરતાં ઊંચું સ્થાન આપ્યું છે.

અત્યારે સામાજિક અને તમામ સ્તરે બંને પ્રકારની વ્યક્તિઓ અને જૂથોની જરૂર છે, જે કોઈ પણ આવતા પ્રશ્નોને દરેક સ્તરે મૂલવી શકે કારણ કે જરૂર લાગણી અને અનુભવ બંનેની સરખી જ હોય છે. બીજી મજાની વાત એ બની શકે કે કોઈ પણ જૂથની ચુસ્ત અભિપ્રાય ધરાવતી વ્યક્તિ ગમે ત્યારે પોતાનાથી વિરુદ્ધ અભિપ્રાય ધરાવતા જૂથમાં સ્થળાંતર કરી શકે છે!

આ બે પ્રકારની વ્યક્તિ અથવા જૂથો વિષે ચર્ચા કરવાનું પ્રયોજન એટલું જ કે આપણા રોજબરોજના વ્યવહારમાં આપણે આવી વ્યક્તિ કે વ્યક્તિઓના સંપર્કમાં આવતા હોઈએ છીએ અને છેલ્લે તો આપણે પોતાને એ જ વિચાર આવે કે આજે હું કે અમે પોતાનો મુદ્દો કે વિચાર સામી વ્યક્તિ કે વ્યક્તિઓને સમજાવી ના શક્યા. એવું કેમ? પોતાનો વિચાર ગળે સામાને ઉતારવાની વાત તો પછી આવે!

આ બધી વાત પછી એક વાત જરૂર ધ્યાનમાં આવે કે આપણાં વિવિધ ક્ષેત્રોની વ્યક્તિઓ નેતા બનવાની લાયકાત ત્યારે જ કેળવી શકે જયારે તેઓ લાગણીશીલ વ્યક્તિ અને ‘પ્રૅક્ટિકલ’ વ્યક્તિનાં જૂથોને અને બીજાં બધાં જૂથોને પોતાની વાત, પોતાના વિચારો ગળે ઉતારી શકે. આ નેતા રાજકીય હોય કે કોઈ ઉદ્યોગપતિ હોય કે સામાજિક ક્ષેત્રના હોય. સાચા નેતાની કુશળતા આમાં જ છે. આપણે જાણીએ છીએ કે જુના યુગમાં મહાત્મા ગાંધી સંવાદ કરવામાં, અને ખાસ કરીને મોટા સમૂહ સાથે સંવાદમાં બહુ જ માહિર હતા. અત્યારના યુગમાં એ કક્ષાના નહિ પણ એ પ્રકારના ઘણા નેતા આપણી આજુબાજુ છે.

ધાર્મિક અને રાજકીય નેતાઓ લાગણીશીલ વ્યક્તિ અને તેના સમૂહને ધ્યાનમાં રાખીને સંવાદ કરે છે અને ઉદ્યોગ-વાણિજ્ય સાથે જોડાયેલ નેતાઓ ‘પ્રૅક્ટિકલ’ સમૂહને ધ્યાનમાં રાખે છે.

કોઈ પણ દેશ કે સમાજમાં લોકશાહીનું સંસ્કરણ કેટલું ઊંડું ઉતર્યું છે તેની સાચી કસોટી વ્યક્તિ કે તેના સમૂહો સામા પક્ષ ની લાગણી તથા તર્ક બંને સમજવાનો પ્રયત્ન કરે છે કે કેમ અને જો તેમ ન થઈ શકે તો સામા પક્ષના વિચારોનું અને વિચારો પ્રદર્શિત કરનારનું સન્માન તો કરે, તેના પરથી વિદિત થાય છે. અને હજી સામા પક્ષ ના વિચારો સ્વીકારવા વિષે તો હજી વાત જ નથી કરી!

આપણી આજુબાજુ માં ફક્ત લાગણીશીલ અને ‘પ્રૅક્ટિકલ’ વ્યક્તિઓ જ નથી રહેતી. અનેકાનેક વિવિધ પ્રકારના લોકોથી આપણો સમાજ બનેલો છે જેના પરસ્પરના સંવાદથી જ સમરૂપતા કેળવાઈ શકે છે. અહીં ફક્ત સામાન્ય રીતે જોવામાં આવતી વ્યક્તિ કે તેના સમૂહો વિષે વાત કરી છે. બીજા સમૂહો વિષે ફરી કોઈ વાર વાત.

બાય ધ વે , આપ ક્યા પ્રકારની વ્યક્તિ છો?


શ્રી સમીર ધોળકિયાનો સંપર્ક spd1950@gmail.com સરનામે થઈ શકશે

નોંધઃ
અહીં મૂકેલ ઈમેજ નેટ પરથી સાભાર લીધેલ છે. તેના પ્રાકાશાનાધિકાર મૂળ રચયિતાના અબાધિત રહે છે.

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

2 comments for “વિમાસણ : લાગણીશીલ અને ‘પ્રૅક્ટિકલ’ વ્યક્તિ

  1. Dipak Dholakia
    December 26, 2017 at 1:14 am

    લાગણી ન હોય તો આપણે સ્વાર્થી બની જઈએ. લાગણી જ આપણને એકબીજાની નજીક લાવે છે એટલે એના વિના તો ચાલે જ નહીં. ‘પ્રૅક્ટિકલ’ વ્યક્તિ પણ લાગણીથી પ્રેરાય છે, પરંતુ એના નિર્ણયોને લાગણીનો રંગ નથી લાગતો. પુત્ર/પુત્રીના ઉજ્જ્વળ ભવિષ્ય માટે બહાર ગામ જવું હોય તો એને રોકી રાખવામાં લાગણી કરતાં લાગણીવેડા વધારે છે પણ જવા દેવાનો નિર્ણય વધારે પ્રૅક્ટિકલ છે અને એમાં લાગણી પણ છે જ.

    આ તો મારા વિચાર છે.

    • samir dholakia
      December 26, 2017 at 2:45 pm

      આભાર દીપકભાઈ ! તમે જે કહ્યું તે પણ એક ચર્ચા નો વિષય છે.

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.