ભગવત રાવત : માણસ અને માણસાઈના કવિ : મ ણ કો – ૬

ભગવાન થાવરાણી

કોઈકે કહ્યું છે કે કવિતા એક એવા સજીવનું સર્જન છે જે મૂળે જળચર છે, જમીન પર રહે છે અને હવામાં ઊડવા ચહે છે. દરેક કવિ –

હું  આવી  ચડ્યો  છું  તણાઈ  તટે

કોઈ મધ્યધારે ધકેલો    મને …

                                                 એ પંક્તિઓને ચરિતાર્થ કરે છે.

ભગવત રાવત સંવેદનાઓની સાથોસાથ શબ્દચિત્રોના કવિ છે. એમની અનેક કવિતાઓમાં કોઈક ઘટનાને થીજાવીને માત્ર ચીતરી હોય છે. એમાં મહદંશે સામાન્ય વ્યક્તિઓ અથવા જિંદગી સાથે આજીવન ઝૂઝનારી જાણીઅજાણી વ્યક્તિઓ હોય છે. એમાં ક્વચિત એવી હસ્તીઓ પણ હોય છે જેમના ચરિત્રનું કેવળ એક જ પાસું – મીડિયા કે નિહિત સ્વાર્થ ધરાવતા ઇસમોએ આપણી સમક્ષ ઢોલનગારાં પીટીને ઉપસાવેલું – આપણને ખબર હોય છે. એમનો અન્ય ચહેરો પણ છે – વધુ વાસ્તવિક અને ધબકતો – એ આપણને ખબર પણ હોતી નથી, કારણકે એ જાણવાની આપણે દરકાર પણ કરી હોતી નથી. મેધા પાટકર, તીજનબાઈ વગેરે એવા ચહેરા છે, જેમના વિષેની ભગવતની કવિતાઓ વિષે આપણે ક્યારેક વાત કરીશું.

ક્યારેક એ શબ્દચિત્રોમાં ભગવત પોતાનો અભિપ્રાય કે નિરીક્ષણ આડકતરી રીતે ઉમેરે, પણ મોટે ભાગે કોઈ ટિપ્પણી વિના માત્ર ચિત્ર જ મૂકી દે, તારણો આપણે કાઢી લેવાનાં! જેવી રીતે ઘણાં ચિત્રો સ્વયંમાં કવિતાઓ હોય છે જે બસ જોવાનાં હોય છે, અનુભવવાનાં નહીં, બિલકુલ એવી જ રીતે આવાં કવિતા- ચિત્રો અનુભવવાનાં હોય છે, જોવાનાં નહીં! એમણે દોરેલ શબ્દચિત્ર અનુભવ્યા પછી, હદયથી કામ લેનાર કોઈ પણ માણસ માટે એ ઘટનાના સૂચિતાર્થો સમજવા સ્હેજેય અઘરા નથી હોતા. એમની પ્રસ્તુત કવિતામાં પણ એક નાનકડી ઘટના છે, પાકટ વયે ત્રીજી દીકરી પરણાવતા એક મધ્યમવર્ગીય પિતા સાથે સંકળાયેલી. પહેલાં કવિતા જોઈએ :

 

                      ==  पल  पल  के  हिसाब  वाले  इन  दिनों  ==

 

पल पल के हिसाब वाले इन दिनों

यह अचरज की बात नहीं तो और क्या

कि आपकी बेटी के ब्याह में

आपके बचपन का कोई दोस्त

अचानक आपकी बग़ल में आकर खड़ा हो जाए

 

न कोई रिश्तेदारी, न कोई मतलब

न कुछ लेनादेना, न चिट्ठीपत्री

न कोई ख़बर

न कोई सेठ, न साहूकार

एक साधारणसा आदमी

पाटता तीसपैंतीस से भी ज़्यादा बरसों की दूरी

खोजताखोजता, पूछतापूछता घरमोहल्ला

वह भी अकेला नहीं, पत्नी को साथ लिए

सिर्फ़ दोस्त की बेटी के ब्याह में शामिल होने चला आया

 

मैंने तो यूँ ही डाल दिया था निमंत्रणपत्र

याद रहे आए पते पर

जैसे एक रख आते हैं

हम गणेशजी के भी पास

कहते हैं बस इतनासा करने से

सब काम निर्विघ्न निपट जाते हैं

 

खड़े रहे हम दोनों थोड़ी देर तक

एकदूसरे का मुँह देखते

देखते एकदूसरे के चेहरे पर ग आई झुर्रियाँ

रोकतेरोकते अपनेअपने अंदर की रुलाई

 

हम हंस पड़े

इस तरह गले मिले

मैं लिएलिए फिरता रहा उसे

मिलवाता एकएक से

बताता जैसे सबको

देखो ऐसा होता है

बचपन का दोस्त

 

तभी किसी सयाने ने ले जा कर अलग एक कोने में

कान में कहा मेरे

बस, बहुत हो गया, ये क्या बचपना करते हो

रिश्तेदारों पर भी ध्यान दो

लड़की वाले हो

बारात लेकर नहीं जा रहे कहीं

 

फिर ज़रा फुसफुसाती आवाज़ में बोले

मंडप के नीचे लड़की का कोई मामा आया नहीं

जाओ, मनाओ उन्हें

और वे तुम्हारे बहनोई तिवारी जी

जाने किस बात पर मुँह फुलाए बैठे हैं

 

तब टूटा मेरा ध्यान और यकायक लगा

कैसी होती है बासठ की उम्र और कैसा होता है

इस उम्र में तीसरी बेटी को ब्याहना

 

खापी कर चले गए रिश्तेदार

मानमनौवलों के बाद बड़ेबूढ़े मानदान

ऊँचे घरोंवाले चले गए अपनीअपनी घोड़ागाड़ियों

और तलवारोंभालों की शान के साथ

 

बेटी को विदा कर रह गया अकेला मैं

चाहता था थोड़ी देर और रहना बिलकुल अकेला

तभी दोस्त ने हाथ रखा कंधे पर

ओर चुपचाप अपना बीड़ी का बंडल

बढ़ा दिया मेरी तरफ़

और मेरे मुँह से निकलतेनिकलते रह गया

अरे, तू कब आया ? ….

                                                                             – भगवत रावत

 

                                                                  ગુજરાતી ભાવાનુવાદ :

 

                      ==  પળેપળના  હિસાબવાળો  આ  સમય  ==

 

પળેપળના હિસાબવાળા આ દિવસોમાં

આ વાત વિસ્મય જેવી નહીં તો વળી શું

કે તમારી દીકરીના લગ્નમાં

તમારા બચપણનો કોઈ દોસ્ત

અચાનક તમારી પડખે આવીને ઊભો રહી જાય

 

કોઈ સગપણ નહીં, કોઈ સ્વાર્થ નહીં

ન કોઈ લેવા- દેવા, ન કાગળ – પત્તર

કોઈ વાવડ પણ નહીં

ન શેઠ ન શાહુકાર

બસ એક સામાન્ય-શો માણસ

ત્રીસપાંત્રીસ વર્ષોથી પણ વધુ અંતર વળોટતો

ઘર, શેરી શોધતો શોધતો, પૂછતો પૂછતો

એ પણ એકલો નહીં, પત્ની સાથે

કેવળ દોસ્તની દીકરીના લગ્નમાં સામેલ થવા

ચાલ્યો આવ્યો

 

મેં તો અમસ્તી જ મોકલેલી કંકોતરી

જેટલું યાદ હતું એટલા અડધા – પડધા સરનામે

જે રીતે એક મૂકી આવીએ છીએ

ગણેશજીના ચરણોમાં

કહે છે, એટલું માત્ર કરવાથી

ધાં કારજ નિર્વિઘ્ને પતી જાય છે

 

ઊભા ઊભા ઘડીવાર તો અમે બન્ને

એકમેકનાં મોઢાં તાકતા રહ્યા

જોતા રહ્યા એકબીજાના ચહેરે ઊગી આવેલી કરચલીઓ

પોતપોતાની ભીતરે ઊભરાતું

રુદન રોકતાં રોકતાં હસી પડાય તેમ

ભેટી પડ્યા એકબીજાને

 

હું એને સોડમાં લઈ મહાલતો રહ્યો

મેળવતો રહ્યો બધા સાથે

જાણે કહેતો હોઉં બધાંને

જુઓ, જુઓ

આને કહેવાય નાનપણનો દોસ્ત

 

ત્યાં જ કોઈક શાણા સગાએ ખેંચી લઈ જઈ એક ખૂણે

છાનામાના કહ્યું, ‘ બસ! બહુ થયું. આ શું માંડ્યું છે ?

સગાઓ તરફ પણ ધ્યાન આપ. કન્યાવાળો છો, ક્યાંય જાન જોડીને નથી જતો.

 

પછી ધીમેકથી

માંડવામાં દીકરીના કોઈ મામા હાજર નથી

જા, મનાવી આવ એમને

અને પેલા તારા બનેવી તિવારીજી

કોણ જાણે ક્યારના મોઢું ચડાવીને બેઠા છે

ત્યારે ખૂલી મારી આંખ

અને અચાનક ભાન થયું

શું કહેવાય બાસઠની ઉંમર અને કેવું હોય

આ ઉંમરે ત્રીજી દીકરીને પરણાવવું

 

ખાઈપીને નીકળી ગયાંગાંવહાલાં

રિસામણાં – મનામણાં બાદ ઊપડી ગયા મોટા મોભાદારો

ઊંચા ખાનદાનોવાળા ગયા પોતપોતાની બગીઓ

અને ભાલા – તલવારોની શાન સાથે

 

રહી ગયો હું એકલો દીકરી વિદાય કરીને

ઇચ્છા હતી, હજી થોડીકવાર એકલો રહું

ત્યાં જ ખભે દોસ્તના હાથનો સ્પર્શ અનુભવ્યો

અને લંબાયો બીડીની ઝૂડીવાળો હાથ

મારા તરફ

અને મારા મોંમાંથી નીકળતાં નીકળતાં રહી ગયું

અરે ! તું વળી ક્યારે આવ્યો ? ….

                                                                   – ભગવત રાવત

કવિ શરૂઆતમાં જ કહે છે કે આ જમાનો પળેપળના હિસાબનો છે. કોઈને ફુરસદ જ ક્યાં છે? આ કવિતા લખાઈ એ પછીના દાયકાઓમાં તો હવે  ‘સમય એ જ પૈસો છે’ વાળી વ્યવહાર-વ્યાખ્યા વધુ જડ બની છે. એક પણ ક્ષણ વેડફાવી ન જોઈએ, વિશેષ કરીને એવા લોકો માટે જે કશા  ‘કામ’ના નથી! હવે તો મિત્રની વ્યાખ્યા પણ જાણ્યેઅજાણ્યે  ‘કામનો માણસ’ વાળા બીબામાં જડબેસલાક બેસી ગઈ છે. એટલે જ તો કેટલા બધા ‘પહોંચેલા’ મહાનુભાવોને હજ્જારો  ‘મિત્રો’ હોય છે જ્યારે આપણા જેવા ‘બિચારાઓ’ ને બે-પાંચના પણ સાંસા!

આવા માહૌલમાં કવિ, દીકરીના લગ્નમાં બચપણના મિત્રને આમંત્રણ આપી બેસે છે. એ ખુદ પણ કબૂલ કરે છે કે એ મિત્રને પાઠવેલું નિમંત્રણ તો સાવ ઔપચારિક હતું. વર્ષોથી સ્મૃતિમાં સચવાયેલા સરનામે બીડી દીધેલું, એને કંકોતરી નહીં જ મળે અથવા મળશે તો પણ નહીં જ આવે એવા વિશ્વાસ સાથે, એક વિધિ પૂરી કર્યાના સંતોષ સાથે.

બીજી અસામાન્ય ઘટના ત્યારે બની જ્યારે એ મિત્ર કવિનું ઘર શોધતો શોધતો ખરેખર લગ્નમાં હાજરી આપવા આવી ચડ્યો! મિત્રને લગ્નનું નિમંત્રણ પાઠવ્યાનું પણ ભૂલી ચૂકેલા કવિને, લગ્નમાં પધારેલા ભારેખમ લોકોની ભીડભાડ વચ્ચે આ અદના મહેમાનને જોઈને પહેલા તો અચરજ થાય છે પણ પછી તુરંત અપાર આનંદ. બન્ને સાનંદાશ્ચર્ય એકબીજાના ચહેરા પર, આટલા વર્ષોના સમયના મારના પરિણામે ઊગી આવેલી કરચલીઓ વાંચી રહે છે.

खामखां   यूँ   ही  बनेंगे  –  दोस्त  आख़िर  दोस्त  हैं

रूठ   जाएँगे ,  मनेंगे  –   दोस्त   आख़िर   दोस्त  हैं

और   सब   चलते   बनेंगे   सजते   ही   तेरी  चिता

अंत  तक  हाज़िर  रहेंगे  –  दोस्त  आख़िर  दोस्त  हैं ..

કવિ હોંશેહોંશે, આટલા પુરાણા મિત્રનું આટલાં વર્ષોનું અંતર કૂદીને પોતાની પુત્રીના લગ્નમાં આવવું જાણે સ્વયંમાં એક મોટી ઘટના હોય તેમ બધાંને આ કૌતુક દેખાડતો ઘૂમે છે. પણ એ બાલિશતા કેટલાક  ‘શાણા’ માણસોની નજરે ચડી જાય છે. લગ્નમાં વાજતેગાજતે આવેલાં મોટાં માથાંઓને અવગણી આવા ફાલતુ મિત્રની નુમાઈશ કરવાની! અને તને ખબર નથી, તું વરનો નહીં, કન્યાનો બાપ છો? દીકરી પરણાવે છે અને એ પણ ત્રીજી ! તારે તો સતત બિચારા, ઓશિયાળા અને વિનીત દેખાવું જોઈએ! કંઈક તો મર્યાદા હોય ને! પ્રસંગ સુખરૂપ ઉકેલવા જરૂરી માણસોને સાચવવાનું બદલે તું મિત્રનું પ્રદર્શન કરવા નીકળ્યો? છોકરીના રિસાયેલા મામા અને ફુઆને મનાવવા કોણ જશે ? 

કવિ વાસ્તવિકતાની ધરતી પર પટકાય છે. ‘ ભૂલ ‘ સમજાતાં ડાહ્યો બની જગરીતિનું આચરણ કરી પ્રસંગ રંગેચંગે આટોપે છે.

દીકરી વિદાય થાય છે. સાથે બધા મોંઘેરા મહેમાનો પણ, પોતાના રસાલા અને અસબાબ સાથે. રહી જાય છે કવિ એકલો, પુત્રીવિયોગની નિજી પીડા વાગોળતો. એ પીડા પુત્રીવિદાયની છે તો સાથે સાથે કદાચ, આ જગતની તકલાદી અને દંભી નીતિરીતિઓ વિષયક પણ, જ્યાં બચપણની દોસ્તી કરતાં ક્યાંય વધુ પુજાય છે ઓઢેલા કે ઓઢાડવામાં આવેલા સાવ કૃત્રિમ ચમકદમકવાળા સંબંધો.

હવે કવિતાની ત્રીજી અને છેલ્લી અસામાન્ય ઘટના. પોતાની અંગત પીડા એકલા જ વહોરવા માંગતા કવિના ખભે સહસા કોઈ હૂંફાળો હાથ પડે છે. એ જ બચપણનો મિત્ર! એ મિત્ર છે એટલે બરાબર સમજે છે કે આ વેળા ઠાલા શબ્દોની નથી. એ નિજના એકાંતમાં ડૂબેલા મિત્રના મનોજગતમાં શબ્દોના કાંકરા ફેંકી નાહક વમળો ઊભા કરવાની નિરર્થકતા સમજે છે. એ ચુપચાપ બીડી ધરે છે, જાણે કહેવા માંગતો હોય, ‘ મનમાં ઘૂમરાતા વિચારોને ખંખેરી નાંખ, બીડીની રાખની જેમ ! ‘

जैसे  भी   हो   तू  जिंदगी  का  साथ  निभा  दे

हर  फ़िक्र  को  झटक  के  युं  धुएँ  में  उड़ा  दे

એટલે જ તો –

जब तू   सोचेगा   समझ    पाते   नहीं   अपने   तुझे

एक  नज़र  में  ताड़  लेंगे  –  दोस्त  आख़िर  दोस्त  हैं ….

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

10 comments for “ભગવત રાવત : માણસ અને માણસાઈના કવિ : મ ણ કો – ૬

  1. सत्यपाल यादव
    December 20, 2017 at 10:17 am

    वाह, शानदार, लाजवाब

    • bhagwan thavrani
      December 22, 2017 at 10:44 am

      धन्यवाद सत्यपाल जी !

  2. Kishorchandra Vyas
    December 20, 2017 at 3:44 pm

    बहोत ह्र्दयदावक पंकितया, अदभुत संवेदना…!!! अभिनंदनीय विश्लेषण, भगवान साब

    • bhagwan thavrani
      December 22, 2017 at 10:47 am

      धन्यवाद किशोरभाई, नियमित तौर से पढने और प्रतिभाव देने के लिए ..!

  3. mahesh joshi
    December 21, 2017 at 7:29 pm

    He gets the small small but real Life issues and simply drags into feelings , emotions which emerge out of these . Great Presentation. Thanks.

    • bhagwan thavrani
      December 22, 2017 at 10:48 am

      Thanks maheshbhai !

  4. vijay joshi
    December 22, 2017 at 5:04 am

    I hate to be the lone critical reader but here again, i tend to disagree with the poet about the treatment of the narrative. Here are my two cents.
    Here is the general outline of the narrative, as envisioned by me.
    The narrative can start with the fact that he had sent invitation to his old buddy without any expectation of actually seeing him in person, gradually building the tempo (without any mention of the presence of his old buddy) of the hustle and bustle of the wedding, vivid description of his bittersweet feelings elation and sadness, the commotion, the organized chaos, followed by narrative of guests leaving how his fatigue- mental and physical- ETC and how his longing to be alone and how all his fatigue- mental and physical dissipates – when he finds out that his old buddy has indeed made it to the wedding after all and ending with the last stanza of the poem.
    I would have kept the appearance of his buddy to all the way towards the end the poem for anticlimactic ending.

    • bhagwan thavrani
      December 22, 2017 at 11:16 am

      The way I know bhagwat rawat, he never intended whatever he wrote to be POETRY in the strict classical definition thereof. He rather wanted a fruitful dialogue with those who had, either undergone the same experience or understood it with empathy. While inviting the friend, he did not expect him to turn up ( despite wanting so ) is because he understood very well the vagaries of the world. Similarly, at the end when everyone else had left, he expected that his friend also must have left. To his joy, his friend turns out a real ‘ बचपन का दोस्त ‘ ! As regards your being the lone critic, that is the reason why I want you to read everything that I write here ! You are a real friend, my dear sir !

      • vijay joshi
        December 22, 2017 at 6:31 pm

        i appreciate Mr Ravat’s style of narration, but let me hasten to add that may be because i have
        been away from India and Indian literature for the last 50 years or may be it is my lack of understanding of Indian poetry or whatever genre Mr Ravat seems to write in. Obviously you and all of your readers do love his style and that is my conundrum and underscores me as odd man out, so i am really baffled by the chasm and a divergence of opinion. I do thank you for taking my criticism constructively, albeit – with a grain of salt.

        • bhagwan thavrani
          December 22, 2017 at 7:23 pm

          You are and you always will be welcome, Vijaybhai !

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.