ડોમેસ્ટિક વાયોલન્સમાં સહનશક્તિ કેટલી જવાબદાર?

પૂર્વી મોદી મલકાણ

image

ॐ सहनाववतु ।

सह नौ भुनक्तु ।

सह वीर्यं करवावहै ।
तेजस्वि नावधीतमस्तु ।

मा विद्विषावहै ॥
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

અર્થ:- આમ તો ઉપરોક્ત શ્લોક શ્વેતાશ્વત્તર ઉપનિષદનો છે જે યજુર્વેદ ઉપનિષદની એક શાખા છે. જેમાં કહેવાયું છે કે હે પ્રભુ, આપ અમારા બંનેની (ગુરુ અને શિષ્યની ) રક્ષા કરો, આપ અમારા જ્ઞાનનો વધારો કરો, જેથી અમારા મનમાં ક્યારેય એકબીજા પ્રત્યે દ્વેષ ભાવ ન આવે, આપ અમારા બંનેનું પોષણ કરી અમને શક્તિ પ્રદાન કરો.

“મીઠે શબ્દે તો નર બને નારાયણ, તીર જેવો શબ્દ, તે તોડે માણસ હજાર” મહાભારતની આ કહેવત બતાવે છે કે એક કડવા શબ્દનું પરિણામ શું આવ્યું. આજે ભલે આપણે માનતાં હોઈએ કે દ્રૌપદીને કેટલું સહન કરવું પડ્યું, પણ તેનાં એક શબ્દને કારણે દુર્યોધનને જે અંદરની પીડા થઈ તે પીડાનું વરવું રૂપ આપણી સામે આવ્યું. બીજી રીતે આ કથાને જોઈએ તો આ પીડાને કારણે દ્રૌપદી અને તેનાં પરિવારની સહનશક્તિ ખૂબ વધી ગઈ જે તેમની પ્રગતિનું કારણ બની. અહીં વાત કેવળ ભૌતિકતાની નથી અહીં વાત મનાત્માની પણ છે. આ મન-આત્મા વ્યક્તિનું આત્મબળ અને આત્મજ્ઞાન પણ વધારે છે. આજની દૃષ્ટિએ જોઈએ તો જીવનમાં થતાં વિવિધ અનુભવો એ સહનશક્તિનું સોપાન બને છે; જેનું ઊંડાણ આપણે જ માપી શકીએ છીએ પણ એ ઊંડાણ આપણે ખરેખર પામવા માંગીએ છીએ કે કેમ તે પણ આજનાં સમાજ માટે વિચારણીય પ્રશ્ન છે અને કદાચ આ ઊંડાણ પામીએ તો તે ક્યા રૂપમાં બહાર આવશે? જો સકારાત્મક રૂપમાં બહાર આવે તો બહુ સુંદર પણ જો નકારાત્મક રૂપે બહાર આવે તો આ ઊંડાણ સમાજ ઉપર શું અસર કરશે તે વિષે પણ વિચારવું રહ્યું. સામાન્ય રીતે જ્યારે બે વ્યક્તિમાં સમજદારી ઓછી હોય તો પ્રોબ્લેમ આવે; પરંતુ પ્રોબ્લેમ આવે તે પહેલાં થોડું જ્ઞાન, થોડી સમજદારી અને થોડી સહનશક્તિ હોય તો પ્રોબ્લેમ મોટા થતાં મટે છે અને વાત પૂરી થઈ જાય છે. મોટાભાગે આપણે ઝગડાથી દૂર રહેવા ચાહીએ છીએ પરંતુ દરેક વખતે એમ થતું નથી, તેથી કોઈને ને કોઈને ભાગે થોડા ઘણાં અંશે સહન કરવાનું આવે જ છે. ઘણીવાર થાય છે કે સહન શા માટે કરીએ? ડો .ફિલ કહે છે કે માણસ હોય કે પ્રાણી બંનેને જીવનમાં મળતા અનુભવો, અનુભવથી આવતી પરિસ્થિતી અને પરિસ્થિતી મુજબ આવતા ભાવ જ તેમને કેટલું સહન કરવું, શું સહન કરવું તે શીખવે છે.

सहन शक्ति का नाम है प्रगति।

प्रगति का भी मतलब है सहन करते करते सीखते रहेना ।

सहन शक्ति का मतलब है धीरे धीरे अनुभव की शिक्षा लेते रहेना ।

પરંતુ સહન શક્તિ કેવળ પ્રગતિ, શિક્ષા, અનુભવ જ નથી અપાવતી પણ ઘણીવાર એવું ય બને છે કે સહન શક્તિ પીડા, દર્દ, શોક, રૂદન, ગુસ્સો,, અચરજ, મૌન વગેરે અહેસાસ પણ લઈ આવે છે. આમાં બીજી વાત એ પણ છે કે પ્રત્યેક વ્યક્તિની સહનશીલતાના પ્રમાણો જુદા જુદા હોય છે. વર્ષો અગાઉની એક વાત યાદ આવી ગઈ. એકવાર અમારા નૈબરહૂડમાં પોલીસ આવી. પોલીસ જોઈ વિચાર્યું કે કોઈને કોઈ પ્રોબ્લેમ હશે. બીજે દિવસે જાણવા મળ્યું કે જે તે હાઉસનાં ઓનરને ડોમેસ્ટિક વાયોલન્સ માટે પકડવામાં આવ્યો છે. આ ઘટનાનાં એક મહિના બાદ તે વ્યક્તિની વાઈફ મને મળી તો મે એને પૂછ્યું કે તું તારા હસબન્ડને કેમ છોડી નથી દેતી? એને છોડશે તો તનથી ને મનથી એમ બેય રીતે સુખી થશે. એ સાંભળી એ સ્ત્રી કહે મારું બોડી હવે માર ખાઈને થાકી ગયું છે, પણ મન વિચારે છે કે મને માર ખાવાની આદત પડી ગઈ છે જો આવતીકાલે એ મારા જીવનમાં નહીં હોય તો મને મારી પીડા કઈ હતી તેની કેમ મને ખબર પડશે? કાલે સવારે સુખી તો થઈ જઈશ, પણ આટલા સમયથી માર સહન કરવાની મને આદત પડી ગઈ છે. આ સાંભળી હું અવાચક બની ગઈ, વિચારવા લાગી કે આ સ્ત્રીને માર સહન કરવાની આદત તો પડી ગઈ છે પણ હવે એ એક સ્ત્રી છે તે વાત પણ તે ભૂલી ગઈ છે. જ્યારે મન -હૃદયમાંથી ભાવની સીમાઓ તૂટી જાય છે ત્યારે તે વ્યક્તિ વ્યક્તિ મટી પથ્થર બની જાય છે, જેની અસર તે વ્યક્તિની આસપાસ રહેલા વાતાવરણમાં પણ થાય છે. એક અમેરિકન સર્વે કહે છે કે યુ.એસમાં દર નવ સેકન્ડે એક સ્ત્રી ડોમેસ્ટિક વાયોલન્સનો ભોગ બને છે. આ સ્ત્રીઓને જ્યારે આવા વાતાવરણમાંથી મુક્ત કરવામાં આવે છે ત્યારે તેઓને સ્પેશિયલ ટ્રીટમેન્ટ આપવામાં આવે છે જેથી તે નોર્મલ વ્યક્તિ બની શકે. ઘણીવાર આ ટ્રીટમેન્ટ બે થી ત્રણ વર્ષ પણ ચાલે છે, ત્યારે જે તે વિકટમમાં (સોરી, ગુજરાતી શબ્દ યાદ નથી આવતો ) કેટલી ધીરજ છે તેની પણ પરીક્ષા થઈ જાય છે. વિકટમને બાદ કરતાં આમાં જોવાનું એ છે કે જરૂરી નથી કે દરેક વ્યક્તિ ખૂબ માનસિક કે શારીરિક પીડા સહન કરી શકે, કારણ કે દરેક વ્યક્તિની સહન કરવાની શક્તિ અલગ અલગ હોય છે. મનોચિકિત્સોનાં મત મુજબ આપણાં શરીરમાં Drd, Drd 1, Comt અને Oprk 1 એમ ચાર પ્રકારનાં જીન્સ હોય છે, આ જીન્સ નક્કી કરે છે કે કઈ વ્યક્તિ કેટલા ટકા દર્દ સહન કરી શકે તેમ છે. ઉપરોક્ત પ્રસંગ તે ભલે અમેરિકનો હોય પણ આ બાબતમાં ભારત પણ બાકાત નથી. બલ્કે કેવળ ભારત, બાંગલાદેશ, અરેબિક કન્ટ્રીઝ અને પાકિસ્તાનમાં થઈને લગભગ ૯ ટકા અથવા તેનાથી વધુ સ્ત્રીઓને ભાગે પીડા સહન કરવામાં આવે છે. આમાં બીજો પ્રશ્ન એ પણ છે કે સ્ત્રીઓ ડો.વાનો ભોગ કેમ બને છે? આનું કારણ આપણે એમ કહી શકીએ સ્ત્રીઓને કાં તો અસુરક્ષાની ભાવના હોય, તેને સમજવાનો ડોળ કરવામાં આવતો હોય, કે કેવળ તેને ભોગ અને આરામની વસ્તુ માની તેને વીક કે નબળી હોવાનું વારંવાર દર્શાવવામાં આવતું હોય. આ રીતે જ્યારે સ્ત્રીઓમાં વિવિધ રીતે હીનભાવના ભરી તેને એ હદ સુધી તોડી પાડવામાં આવે છે ત્યારે તેઓ પોતે કશું કરી શકે તેમ નથી એમ માનીને જે પરિસ્થિતી હોય તેની સામે લડવાને બદલે સીધી હાર માની લે છે. આવી જ એક નિરાશાભરી જિંદગી માટે ગાલિબે કહ્યું છે કે

ब फैजबेदिली, नौमीदि ए जावेद आसां है,

कशाईश को हमारा उकदामुश्किल पसंद आया ।

                                                                                                                ( गालिब)

અર્થ:- વધુ પડતી ઉદાસીનતા અને નિરાશાની ઉદારતાને કારણે હવે ઈચ્છાઓની ગૂંચ સરળતાથી મળે તેમ નથી, કારણ કે મારા ભાગ્યને એ જ ( ઉદાસીનતા અને નિરાશાની ) ગૂંચ હવે વધારે પસંદ આવી ગઈ છે.

ગાલિબ પોતે પણ પોતાની પરિસ્થિતિમાંથી બહાર નીકળવા માંગતાં હતાં, પણ ન નીકળી શકતાં અંતે તેમણે ઉપરોક્ત શાયરી લખી ભાગ્ય પર બધુ છોડી સીધું. પણ આપણે ભાગ્ય પર છોડી શકીએ તેમ નથી. કારણ કે કેવળ ભાગ્ય પર વિશ્વાસ રાખી સહન કરનાર વ્યક્તિ મહામૂર્ખ પણ કહેવાય છે અને તે પોતાનાં જીવનમાં કોઈ પ્રગતિ પણ કરી શકતો નથી. એમ તો સરદાર પટેલ પણ કહી ગયાં છે કે “જે સહન કરે છે તે શૂરવીર છે. તો શું શૂરવીરતા દેખાડવા માટે ચૂપ રહી સહન કર્યા કરવાનું? મુખ્ય વાત તો એ છે કે સમય પ્રમાણે સહન કરવાનાં માપ-દંડ બદલવા જોઈએ. જ્યાં ચૂપ રહેવાનુ હોય ત્યાં ઉગ્ર થઈ જઈએ તો વાત, પ્રસંગ અને સંજોગ બગડી જાય અને જ્યાં બોલવાનું હોય કે વિરોધ દેખાડવાનો હોય ત્યાં ચૂપ રહીએ તો પણ બરાબર નથી. અહીં પણ ડોમેસ્ટિક વાયોલન્સને સહન કરતી સ્ત્રીઓ કે સહન કરતાં પુરુષો બંનેમાંથી કોઈ શૂરવીર હોતું નથી. આ બાબત કેવળ અહં અને ગુમાનને પોરસે છે.” ઉપરોક્ત બાબત જોતાં આપણે એમ કહી શકીએ છીએ કે ડોમેસ્ટિક વાયોલન્સમાં સહનશક્તિ રાખવી કે રાખવાનો ડોળ કરવો એ ક્રાઇમ માટેનું સૌથી મોટું પરિબળ બને છે જેનું પરિણામ ક્યારેય સારું હોતું નથી. સહનશક્તિની હદને ખેંચી લાવતાં આ અહં, ક્રોધ, અજ્ઞાન, મુશ્કેલી વગેરેમાંથી જો બહાર નીકળી સ્વ ને માટે સાવધાન થઈ ડર ઓછો રાખીએ તો થોડાઘણાં અંશે સહન ઓછું કરવું પડે છે. પણ આ વાત કેવળ એક તરફી ન હોવી જોઈએ, બે ય બાજુથી જો વિચારપૂર્વકની સમજદારી, યોગ્ય વાણી અને યોગ્ય શિક્ષણ હોય તો સમાજમાંથી ડો.વા ને ઘણે અંશે નાથી શકાય છે.


સર્જનહારમાં પ્રકાશિત :
પૂર્વી મોદી મલકાણ યુ.એસ.એ
purvimalkan@yahoo.com

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

1 comment for “ડોમેસ્ટિક વાયોલન્સમાં સહનશક્તિ કેટલી જવાબદાર?

  1. Pravina
    December 5, 2017 at 8:45 am

    બહુ સરસ લેખ છે, ઘણી બાબતો સમજવા મળી. તમે એક જગ્યાએ વિકટીમ શબ્દ લખ્યો છે ને સાથે આ શબ્દ માટે માફી યે માંગી છે. મારી સમજણ મુજબ વિકટીમનો અર્થ પીડિત તરીકે કહી શકાય.

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.