લ્યો, આ ચીંધી આંગળી : સંત વસંત (ત્રીજો અને છેલ્લો ભાગ)

(ગયા હપ્તાથી ચાલુ)

રજનીકુમાર પંડ્યા

1967 થી ‘72માં ચૂંટાયા ત્યારે એમણે ભાડાંભથ્થાં જ લીધાં કે બીજું કંઈ કર્યું ? દફતર બોલે છે કે એમણે બનાસકાંઠાના એ વખતના ભીષણ દુકાળ ઉપર ‘અભિશાપિત બનાસકાંઠા’ નામની પુસ્તિકા લખી હતી. જાદુઈ અસર થઈ. સત્તર લાખ રૂપિયા એ પુસ્તિકા ઉપર જ ભેગા થયા અને દુકાળિયાઓના પેટના ખાડા પુરાયા. ભૂખ્યાં ઢોરનાં મોંમાં ઘાસના પૂળા મુકાયા. આવું જ 1986ના દુકાળ વખતે પણ થયું. ભણશાળી ટ્રસ્ટે એમના કહેવાથી કેટલ-કેમ્પ કરીને બે લાખ પશુઓને બચાવ્યાં. એ માટે વધુ ભંડોળ જોઈએ તો તે માટે શ્રી મોરારીદાસ હરિયાણીએ ( હા, એ જમાનામાં મોરારી બાપુ એ નામે ઓળખાતા) મહેસાણામાં કથા આપી. બાંસઠ લાખ ભેગા થયા.

એ અરસામાં ડૉક્ટર સૌને કહેતા હતા કે જીવનની સાર્થકતાની લાગણી થાય છે.

પણ સમુદ્રમાં ગયા ત્યારે ખબર પડી કે અહીં તો મોજાંની ખેંચાખેંચ મગરમચ્છો કરે છે. એ દિવસોમાં પક્ષાંતર બહુ સહેલું. કપડાં બદલવા જેટલું સહેલું હતું. લોકો કહેતા હતા કે ‘વૉક એ ફૂટ એન્ડ ગેટ ટુ થાઉઝન્ડ બક્સ.’ બે પાટલીઓ વચ્ચેનું અંતર કેટલું ? એક ફૂટ. એટલું પાર કરી જવાના બે હજાર રૂપિયા એ સોનાનો સોદો હતો.( અત્યારે તો શો ભાવ હશે ?) ડૉક્ટર તો અપક્ષ. એમને ખેંચી જવા માટે સ્વતંત્ર પક્ષમાંથી એક જણ પચ્ચીસ હજારની ઓફર લઈને આવ્યો. ડોક્ટરે થોડી વાર વિચાર કરીને કહ્યું કે મારી હા છે. પેલો રાજીરાજી. પૂછ્યું કે ક્યારે ? ડૉક્ટર કહે કે ક્યારે શું ? ચાલો, હમણાં જ. પણ એક નાનકડું કામ કરી લઉં. એક જાહેરસભા ભરું, ને એમાં મને બબ્બે રૂપિયાનો ફાળો આપનારના બબ્બે રૂપિયા માથાં વીણી વીણીને પરત કરું, એમને પગે લાગી માફી માગું, ને પછી પક્ષાંતર જાહેર કરું. તમેય સભામાં આવો, ને તમારા હાથે જ સૌને બબ્બે રૂપિયા એનાયત કરીએ. મને આપવાના પચ્ચીસ હજારમાંથી કાપી લેજો. તમારી જય જય બોલાવી દઈશું. મંજૂર ?’

ઊંધે ગધેડે બેસવાનું કોણ મંજૂર કરે ? આવનાર ઉંબરો છાંડી ગયો.

**** *** ***

ડૉક્ટની ધારાસભાની કામગીરી માટે તો આખી એક ચોપડી લખવાની થાય, પણ એક ચીજ એ ચોપડીમાં લખાય કે ના લખાય? તે એ કે કચ્છ ઠરાવ ઉપરની ચર્ચા વખતે ડૉક્ટર એવું બોલ્યા કે એમના એક વાક્ય ઉપર સ્પીકર રાઘવજી લેઉઆએ તાળીઓ પાડી, ને પછી એકદમ સંયત થઈ ગયા. સ્પીકરથી કોઈના વક્તવ્ય ઉપર તાળીઓ ના પડાય. પણ શું કરવું ? અંદરથી ઉછાળો જ એવો આવ્યો કે ઔપચારિક શિસ્તની પાળ તૂટી ગઈ. સાંજે એ એમના ઘેર પણ આવ્યા. બાકીની તાળીઓ ત્યાં પાડી.

ડૉક્ટર ધરોઈથી ગાંધીનગર 138 કિલોમીટરની પગપાળા કૂચ લઈ ગયા. ‘ધરોઈ ધરતી રોઈ’ નામની પુસ્તિકા લખી, સાથે ધરોઈની વિગતોનું પ્રદર્શન રાખેલું. પ્રવાસમાં પાછા લોકોની આંખો તપાસતા જાય, દવા કરતા જાય. કૂચ આગળ ચાલે.

બીજું પણ એક કામ એમણે અનોખું કર્યું. ચૂંટણી ટાણે એમણે મતદારોને વચન આપેલું કે ધારાસભ્ય તરીકે મળતા વેતનનો જાહેર અને ઑડિટેડ હિસાબ દઈશ. અને એમણે એ બોલ્યું પાળ્યું. દરેક વખતે જાહેર સભા ભરીને વેતનની પાઈએ પાઈનો આવક-ખર્ચનો હિસાબ આપ્યો.

પણ એમાંય ટીકા ! એક ધારાસભ્ય બોલ્યા કે આવો હિસાબ રજૂ કરવો એ બીજા ધારાસભ્યો કરતાં શ્રેષ્ઠભાવ અનુભવવાને કારણે લેવાયેલું પગલું છે.

‘હોય.’ ડોક્ટરે મિત્રોને કહ્યું : ’હવે કદાચ ધારાસભામાં મેં પૂછેલા ચૌદસો પ્રશ્નો ઉપરાંત એક વધુ પ્રશ્ન હું પૂછીશ કે શું ધારાસભાના સભ્ય તરીકે ઉમેદવારી કરવી એ પણ શ્રેષ્ઠભાવ અનુભવ્યાની નિશાની નથી ?’

પણ એ દિવસ ના આવ્યો. બોંતેરની ચૂંટણી ડૉક્ટર નાના માર્જિનથી હારી ગયા.

**** **** ****

મહેસાણા જિલ્લાના વડનગર ગામમાં વડનગર નાગરિક મંડળની હોસ્પિટલમાં ડૉક્ટર ફરી પલાંઠી વાળીને બેસી ગયા.

પણ એમાંય કંઈ બધું સડેડાટ થોડું જ છે ? સારા માઠા પ્રસંગો પણ બને જ. જેમ કે-

‘હવેથી અમે રોજના ફક્ત છ કલાક જ કામ કરીશું.’

ડૉક્ટર પરીખે એક દર્દીને ઈંજેકશન આપતાં આપતાં ઊંચે નજર કરી. નાગરિક મંડળ હોસ્પિટલ મંડળ હોસ્પિટલ મંડળનો જ એક જૂનો કર્મચારી હતો, જેના પર પ્રેમ વરસાવવામાં ડોક્ટરે મણા રાખી નહોતી. એ બોલતો હતો.

‘કેમ ?’

‘લેબર કૉર્ટ… સાહેબ, લેબર કોર્ટ.’

‘કબૂલ.’ ડૉક્ટર બોલ્યા, ‘પણ ધારો કે દર્દી કટોકટીની સ્થિતિમાં હોય, બોટલ ચડાવી હોય, પળેપળની આપણી હાજરીની જરૂર હોય તો ?’

‘લેબર કોર્ટ… કાયદો. છ કલાકથી એક મિનિટ વધુ નહીં,તે નહીં જ. તમે અમને નયો પૈસોય પગાર વધારે આપો છો ?”

પગાર તો ડૉક્ટર ખુદ નિભાવ પૂરતો એક હજાર રૂપિયા લેતા હતા. અલબત્ત, બીજા પાસેથી એવી ન્યોછાવરીની અપેક્ષા ન રખાય. પણ ડૉક્ટરના દાખલાની અસર દર્દીની સેવા-શુશ્રૂષા પર તો જોઈએ ને ?

તે રાતે ડોક્ટરે ખૂબ મનોમંથન કર્યું. જે હોસ્પિટલ – વડનગર નાગરિક મંડળની હોસ્પિટલમાં એમણે પાયામાં રક્ત રેડ્યું હતું અને જેને ઈમારતની જેમ ચણીને નહીં – લોહી સીંચીને વૃક્ષની જેમ મોટી કરી ઉછેરી હતી, તે હોસ્પિટલના કર્મચારીઓમાં આ હુંકાર ? નક્કી સ્થાનિક તેજોદ્વેષી રાજકારણીઓની ચડવણીનું જ આ પરિણામ.

સમજાવટ જ્યારે વ્યર્થ નીવડી, ત્યારે સામે યુદ્ધ આપવાને બદલે એમણે વ્યથિત હૃદયે મેદાન છોડી જવાનો નિર્ણય કર્યો. ’ક્યાં જઈશું ?’ રત્નપ્રભાબહેને પૂછ્યું, તો કહ્યું કે આપણે બે જણાંને પૃથ્વીનો કોઈ નકશો નહીં સંઘરે! ચાલ, મધ્યપ્રદેશ ચાલ્યાં જઈશું – જ્યાં રોગીદોગી ત્યાં આપણે. બે જોડી કપડાં અને બે કોળિયા અન્ન મળી રહેશે એટલું પૂરતું છે.’

પણ જ્યારે ચાલી નીકળવાની ઘડી આવી, ત્યારે સ્ટાફમાંથી જેના હૃદયમાં રામ વસેલા હતા તે આગળ આવ્યા. તેમના મનમાં બરાબર સ્પષ્ટ થઈ ગયું હતું. રામ વનવાસ જશે તો અયોધ્યાનું શું થશે કે જ્યાં કોઈ ભરત નહોતા, બધે જ કૈકેયી અને મંથરાઓ જ હતી.

પાછાં તો વળ્યાં, પણ ડૉક્ટર દંપતીનું મન જરા ઉચાટવાળું તો થઈ જ ગયું. છતાં કામે વળગ્યાં. રત્નપ્રભાબહેન જાતે બજારમાં જઈને વીણી વીણીને સસ્તાં શાકભાજી લાવે. રોટલીઓ વણે, મસાલા કરે. ઉપરાંત મૅટરનિટી વૉર્ડમાં જઈને સુવાવડ પણ કરાવે. ડોક્ટરે પણ સાવ બંધન કર્યું. સવારે 7 થી 12 અને સાંજે 4 થી 7 સેવા આપવાનું ચાલુ રાખ્યું. સંસ્થાની બીજી જવાબદારીથી અળગા થયા.ચાલતા જાય,ચાલતા આવે. વાહન નહીં.

**** *** ***

‘ડૉક્ટર, યહ આપ કે કુર્તે મેં ક્યા લગાયા હૈ ?’

ડૉક્ટર વસંત પરીખ ગવર્નર પાસે એટલા માટે આવ્યા હતા કે જેતપુરના હૃદયરોગી એવા બાબુભાઈ વૈદ્યને સરકારે કટોકટી વેળાએ મિસામાં પકડ્યા હતા. એમનાં પત્ની કલ્પાંત કરતાં હતાં કે આ હાલતમાં એમના હેવાતનનું શું થશે ? ત્યારે સાંભળીને ડૉક્ટર પરીખ ગવર્નર પાસે દોડ્યા, ત્યારે ગવર્નરે ડૉક્ટરના ઝભ્ભા પર લાગેલી કાળી પટ્ટી તરફ જોઈને પૂછ્યું કે યે ક્યા લગાયા હૈ ?

ડૉક્ટરની જગ્યાએ બીજું કોઇ હોયતો પટ્ટી કાઢીને ગજવામાં મૂકી દે, ને પછી વળી ભડકીને બારીની બહાર ફેંકી દે, કારણ કે જે કામે આવ્યા હોઈએ તેમાં પોતાનું બાળક આડું આવતું હોય તો તેને ય ડારો દઈને, લાફો ઉગામીને “ચૂઊઊઊપ !” કરી દેવાવાળાની “સ્કૂલ”ના આપણે, પણ ડોક્ટરે તો તડ દઈને કહ્યું : “યે કાલી પટ્ટી હૈ – લોકશાહી કા આપ લોગોં ને ખૂન કિયા હૈ ઈસ કે વિરોધ મેં મૈને લગાઈ હૈ.”

બાબુભાઈ વૈદ્ય તો છૂટતા છૂટ્યા હશે, પણ ડૉક્ટર પરીખ એ જ ઘડીએ મિસામાં ગિરફતાર થઈ ગયા. સનત મહેતાથી માંડીને મોટા મોટા ચમરબંધી તેમને છોડાવવા કામે લાગ્યા ત્યારે ડૉક્ટરે સ્ટેટમેન્ટ આપ્યું કે જ્યારે સમગ્ર દેશ જેલમાં હોય, જેલ જેવો થઈ ગયો હોય, ત્યારે હું કોઈ પણ ભોગે છૂટવા માગતો નથી. પૂરા અગિયાર માસ જેલમાં રહેવાથી એક ફાયદો થયો. રત્નપ્રભાબહેનને એવા એવા પ્રેમપત્રો લખ્યા કે જે સંસારમાં રહીને બ્રહ્મચર્ય પાળવા માગતાં દંપતીઓ માટે દીવાદાંડી સરખા કહેવાય. કોઈએ છાપવાનું નામ લીધું નથી. બાકી બે-છોછ છાપવા જોઈએ. આ ઉપરાંત સિલકમાં અધ્યયન, મનન, લેખો, કંતાઈમાં સિત્તેર મીટર ખાદી થઈ અને પ્રાચીન ગ્રંથોના કેટલાક અંશ કંઠસ્થ કર્યાં.

ડૉ.-વસંત-પરીખનો-એક-પત્ર

**** **** ***

પ્રૌઢ વયે પહોંચ્યા છતાં ડૉક્ટર “બેઘર” રહ્યા. મતલબ કે પોતાનું કહી શકાય તેવું એક પણ છાપરું નહીં. 1985માં પોતાના વારસાના પચ્ચીસ હજાર આવ્યા હતા તે ક્યાં નાખ્યાં ? એમાંથી મકાનનાં ભીંતડા ન થાત ? પણ ના. એમાંથી વડનગર તાલુકા મંડળની હોસ્પિટલની ગૌશાળા બનાવી. અને એમાં પણ બીજા પચ્ચીસ ખૂટતા હતા તે એક મિત્ર પાસેથી લીધા અને ગૌશાળા બનાવી. ગૃહસ્થ તો ન બન્યા. બસ, સંતોષ એ વાતનો લીધો કે ટી.બી. હોસ્પિટલના દર્દીઓને દૂધ મફત મળવા માંડ્યું. વધારાનું દૂધ વેચાવા પણ માંડ્યું અને સુરતમાં જુવાનોએ એક લાખ ભેગા કરી આપ્યા ત્યારે ગૌશાળા અપટુડેટ બની ગઈ.

પણ ડૉક્ટર ગૃહસ્થ ક્યારે બન્યા?

આમ તો બનત નહીં, પણ રત્નપ્રભાબહેન મનમાં ને મનમાં ઓઝપાતાં હતાં. આ માણસ તો સાધુસ્વભાવ છે. ગમે ત્યાં ડેરા નાખવામાં એને કોઈ બાધ નથી. પણ પરણી છું એટલે મારે વર ઉપરાંત ઘર તો જોઈએ જ. વર અલગારી છે અને એમને એમના ગુરુબંધુ દ્વારકાદાસ જોષી સમયસર એના વિષે ટકોર પણ કરે છે. જામનગરથી ડૉક્ટરના ગુરુ બક્ષીસાહેબ વારંવાર લખે કે અમે તો નછોરવાં છીએ. અમારું ઘર તારું ઘર છે, ગમે ત્યારે આવીને કબજો જમાવ. છેવટે એવો નિકાલ થયો કે તેમના ભાઈએ પ્લિન્થ સુધી ચણેલી જમીન આપી – ડૉક્ટર દ્વારકાદાસે દ્વારકાદાસે જમીન વેચી તેના વીસ હજાર આવ્યા. બિહારમાંથી ભન્તેજીએ કાંઈક મોકલ્યું. દ્વારકાદાસ જોષીના પુત્ર મિહિરભાઈનાં પત્નીએ થોડુંક આપ્યું, રત્નપ્રભાબહેનના ભાઈ, વસંતભાઈના ભાઈ, ડૉક્ટર મિત્રોએ ભેગું કર્યું. ભણશાળી ટ્રસ્ટે તૈયાર બારીબારણાં- ફર્નિચર- મજાગરા આપ્યાં, અને આમ ડૉક્ટર બન્યા ગૃહસ્થ.

**** **** ****

એમના જીવનનો એક વધુ કરુણાનો ચમકારો. જે માસીબા પાસે રહીને મોટા થયા, ઊછર્યા અને જીવનને પાટે ચડાવ્યું, તે જ્યારે ઘરડાં ખખ્ખ થયાં અને હરિદ્વાર-ગોકુલ, વૃંદાવનની જાત્રાએ ગયાં, ત્યાં ઓચિંતા ઝાડા-ઊલટી તાવમાં પટકાયાં. ડૉક્ટરને તાર આવ્યો અને મારતી ગાડીએ ત્યાં જવું પડ્યું. જઈને જુએ તો જે માસીબાએ જીવનભર જતન કરીને એમને મોટા કર્યા હતા, તે ઊંધમૂંધ પડ્યાં હતાં. ગંદકીથી રૂમ ઊભરાઈ ગયો હતો. પહેલાં તો ડોક્ટરે આખા રૂમની સફાઈ જાતે કરી અને ગાડીમાં બેસાડીને વડનગર ભેગાં કર્યા. પણ સ્થિતિ બગડતી ગઈ. પીડા વધતી ગઈ અને જીવનના માર્ગે એમને એક પગલું પણ પાછાં વાળી શકાય એવું રહ્યું નહીં. ત્યારે ડૉક્ટર દ્રવી ઊઠ્યા. શું કરવું ?સોયા ઘોંચી ઘોંચી,એને બાટલા ચડાવી ચડાવી, નાકમાં નળીઓ ખોસી ખોસીને એમની મરણપથારીને બાણશપ્યા બનાવી નાખવી છે, કે એક ઈંજેક્શન અને એમની મુક્તિ ! કયો રસ્તો વાજબી હતો ? નૈતિક હતો ?કરુણામાર્ગી હતો ?

ડોક્ટરે આંખો બંધ કરી અને એક જ રસ્તો પસંદ કરી લીધો તે એમના સુખમૃત્યુનો. એ માર્ગે એ સાવ અભાનાવસ્થામાં સરી પડીને સાપ જેમ જૂની કાંચળીમાંથી સહજપણે સરકી જાય એમ સરકી શકવાનાં હતાં.

તેમ જ હજો ! – ડોક્ટરે ફરી કહ્યું. એક ઈંજેકશન આપ્યું અને માસીબાને છેલ્લું ચુંબન કર્યું. એક ઉચ્છવાસ સાથે માસી પીડા વગર મોક્ષને પામ્યાં !

નોંધ: 1929માં જન્મેલા ડૉ વસંત પરીખ 2007માં અવસાન પામ્યા. તેમના પત્ની સ્નેહપ્રભા થોડા સમય પહેલા અવસાન પામ્યાં. તેમની પુત્રી આશાના ફોન ક્યારેક ક્યારેક મારા પર આવે છે અને એ રીતે ડોક્ટરની યાદ તાજી થતી રહે છે.

ડૉ વસંત પરીખ વિષેનો આ લેખ તેમની સાથેના મારા અંગત અને નિકટ પરિચયને આધારે લખાયો છે.(એ પરિચય મને વિસનગરના લોકપ્રિય શિક્ષક અને હવે તો સ્વર્ગસ્થ એવા રામપ્રસાદ જાનીએ કરાવેલો).

(રામપ્રસાદ જાનીના અમૃતપર્વ પ્રસંગે રામપ્રસાદ જાની, નાનુભાઈ ભોંસલે અને ડૉ. વસંત પરીખ (બેઠેલા)

પરિચય વધ્યા પછીના ડૉ વસંતના મારા પરના પત્રોમાંથી થોડા અહિં મુક્યા છે જે એમના કવિહૃદયના પરિચાયક છે. માનસરોવરની યાત્રા વખતે પાસપોર્ટ મેળવવાના તેમના પ્રયત્નોમાં જ્યારે તેમનો મિસા જેલવાસ નડતરરૂપ બનતો હતો ત્યારે હું જરા જેટલો સહયોગી બન્યો તે વિષે એકાદ પત્ર છે.

ડૉ.-વસંત-પરીખનો-મારા-પર-આવેલો-એક-પત્ર

.તેમની રાજકીય કારર્કિર્દીની વાત કરીએ તો ડો વસંત પરીખ ખેરાલુ મતવિસ્તારમાંથી અપક્ષ ઉમેદવાર તરીકે ચુંટણી જીતીને 1967-72 દરમિયાન વિધાનસભ્ય રહ્યા હતા. રસપ્રદ વાત તો એ કે તેમને વર્તમાન વડાપ્રધાન શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના રાજકીય ગુરુ માનવામાં આવે છે. ચુંટણીખર્ચમાં સમાજના નાનામાં નાના માણસની સામેલગીરીના સંદર્ભમાં તેમનું ‘One vote, One note’ ( વોટ સાથે નાનકડો લોક્ફાળો પણ દરેક મતદાર પાસેથી યાચવો) સુત્ર બહુ પ્રચલિત બન્યું હતું. Smile


લેખક સંપર્ક:

રજનીકુમાર પંડ્યા.,બી-૩/જી એફ-૧૧, આકાંક્ષા ફ્લેટ્સ, જયમાલા ચોક,મણિનગર-ઇસનપુર રૉડ,અમદાવાદ-૩૮૦૦૫૦

મો.95580 62711 ( વ્હૉટ્સએપ) / લેન્ડલાઇન-079-25323711/ ઇ મેલ- rajnikumarp@gmail.com

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

3 comments for “લ્યો, આ ચીંધી આંગળી : સંત વસંત (ત્રીજો અને છેલ્લો ભાગ)

  1. Piyush Pandya
    December 4, 2017 at 11:25 am

    પુરાતનકાળમાં થઈ ગયેલા ઋષિ મુનિઓમાંના એક કલિયુગમાં ઝબકાર બતાડી ને જતા રહ્યા એમ માણવાની ઈચ્છા થાય છે. હૃદયસ્પર્શી શબ્દચિત્રણ છે.

  2. December 5, 2017 at 3:33 am

    ગજબનાક વ્યક્તિ. એમને અંતરના પ્રણામ.

  3. Ishwarbhai Parekh
    December 5, 2017 at 4:03 am

    રાજકારણ અને સેવા આ બંને નો પર્યાય ડો. વસંત પરીખ જો આજ ના પી. એમ ,ના ગુરુ કે માર્ગ દર્શક હોય તો સોનુ ઊજલુંજ રહેશે ક્યારેય કાટ નહિ લાગે સત્ય ને વળગી રહેનારા હરિશ્ચન્દ્ર ,ગાંધી અને બીજા સંતો કે રાજ્ય પુરુષો માં આ ઉમદા ગુણ હોય પણ ઘરબાળીને તીરથ કરનારા રવિશંકર મહારાજ , બબલભાઈ મેહતા ,મેમસાહેબ ફડકે ,સને ગુરુજી ,મહાદેવ દેસાઈ કેટલા ગણીશું ? ડો .વસંત પરીખ ને મારી પ્રેમ અને શ્રદ્ધા ભરી એક અંજલિ અર્પું .મારો કૃષ્ણ મને આવા ચરિત્રો નું પણ જ્ઞાત કરાવે …જય શ્રી કૃષ્ણ .

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.