ભગવત રાવત : માણસ અને માણસાઈના કવિ :: મણકો ૪

ભગવાન થાવરાણી

ઉત્તમ કવિતાઓ સર્વકાલીન હોય છે. આપણે ગત મણકામાં જોયું કે ચાહે ‘૭૦ ના દાયકામાં ડૂંગળીના ભાવ પચાસ પૈસામાંથી ચાર રૂપિયે કિલો થયા હોય કે વર્તમાન વર્ષોમાં દસ રૂપિયે કિલોમાંથી એંસી રૂપિયા, એ ઘટના સાથે સંકળાયેલું માનવીય પાસું અને એમાંથી નિષ્પન્ન થતી માનવીય સંવેદનાઓને સ્થળકાળનાં બંધનો નડતાં નથી. એ ત્યારે હતી એવી જ આજે છે અને સો વર્ષ પછી જ્યારે ડૂંગળી દસ હજાર રૂપિયે કિલોમાંથી ચાલીસ હજાર રૂપિયે કિલોએ ઉંચકાશે ત્યારે પણ એવી જ રહેશે! મારા મતે, શ્રેષ્ઠ કવિતાનાં કેટલાંક અનિવાર્ય લક્ષણોમાંનું એક એ કે કવિતા ગમે તે સમયખંડની વાત કરતી હોય છતાં એ દરેક સમયે પ્રાસંગિક(contemporary) જ લાગે. એક અન્ય ગુણધર્મ એ પણ કે એ વાંચતી વખતે ભાવકને એમ લાગે કે આ મારી જ વાત છે અથવા ભાવક જો કવિ કે કવિહૃદય હોય તો એને લાગે કે મારે પણ આ જ કહેવું હતું. એ રીતે, એક ઉમદા કવિતા આપણને સમજાય એ પહેલાં જ આપણી સાથે સંવાદ શરૂ કરી દે છે.

આટલી પૂર્વભૂમિકા પછી ભગવત રાવતજી ની એક વધુ કવિતા :

                           इस हॉल से

इतनी सारी मुश्किलें

कैसे होंगी हल

कैसे लिख पाउँगा

इतने सारे प्रश्नों के उत्तर

निर्धारित समय में

फ़ुरसत से सोचसमज कर

लिखने का समय नहीं बचा

राईसा पहाड़

पहाड़सा जीवन

पहाड़से जीवन के गिने चुने दिन

गिने चुने दिनों के इतने सारे सवाल

इतने सारे सवालों की

कितनी सारी मुश्किलें

मुश्किलें कैसे होती हैं आसान

पता नहीं

मुश्किलों की किताब की कोई

कूंजी नहीं बाज़ार में

बाज़ार में बिकती हैं सफलता की कूंजियाँ

 

मैं लिखना चाहता था

अपने ही प्रश्नों के उत्तर

मैं कोई परीक्षा नहीं देना चाहता था

मैं पास और फ़ेल नहीं होना चाहता था

 

प्लीज़ सर

मैं इस हॉल से बाहर जाना चाहता हूँ

                                                                             – भगवत रावत

 

                                            ગુજરાતી ભાવાનુવાદ –

             આ પરીક્ષા-ખંડમાંથી

આટલી બધી સમસ્યાઓ

કેમ ઉકલશે

કેવી રીતે લખી શકીશ

આટલા બધા પ્રશ્નોના ઉત્તર

એ પણ નિશ્ચિત સમયમાં

નિરાંતે સમજી – વિચારી લખવાનો

સમય નથી બચ્યો

રાઈ જેવડો પહાડ

પહાડ જેવું જીવન

પહાડ-સમ જીવનના ગણતરીના દિવસો

ગણતરીના દિવસોમાં આટલા બધા સવાલ

આટલા બધા સવાલોની એટલી જ મુશ્કેલીઓ

મુશ્કેલીઓ કેમ સરળ બને

ખબર નથી

મુશ્કેલીઓના પુસ્તકની

કોઈ ગાઇડ નથી બજારમાં

ત્યાં તો વેચાય છે કેવળ સફળતાની ચાવીઓ

 

હું લખવા માગતો હતો

કેવળ મારા જ પ્રશ્નોના ઉત્તર

મારે કોઈ પરીક્ષા આપવી જ નહોતી

મારે પાસ અથવા ફેઇલ થવું જ નહોતું

 

પ્લીઝ સર

હું આ પરીક્ષા-ખંડમાંથી બહાર જવા માગું છું …

 

કવિતા અને એનો અનુવાદ વાંચ્યા પછી તरત ઝબકાર થાય કે આ સમગ્ર વાત પ્રથમ મણકામાં ચર્ચી ચૂક્યા છીએ એ કવિતા  ‘સચ પૂછો તો’નું જ અનુસંધાન અથવા વિસ્તરણ છે! અહીં વાત એક પરીક્ષા ખંડના રૂપક સ્વરૂપે કહેવાઈ છે અને એ પરીક્ષા ખંડ કયો, એ વિષે સુજ્ઞ ભાવકોને ભાગ્યે જ કહેવાની આવશ્યકતા છે.

આપણે સૌએ સ્થૂળરૂપે આ વિડંબના પરીક્ષાઓ આપતાં ક્યારેક ને ક્યારેક અનુભવી છે. પૂરેપૂરા સુસજ્જ થઈને પરીક્ષા આપવા આવ્યા હોઈએ અને પ્રશ્નપત્ર હાથમાં આવે અને જરીક નજર ફેરવીએ ત્યાં જ શરીર ઠંડું પડી જાય, ગાત્રો શિથિલ થઈ જાય! જે પ્રશ્નો પુછાયા હોય એ આપણી કલ્પના બહારના હોય અથવા  ‘પાઠય ક્રમ’ ઉપરવટના! અથવા એવું બને કે આપણે જે તૈયારી કરી હોય એ ઉત્તરો અને પ્રશ્નપત્રના પ્રશ્નો વચ્ચે કોઈ સ્નાનસૂતક જ ન હોય! કદાચ આપણે પોતે નહીં તો અન્ય ‘નબળા પરીક્ષાર્થીઓ’ને આપણે આપણી નજર સમક્ષ જ, કોરેકોરી કે અડધુંપડધું લખેલી ઉત્તરવહીઓ પરીક્ષા ખંડના પર્યવેક્ષકને સોંપીને અધવચ્ચે પરીક્ષા ખંડ છોડી જતા પણ જોયા છે. ક્વચિત એ ક્ષણોમાં આપણે પોતે પણ આવી રીતે પરીક્ષા ખંડ વહેલા કે અધવચ્ચે છોડી જવાની ઇચ્છાને મહાપરાણે દબાવી રાખી હશે. લોકો શું કહેશે કે ઘેર શું જવાબ આપીશ એ ભયે અથવા  ‘મરણિયો પ્રયત્ન કરી લઈએ’ના આશાવાદમાં અથવા છેવટે  ‘પલાળ્યું છે તો મુંડાવીએ’ એ ન્યાયે!

અહીં કવિતા-નાયક, ઉપર ઉલ્લેખ્યા એ પ્રકારના સામાન્ય પરીક્ષાર્થીઓ કરતાં જુદો છે. એ ઘાંઘો મુદ્દલ નથી થયો. એ પોતાના વિચારો અને દૄષ્ટિકોણમાં ઠીક ઠીક સ્પષ્ટ છે. એ શરૂઆતમાં જ આંખ સામે દેખાતી પરિસ્થિતિ સાથે પોતાની અસહમતિ સ્પષ્ટ કરી દે છે. આટલા બધા મુશ્કેલ પ્રશ્નોના જવાબ એને નથી આવડતા. એ અનાવડત એને છુપાવવી નથી. કદાચ ઝઝૂમે તો થોડાક જવાબો આવડી પણ જાય, પણ એનો જીવ ક્યાંક બીજે છે. વળી સમસ્યા એ પણ છે કે પ્રશ્નોના જવાબો નિર્ધારિત સમયમાં આપવાના છે અને એણે ખાસ્સો સમય કાઢી નાખ્યો છે. હવે બચેલો સમય પર્યાપ્ત નથી. અહીં કદાચ એવો નિર્દેશ છે કે નાયક આધેડ વયનો, બલ્કે વૃદ્ધાવસ્થાની નજીક પહોંચી ચૂકેલો છે. કમ સે કમ હવે, આ તબક્કે એને આ નિરર્થક ચીલાચાલુ સવાલોના જવાબોમાં રસ નથી. એ વચ્ચે હળવાશથી કહે પણ છે કે આ સવાલોની માર્ગદર્શિકા બજારમાં મળતી હોત તો પોતે હોંશે હોંશે એનો સહારો લઈને જવાબો આપી દીધા હોત, પણ બજારમાં તો છે કેવળ  ‘સફળતાની સીડી’ સટાસટ ચડી જવાના રામબાણ ઇલાજો દર્શાવતાં પુસ્તકો !

કાશ! જો ઘરકામ જેવી આ સગવડ હોત તો

મહેનતાણું લઈ કોઈ જીવન જીવી આપત મને ..

અને પછી હળવેકથી નાયક મૂળ વાત પર આવે છે. મારે ક્યાં દુનિયા કે દુનિયાદારીએ પૂછેલા સવાલોના જવાબ આપવા હતા! મારે કોઈ પરીક્ષા આપવી જ નહોતી કારણ કે મને કોઇકે લીધેલી પરીક્ષામાં પાસ અથવા ફેઇલ થવામાં રસ જ નહોતો. આ તો ધરાર કાંઠલો પકડીને મને બેસાડી દીધો છે!

હા, મારી પાસે પણ કેટલાક પ્રશ્નો હતા પરંતુ એ મારા મનમાં ઊગેલા મૌલિક પ્રશ્નો હતા અથવા જિંદગીએ પૂછેલા. એ પ્રશ્નોના જવાબ મારે જાતે જ શોધીને, બને તો, દુનિયાને પણ એ પ્રશ્નો અને જવાબો દર્શાવવા હતા, પણ આ તમારા  ‘ફુટપટ્ટીના માપ’ મને હરગીઝ ના જોઇએ.

શું નાયક બાયલો છે? શું એ પલાયનવાદી છે ? શું એ પોતાની બધી પરેશાનીઓ દુનિયા પર ઢોળી દેવા માગે છે ? નાયકની માનસિકતાનું અર્થઘટન દરેક પોતપોતાની રીતે કરી શકે છે પણ એને જે કહેવાનું છે એ કેવળ એટલું જ કે અન્યોના માપદંડમાંથી મારે પસાર નથી જ થવું, લોકોના દૄષ્ટિકોણે મારે સફળ નથી જ થવું, મારે ખોજ કરવી છે માત્ર મારા પોતાના સવાલોના જવાબોની!

કુછ તો લોગ કહેંગે લોગોં કા કામ હૈ કહના

છોડો બેકાર કી બાતોં મેં કહીં બીત ન જાએ રૈના

વળી નાયક સાવ ઉદંડ પણ નથી.  ‘પરીક્ષા ખંડ’ છોડી જતાં પહેલાં એ વિનમ્રતાપૂર્વક પરવાનગી માગે છે કે મારે જવું છે, મને જવા દો. લો તમારું પ્રશ્નપત્ર અને ઉત્તરવહી પરત.

પેલા દાર્શનિકે કહેલી વાત યાદ આવે.  ‘તમે સફળ છો કે નહીં એ જાણવા જાતને એક જ પ્રશ્ન પૂછો. શું તમે તમારી જિંદગી તમારી મરજી મુજબ જીવી રહ્યા છો?’

બકૌલ  ‘ મરીઝ :

પૂરતો નથી નસીબનો આનંદ, ઓ ખુદા!

મરજી મુજબની થોડી મજા હોવી જો

શ્રી ભગવાન થાવરાણીનો સંપર્ક bhagwan.thavrani@gmail.com વીજાણુ પત્રવ્યવહાર સરનામે થઈ શકશે.

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

13 comments for “ભગવત રાવત : માણસ અને માણસાઈના કવિ :: મણકો ૪

  1. ઉર્મિલા જુંગી
    November 22, 2017 at 9:07 am

    વાહ….. ભગવત રાવત સાહેબ ……વાહ ભગવાન થાવરાણી સાહેબ……ધન્ય થયાં
    ભાવક્જન…..સામાન્ય માનવી ની સંવેદના ને વાચા આપવી એ પણ પુણ્ય નુ કામ છે….આભાર ભગવત સર , આભાર ભગવાન સર…….
    યથાતથ અનુવાદ અને મીમાંસા માટે ભગવાન સર ના ઋણી રહેશે ….સમસ્ત ભાવક્જગત..

    • Bhagwan thavrani
      November 23, 2017 at 10:21 am

      આપના લાગણીસભર પ્રતિભાવ બદલ ધન્યવાદ બહેન !

  2. નરેશ પ્ર. માંકડ
    November 22, 2017 at 4:08 pm

    વર્ષો પહેલાં કવિલોકના તંત્રી શ્રી ધીરુ પરીખ પાસે આધુનિક કવિતાના કેટલાંક વલણોને કારણે એની ચિરંજીવીતા અંગે શંકા વ્યક્ત કરી હતી ત્યારે એમનો ઉત્તર એવો હતો કે આખરે સમય જ એ નક્કી કરી શકે. ઉત્તમ કવિતા સર્વકાલીન હોય છે એ શ્રી ભગવાનભાઈનું કથન સાચું છે.
    કાવ્યનું થીમ એને સદાકાળ પ્રાસંગિક બનાવે છે. માણસ પ્રશ્નોના ઉત્તર શોધવા માંગે છે, એ ગૂંચવાયેલો છે, કોઈ રેડીમેઈડ માર્ગદર્શિકા નથી મળતી, એના માટે આ પાસ- નાપાસ થવાનો પ્રશ્ન નથી અને એ પરિક્ષાખંડની સીમા છોડી જાવા માંગે છે. જીવનમાં ઘણા કોયડાઓ અનુત્તરીત રહી જાય છે. આ વાતની સ્વાભાવિક રીતે જ સાર્વજનિક અપીલ હોય જ.

    • Bhagwan thavrani
      November 23, 2017 at 10:24 am

      આપ સમ વિદ્વજ્જનનો સમજદારીપૂર્ણ પ્રતિભાવ વાંચી શેર લોહી ચડે, નરેશભાઈ ! ધન્યવાદ !

  3. Nathalal Devani
    November 22, 2017 at 6:44 pm

    ખૂબ સરસ કવિતા. ખૂબ સરસ સમજૂતી આનંદ થયો

    • Bhagwan thavrani
      November 23, 2017 at 10:24 am

      આભાર નાથાલાલભાઈ !

  4. सत्यपाल यादव
    November 22, 2017 at 10:37 pm

    वाह!, सरल और सहज । सही मायनों मे संप्रेषित

    • Bhagwan thavrani
      November 23, 2017 at 10:25 am

      शुक्रिया सत्यपाल जी !

  5. November 23, 2017 at 2:43 am

    બહુ જ સરસ કવિતા અને એનાથી પણ વધારે સરસ રસદર્શન.
    મરજી મુજબની મજા આવી ગઈ !
    ———–
    અને કદાચ….
    એ ચાવી મેળવવી સહેજ પણ મુશ્કેલ નથી જ. એ મેળવવામાં રસ હોય તો ઈમેલ કરજો.

    • Bhagwan thavrani
      November 23, 2017 at 10:26 am

      હાર્દિક ધન્યવાદ સુરેશભાઈ !

  6. mahesh joshi
    November 23, 2017 at 10:36 am

    Nice one. Only few have the luxury of living a Life of his choice. Others seek answers of lot of questions put in by Life. Exceptionally Nayak here seek answers not from others but himself only. Beautifully presented. Thanks.

  7. Arvind Bhatt
    December 6, 2017 at 1:43 pm

    Thanks Bhagvan Thavrani for this classic work.

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.