Science સમાચાર (૨3)

દીપક ધોળકિયા

) સૂર્યમાળામાં નવમો ગ્રહ છે!

૨૦૦૬ના ઑગસ્ટમાં ખગોળવૈજ્ઞાનિકોએ ગ્રહોની વ્યાખ્યા બદલાવી નાખતાં બિચારો પ્લુટો પોતાનું ગ્રહ તરીકેનું સ્થાન-માન ખોઈ બેઠો. માત્ર આઠ જ ગ્રહ રહ્યા. પરંતુ હાલમાં જ વૈજ્ઞાનિકોને ખબર પડી છે કે સૂર્યમાળામાં કોઈ નવમો ગ્રહ તો છે જ! આ કદાચ ‘સુપર અર્થ’ પણ હશે એમ માનવામાં આવે છે. એનું દળ પૃથ્વી કરતાં દસગણું છે અને સૂર્યથી એનું અંતર પૃથ્વીના અંતરની સરખામણીએ વીસગણું છે.

આમ તો એ જોવા નથી મળ્યો પરંતુ એના ગુરુત્વાકર્ષણની અસર વર્તાય છે. કુઇપર બેલ્ટમાં બરફના બનેલા છ પિંડોની ભ્રમણકક્ષા અંડાકાર છે. ખગોળશાસ્ત્રીઓ કહે છે કે વાત ત્યાં સુધી તો બરાબર છે, પણ એ કક્ષાઓ નીચે તરફ નમેલી છે, જેનો અર્થ એ કે એમના પર કોઈ પદાર્થના ગુરુત્વાકર્ષણની અસર થાય છે. હવે જો કોઈ ગ્રહની હાજરી ન હોય તો બીજા ઘણા અટપટા પ્રશ્નો ઊભા થાય તેમ છે અને ભ્રમણકક્ષાઓ નમેલી કેમ છે તેનો ખુલાસો અઘરો થઈ જશે. આથી એમને ખેંચનારા કોઈ પિંડની હાજરી વધુ સારા જવાબ આપી શકે છે. હજી તો આ શરૂઆતની ધારણા છે, નવમા ગ્રહની શોધ કરવાની ખરી કાર્યવાહી તો હવે શરૂ થાય છે.

સંદર્ભઃ ધી હિન્દુ

) બે ન્યૂટ્રૉન તારાઓનું આલિંગન અને સોનું બન્યું

૧૯૧૫માં આઇન્સ્ટાઇને જનરલ થિઅરી ઑફ રિલેટિવિટી જાહેર કરી એમાં એમણે કહ્યું હતું કે બે પદાર્થોના આકર્ષણને કારણે ગુરુત્વાકર્ષણના તરંગો પેદા થઈ શકે છે. એ તરંગો જાણવાના પ્રયત્નો તો વર્ષોથી ચાલતા હતા, પણ ૨૦૧૫માં વૈજ્ઞાનિકો એ જોઈ શક્યા. બે બ્લૅક હોલ એકબીજામાં ભળી ગયાં તેનાં વમળો પેદા થયાં અને LIGO (Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory) નાં વૉશિંગ્ટન અને લુઈસિયાનાનાં બે કેન્દ્રોએ આ સ્પંદનો નોંધી લીધાં. પરંતુ એ માત્ર અમુક સેકંડ જ રહ્યા. તે પછી બે વાર આ તરંગો જોવા મળ્યા. હવે

તે પછી હાલમાં બે ન્યૂટ્રૉન તારાઓ એકબીજામાં જોડાયા ત્યારે પણ ગુરુત્વાકર્ષણમાં તરંગો પેદાથયા જે લગભગ એકસો સેકંડ ચાલ્યા. આ વખતે LIGOની જોડીદાર ઇટલીની VIRGO ઑબ્ઝર્વેટરીએ પણ એની નોંધ લીધી. બ્લૅક હોલ તો પ્રકાશને પણ જવા ન દે એટલે બે બ્લૅક હોલ જોડાયાં ત્યારે વૈજ્ઞાનિકોએ માત્ર તરંગ અનુભવ્યા, પણ ૧૭મી ઑગસ્ટે ન્યૂટ્રૉન તારાઓ જોડાયા ત્યારે પ્રકાશ બહાર ફેંકાતાં વૈજ્ઞાનિકો એ ‘જોઈ’ પણ શક્યા. પરંતુ અહીં ‘જોઈ’ શબ્દ માત્ર વાપરવા ખાતર વાપર્યો છે, એ ગામા કિરણો હતાં એટલે એ જોઈ ન શકાય. આપણે એમ કહીએ કે પ્રકાશની પ્રક્રિયા પણ અનુભવી શકાઈ. ઉપર તસવીરમાં બે ન્યૂટ્રૉન તારાઓનું મિલન દેખાડ્યું છે.

આ મિલનનાં પરિણામોનું પૃથક્કરણ કરતાં જાણવા મળ્યું કે આ પ્રચંડ મિલનને કારણે નાની નાભિઓ એકબીજામાં જોડાઈ ગઈ અને સોના અને પ્લૅટિનમ જેવી ભારે ધાતુઓ બની. બ્રહ્માંડમાં ભારે ધાતુઓ મોટા પ્રમાણમાં મળે છે તે આવાં જ મિલનોનું પરિણામ છે.

સંદર્ભઃ ધી હિન્દુ

) દરદીની અંદરના દરદી પર સફળ શસ્ત્રક્રિયા

દરદીની અંદરનો દરદી? હા. ખરેખર માતા નહીં પણ એના ગર્ભમાં રહેલા ભ્રૂણ પર સફળ શસ્ત્રક્રિયાની આ વાત છે.

બાળકમાં ઘણી વાર જન્મજાત ખોડ રહી જતી હોય છે. હ્યૂસ્ટનની ટેક્સાસ ચિલ્ડ્રન્સ હૉસ્પિટલના ડૉ. માઇકલ બેલ્ફૉર્ટ અને બીજા સરજનોની ટીમે એમની સાથે મળીને એક ભ્રૂણ પર શસ્ત્રક્રિયા કરીને એની ખોડ સુધારી દીધી. આ ખોડને ‘સ્પાઇના બિફિડા’ (Spina Bifida) કહે છે. અહીં આકૃતિ આપી છે, તેમાં ઉપર ૨૧, ૨૨ અને ૨૮ દિવસની અવસ્થાનું ભ્રૂણ છે. એના પર આંટા હોય છે, જે ભ્રૂણનો વિકાસ થવાની સાથે ગોળ વળીને નળી જેવું બને છે. એ જ આપણું શરીર છે. નીચેની હારમાં એની ગોળ ભૂંગળી બનાવવાની ક્રિયા દેખાડી છે. એમાં જ ત્રીજી તસવીરમાં ઉપર માથું છે, એમાં મગજ બનશે. તેની નીચે પીઠનો ભાગ છે. છેક નીચે જોતાં બન્ને બાજુએથી ગોળ ફરતાં નીચેનો ભાગ પૂરેપૂરો બંધ નથી થયો. આ કાણું ભ્રૂણમાં વિકસતા પૂર્ણ બાળકની પીઠમાં દેખાય છે. આ કાણામાંથી કરોડરજ્જુને અંદર જોઈ શકાય અથવા એ બહાર આવી જાય અને મગજ બનાવવાની સામગ્રી પણ એમાંથી બહાર નીકળી આવે. આવું બાળક હાલીચાલી ન શકે.

ડૉ, બેલ્ફૉર્ટ અને એમની ટીમે તદ્દન અંધારા ઑપરેશન થિએટરમાં માતાની યોનિમાંથી ગર્ભમાં બે કાપા પાડ્યા. એક કાપામાંથી એમણે સૂક્ષ્મ ‘ફીટોસ્કોપ’ (ભ્રૂણ જોવાનું ટેલિસ્કોપ) નાખ્યું, તે સાથે જ ગર્ભાશય લાલ રંગે ચમકવા લાગ્યું. બીજો કાપો ઓજારો માટે હતો. એમણે યોનિમાં એક નળી નાખીને એના ગર્ભાશયને ઊંચું કર્યું. આથી અંદરનું શિશુ ટીવી સ્ક્રીન પર દેખાવા લાગ્યું. એનાં હાથપગનાં આંગળાં બરાબર હતાં, એ ઘૂંટીએથી પગ પણ હલાવતું હતું પણ પીઠમાં કાણું હતું. આ કાણું એમણે સીવી નાખ્યું! જાન્યુઆરીમાં બાળકનો જન્મ થવાનો છે ત્યારે એ મોટા ભાગે તો સંપૂર્ણ ‘નૉર્મલ’ જીવન જીવવા લાયક હશે, પણ તે નહીં તો, એનું મોટા ભાગનું નુકસાન ટળી જશે.

ડૉ. બેલ્ફૉર્ટે પહેલી વાર ૨૦૧૪માં આ જાતનું ઑપરેશન કર્યું હતું તે પછી ૨૮ ઑપરેશન કરી ચૂક્યા છે પરંતુ ભ્રૂણને ગર્ભાશયમાં જ રહેવા દઈને ઑપરેશન કરવાનો આ સૌ પહેલો પ્રયોગ હતો.

સંદર્ભઃ ન્યૂ યૉર્ક ટાઇમ્સ

) કેરળ સાયન્સ કોંગ્રેસનું ૩૦મું અધિવેશન

કેરળ સાયન્સ કોંગ્રેસનું ૩૦મું અધિવેશન આવતા વર્ષના કન્નૂર જિલ્લાના તલેશેરીમાં જાન્યુઆરીની ૨૮મીએ શરૂ થશે, જે ત્રણ દિવસ ચાલશે. આ વર્ષનો વિષય છેઃ viruses and infectious diseases. અધિવેશનમાં સંશોધન પત્રો રજૂ કરવા માટે રજિસ્ટ્રેશન કરાવવા માટે ૧૫મી નવેમ્બર સુધીનો સમય છે. http://ksc.kerala.gov.in/ પર ક્લિક કરીને નામ નોંધાવી શકાશે.

કેરળનો વિજ્ઞાન દ્વારા વિકાસ કરવા માટેના સંશોધનપત્રો માટે આ વર્ષે SciGenome Spark નામનો નવો ઍવૉર્ડ પણ અપાશે. વધારે માહિતી ઉપર આપેલી લિંક પરથી મળશે. ગુજરાતના કે વિદેશ વસતા વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકો આગળ આવીને આમાં ભાગ લઈ શકે તો સારું.

૦-૦-૦

શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો

ઈમેલઃ dipak.dholakia@gamil.com

બ્લૉગઃ મારી બારી

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

7 comments for “Science સમાચાર (૨3)

  1. M. Gada
    October 29, 2017 at 10:59 am

    Some 15-20 years ago, Dr. J. J. Rawal, Director of Nehru planetarium in Mumbai, had predicted the existence of then 10th and even 11th planets, which now would be the 9th and 10th planets; based on an empirical evidence available at the time. As I remember, I had read about this in his articles in “Janmabhumi Pravasee” from Mumbai.

    If and when scientists/astrologists are able to spot and verify the existence of new ninth planet, Dr. Rawal deserves the recognition due to him. I wonder whether the proper authorities are aware of this? Does anyone has more info on this?

    Here is something from wikipedia website:

    Jitendra Jatashankar Rawal is an Indian astrophysicist and scientific educator, recognized for his work in the popularisation of science.

    Rawal has served as Director of the Nehru Planetarium Mumbai. He has published about 25 research papers in national and international scientific journals, and is the president of The Indian Planetary Society.[2][3]

  2. M. Gada
    October 29, 2017 at 11:14 am

    Sorry, I had to split the comment to remain in the acceptable limit for a comment.

    Rawal was born in a Gujarati family, in Halwad village at Surendranagar district, of Gujarat. He received an M.Phil degree in Physical Sciences, from Calcutta University, in 1975, and a PhD degree in Astrophysics, from the University of Mumbai, 1992 (Thesis: Some Problems in the Solar System & in the Local Group of Galaxies). He was also associated with Children Science Congress activities popularizing scientific interest among school children in many Indian States.

  3. October 29, 2017 at 12:07 pm

    It is the matter of great pleasure for ‘Wegu’ Readers that we could see Adaraniya Murjibhai Gada-ji after a very long time on this WG platform as a commentator. We hope he will be here once again as an author with his high valued Articles after a very long duration.

  4. Dipak Dholakia
    October 29, 2017 at 12:08 pm

    મુરજીભાઈ, આ તદ્દન નવી માહિતી છે. રાવળસાહેબ વિશે વધારે જાણવું પડશે. આપણું તો એવું છે કે ઘર કી મુર્ગી દાલ બરાબર. એમણે આગાહી કરી તે સાચી પડે છે. કોઈ મિત્ર રાવળસાહેબ વિશે વધારે માહિતી આપી શકે તો એ બહુ આનંદની વાત હશે.

    • M. Gada
      October 30, 2017 at 10:32 am

      Dipakbhai,

      There is lot more info. on the web pages on these two renowned astrophysicists of India. There may be many more such scientists of other science branches in our country. I only pointed out these two who are relevant to the topic in our discussion. and I had some memory of. Have a field day.

  5. M. Gada
    October 29, 2017 at 7:27 pm

    Thank you Valibhai and Dipakbhai for your kind words.

    Besides Dr. J. J. Rawal, another well renouned astrophysicist named Jayant Narlikar used to write for times of India. I am not aware whether he is getting due credit for his work in this area. From one of his articles, I came to know about Lonar asteroid crater in maharashtra, visited it and wrote one article on it for wegu in early years. Unfortunately that is now off the web due to Some technical fault some time back.

    The copy paste again from Wikipedia, is in a following comment..

  6. M. Gada
    October 29, 2017 at 7:28 pm

    Jayant Vishnu Narlikar (born 19 July 1938) is an Indian astrophysicist.He developed with Sir Fred Hoyle the conformal gravity theory, known as Hoyle–Narlikar theory. It synthesizes Albert Einstein’s Theory of Relativity and Mach’s Principle. It proposes that the inertial mass of a particle is a function of the masses of all other particles, multiplied by a coupling constant, which is a function of cosmic epoch.

    Prof.Narlikar was born in Kolhapur,India on 19 July 1938 in a Hindu Karhade Bramhin family of scholars.His father,Prof.Vishnu Vasudev Narlikar,was a Mathematician who served as Professor and Head of Department of Mathematics at Banaras Hindu University, Varanasi & mother,Sumati Narlikar, was a scholar of Sanskrit.[1][2] His maternal uncle was the distinguished Statistician V. S. Huzurbazar.[3]

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.