બંદિશ એક રૂપ અનેક : ૩૬ : રાખનાં રમકડાં

નીતિન વ્યાસ

સને ૧૯૪૯: લેખક અને નિર્દેશક રતિલાલ પુનાધર અને અવિનાશ વ્યાસ નું સંગીત; મુખ્ય કલાકારો નિરૂપા રોય અને મનહર દેસાઈ, ફિલ્મ નું નામ “મંગળફેરા” – ભાવનગરમાં નટરાજ થીએટરમાં જોયેલી। તેનાં ગીતો ઘણા લોકપ્રિય થયેલાં.

“આકાશવાણી અમદાવાદ વડોદરા… પ્રસ્તુત છે આપની પસંદ -શ્રોતાજનોની પસઁદગીના ગીતોનો કાર્યક્રમ. આ કાર્યક્રમ લૅમ્યુઅલ હેરી આપની સમક્ષ રજૂ કરેછે”. ૧૯૪૯માં ગુજરાતમાં પ્રથમ બે રેડીઓ સ્ટેશન શરુ થયેલા, રેડીઓ એનાઉન્સર તરીખે એક સુંદર અવાજની ઓળખ એટલે શ્રી લૅમ્યુઅલ હેરી. સાથે તે સમયની લોકપ્રિય થયેલી ફિલ્મ “ગુણસુંદરી” અને “મંગલફેરા”ના ગીતો દરેક ફરમાઈશના કાર્યક્રમમાં સાંભળવા મળે.

૧૯૪૯ : તે સમયમાં અમારા ઘરની બાજુના મનુકાકાનાં ઘર,”ચૈતન્ય નિવાસ” માં રેડીઓ હતો. મુંબઈથી તેમના પિત્રાઈ શ્રી બાબુભાઇ વૈદ્ય ખાસ લેતા આવેલા. વૈભવશાળી વ્યક્તિત્વવાળા બાબુકાકાને મુંબઈમાં રેડીઓની દુકાન હતી. અમારી શેરીમાં પહેલો રેડીઓ મનુ કાકાને ઘરે આવ્યો હતો અને તે પછી શ્રી જગદીપભાઈ વિરાણીને ઘરે..

એક જુના ગીતની યાદ સાથે આવાં ઘણાં સ્મરણો જોડાયેલ હોય છે.

                      અવિનાશ વ્યાસ રચિત “રાખનાં રમકડાં”

રાખનાં રમકડાં મારા રામે રમતાં રાખ્યાં રે
મૃત્યુલોકની માટીમાંથી માનવ કહીને ભાખ્યાં રે
રાખનાં રમકડાં, રમકડાં

બોલે ડોલે રોજ રમકડાં, નિત નિત રમત્યું માંડે
આ મારું આ તારું કહીને એકબીજાને ભાંડે રે,
રાખનાં રમકડાં, રમકડાં

એઇ કાચી માટીને કાયામાંથી માયા કેરા રંગ લગાયા
એજી ઢીંગલા ઢીંગલીએ ઘર માંડ્યાં ત્યાં તો વિંઝણલા વિંઝાયા રે
રાખનાં રમકડાં, રમકડાં

તંત અનંતનો તંત ન તૂટ્યો ને રમત અધૂરી રહી,
તનડા ને મનડાની વાતો આવી એવી ગઇ,
રાખનાં રમકડાં, રમકડાં

આસ્વાદ:

માણસ જો મોકલું મન રાખે તો એને ક્યાંયથી પણ કવિતા મળી રહે. કવિતા પાસે કે જીવનમાં ક્યાંય પૂર્વગ્રહ કે પૂર્વગ્રંથિ સાથે ન જવાય.

અવિનાશ વ્યાસનું નામ પ્રજામાં પહોચેલું છે. એ સંગીતકાર. આપણે જો મનમાં ગાંઠ વાળીને બેસીએ કે સંગીતકાર પાસેથી કવિતા ક્યાંથી મળે અને મળે તો કેવી મળે? અને એને વાંચીયે નહીં કે સાંભળીએ નહીં તો છેવટે આપણે જ ગુમાવવાનું છે.

એક જમાનામાં હિંદી ફિલ્મોમાં પણ ઉત્તમ ગીતો આવતાં હતાં, કાવ્યની કસોટીએ પાર પડે એવાં. મને ખ્યાલ છે ત્યાં સુધી આપણા મૂર્ધન્ય સાહિત્યકાર ઉમાશંકર જોશીએ પણ આ ગીતને પોંખ્યું હતું. ઝેવિયર્સમાં આર્ટ્સનો અભ્યાસક્રમ રાખ્યો હતો. ઇન્ટર આર્ટ્સમાં પ્રોફેસર આગયાર અમને લોજીક શીખવતા. કહેતા ઓલ મેન આર મોર્ટલ, સોક્રેટિસ ઇઝ અ મેન સો સોક્રેટિસ ઇઝ મોર્ટલ. આ કોનું તર્ક શાસ્ત્ર છે? આ જ વાત કવિ કઈ રીતે વિકસાવે છે તે જોવા જેવું છે. આ સૃષ્ટિ અને આપણે સહુ ઈશ્વરની લીલાના પરિણામરૂપે છીએ. સૃષ્ટિ તો અનાદિ અનંત છે. આપણે બધાને અંત છે, જે જન્મે છે તે મરે છે. માતાની જનનનાળ કપાઈ જાય છે પછી સ્વતંત્ર રીતે જીવે છે. વયમાં મોટો થાય છે પણ જન્મેલો દરેક જીવ પોતાના શરીરમાં મરણને પણ ઉછેરે છે.આ બધી સીધીસાદી સામાન્ય વાત થઈ. પરદેશમાં કે અન્ય ધર્મમાં શબને કબરમાં દાટવામાં આવે છે. ત્યાં આગળ એમ જ કહેવાય કે માટી માટીમાં મળીગઇ. મીરાં જેવી કોઈ એમ કહે કે જ્યોત જ્યોત મેં મિલા જા..

અવિનાશે પ્રત્યેક મૃત્ય જીવ માટે જે શબ્દ પ્રયોજ્યો છે તે મૌલિક અને અર્થસભર છે. અને આપણે સહુ રાખનાં રમકડાં છીએ. પણ આપણે જે કંઈ છીએ તે આપણે જ કારણે નથી. આપણને સંસારમાં અહીં રમતા રાખ્યા છે રામે. માણસ જીવનમાં એટલી જાગૃતિ રાખે કે અંતે તો હું રાખ થવાનો છું તો એના હુંપદ માંથી ઊગરી જાય. સ્હેજ આડવાત છે તો પણ અહીં યાદ કરી લઉં. એક વાર અવિનાશ વ્યાસ મારા મિત્ર કિશોર શાહની દુકાનમાં મળી ગયા. અનેક પ્રકારની વાતો ચાલી. રાખનાં રમકડાંની પણ વાત નીકળી. યાદ છે ત્યાં સુધી આ ગીત ગુજરાતી ફિલ્મ “મંગળફેરા” માં હતું. અવિનાશ વ્યાસ કહે કે મારે માટે તો આ રાખનાં રમકડાં, લાખનાં રમકડાં પુરવાર થયાં. એ જમાનામાં એમને આ ગીતની વેચાણ પેટે રોયલ્ટી પચ્ચીસ હજાર મળેલી!

કવિએ મનુષ્યજીવનના અંતથી ગીતનો પ્રારંભ કર્યો છે. આમ તો આપણી શેર માટી. પછી શું થાય છે એની આપણને ખબર નથી. પણ મરણ પહેલાં આપણે મૃત્યુલોકની માટીમાં માનવ તરીખે ઓળખાય છીએ. આપણું જીવન એટલે આ રમકડાંની જ બજાર.આપણે બધા બોલતાં-ચાલતાં, ડોલતાં રમકડાં છીએ. રોજરોજ આપણી રમત જુદી હોઈ છે. પણ રમકડાં તો એના એજ હોય છે. જીવનથી મરણ સુધી આપણે કેટકેટલી રમત રમીયે છીએ, જાણે કે બચપણની રમતનો જ વિસ્તાર હોય. ભણવું, ગણવું, પરણવું, નોકરીધંધા કરવા, સંતાનો ઉછેરવાં ….આ બધી આપણી જુદાજુદા પ્રકારની રમતો જ છે. આ રમતમાં આપણે અંચાઈ પણ કરીએ છીએ. આઘુંપાછું અને આડુંઅવળું પણ કરીએ છીએ. આમ ને આમ આપણો સમય પસાર થતો જાય છે. આપણે કહીએ છીએ કે સમય પસાર થાય છે બાકી કાળની કેડી પરથી આપણે પસાર થઈ જતા હોઈએ છીએ. બનતા સુધી ઓકતોવિયા પાઝની પંક્તિ છે: Does nothing pass when time is passing by?

આપણે કાચી માટીના માણસ. એના ઉપર માયાનો પાક્કો રંગ લગાવ્યો.પ્રેમ કર્યો, પરણ્યા। ઈશ્વરની રમાતમાં તો આપણે ઢીંગલા ઢીંગલી જ છીએ. સુખ માણ્યું ન માણ્યું ત્યાં તો વીંઝણલા વીંઝાય છે. માળો ચૂંથાય જાય છે. જિંદગી એટલે કશું જ નહીં પણ સુખ અને દુઃખની આવનજાવન. દરેક માણસનો નિશ્ચિત જીવનપટ હોય છે. સમય નિશ્ચિત છે. કાળ તો અનંત વણજારાની જેમ અલગ ભટક્યા કરેછે. અંત અને અનંત એક સાથે છે અને છતાંય છૂટા છે. એલિયટની પંક્તિ છે એમ, In my beginning there is my end. In my end there is my beginning. કોઈ પૂર્ણપણે રમીને ઊભો થતો નથી. જગદીશ જોશીનો એક શેર છે:

હું અધૂરી પ્યાલીને પંપાળતો બેસી રહ્યો,

આ ભરી મહેફિલ, મને ઉઠી જતાં ન આવડ્યું.

તન અને મનની કેટલીય વાતો આવે અને ચાલી જાય છે. કશુંક અધૂરું રહી જાય છે, આ અધૂરપને પૂર્ણ કરે છે મરણ અને એટલે તો હરીન્દ્ર દવે જેવો કવિ આવી પંક્તિ લખે:

મહેકમાં મળી જાય તો મૃત્યુ ન કહો.

– શ્રી સુરેશ દલાલ, પુસ્તક “ભજન યોગ”

અવિનાશ વ્યાસ

ફિલ્મ મંગલ ફેરા:; ગીતા રોય અને એ. આર. ઓઝાના સ્વરમાં

(આ ફિલ્મ ૧૯૪૧ માં રણજિત મુવિટોને બનાવેલી હિન્દી ફિલ્મ “શાદીની વાર્તા ઉપરથી પ્રેરણા લઈને ગુજરાતીમાં બનાવેલી) –

એ પછી ઘણાં ગાયકોએ આ ગીતને જૂદા જૂદા પ્રસંગે રજૂ કર્યું છે.

મહેન્દ્ર કપૂરના અવાજમાં

પુરુષોત્તમ ઉપાધ્યાય

માસ્ટર રાણા

સ્ટેજ પર એક સરસ રજૂઆત – કલાકારોનાં નામ મળે તો જણાવવા વિનંતી

હેમંત ચૌહાણ

વાદ્યવૃંદ દ્વારા સુંદર રજૂઆત

પૂનમ ગોંડલીયા

પ્રફુલ્લ દવે

નયન પંચોળી અને આશીશ સોપારકર

આશિત અને હેમા દેસાઈના આ આલ્બમમાં ત્રીજું ગીત:

મનોજ દવે અને સંગીત – ગીતકાર ગૌરાંગ વ્યાસ

વિક્રમ ઠાકોર

સોલી કાપડિયા અને નીશા ઉપાધ્યાય

૧૯૫૮ની હિંદી ફિલ્મ ‘સાધના’માં એન દત્તાએ રચેલ ગીત ‘તોરા મનવા ક્યોં ગભરાયે રે’ પર આપણાં ‘રાખનાં રમકડાંનો પ્રભાવ જરૂર જોવા મળે છે.

આ જ ગીત મોહમ્મદ રફીના સ્વરમાં પણ રેકોર્ડ થયું હતું.

“રાખનાં રમકડાં”- અહિં દરેક કલાકારે પોતાની રીતે સરસ રજૂઆત કરીછે, પણ બંદિશ એ જ ૧૯૪૯ની સાલમાં અવિનાશભાઇએ બનાવેલી, કોઈએ તેને બીજા રાગ માં જુદા તાલમાં કે ફ્યુઝનમાં ઢાળવા પ્રયોગો કર્યા નથી. કોઈ નૃત્ય કે ગરબો પણ “રાખ ના રમકડાં” નો સાંભળવામાં આવ્યો નથી.

પણ હા, અહીં એક અપવાદ ની નોંધ લેતાં આનંદ થાય છે:

હમણાં જુના ગુજરાતી ગીતોની નવી બંદિશ બનાવીને રજુ કરવા માટે યુવાન સંગીતકારો નું એક ગ્રુપ પ્રયાસો કરી રહ્યું છે:

‘બંદિશ એક રૂપ અનેક :(૩૫) “વીજળીને ચમકારે મોતીડાં પરોવો રે પાનબાઈ”’ વિષે પ્રતિભાવ આપતા શ્રી તુમુલ બુચ લખે છે કે “આપને જણાવતા આનંદ થાય છે કે આ બંદિશનું અમે મુંબઈના યુવાનો પણ એક નવલું રૂપ કર્યું છે. ‘અલખ’ નામનું એક આલ્બમ આપણા સાહિત્યકાર ધ્રુવ ભટ્ટના માર્ગદર્શન હેઠળ અમે મુંબઈના ચાર મિત્રો ચિંતન નાયક, હિમાલી વ્યાસ નાયક, દ્વિજ નાયક અને તુમુલ બુચે બનાવ્યું છે. આમાં ગંગાસતી, પ્રીતમ, અખા, ભોજા ભગત, તોળી રાણી અને કબીરના પદો આજની પેઢીને રુચે એ રીતે સંગીતબદ્ધ કરવામાં આવ્યા છે. આલ્બમ વિષે વધુ વિગત અહી પ્રાપ્ત થઇ શકશે –

https://www.youtube.com/watch? v=uISDrZTkwZw

આ યુવા સંગીતકારોને આવકારતા આનંદ થાય છે અને તેમનું આલ્બમ, “અલખ” ને સંગીતપ્રેમીઓ તરફથી સુંદર આવકાર મળે તેવી શુભેચ્છાઓ.


શ્રી નીતિન વ્યાસનો સંપર્ક nadvyas2@gmail.com સરનામે કરી શકાશે.


સંપાદકીય નોંધ: અહીં જોવા મળતી ઈમેજીસ નેટ પરથી સાભાર લીધેલ છે.

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

3 comments for “બંદિશ એક રૂપ અનેક : ૩૬ : રાખનાં રમકડાં

  1. October 21, 2017 at 7:15 pm

    બહુ જ જાણીતા આ ગીતનું રસ દર્શન એટલું જ સરસ લખ્યું છે. સાથે ‘વિડિયો – ભાગવતે’ (!) તો સોનાની થાળામાં રત્નો જડી દીધાં.

  2. October 21, 2017 at 7:24 pm

    રસ દર્શન ફરીથી અને એક ધ્યાનથી વાંચ્યું. આના પરથી તો ઘણા બધા અવલોકન લખી શકાય.
    એક શીઘ્ર પ્રયત્ન …

    હું અધૂરી પ્યાલીને પંપાળતો બેસી રહ્યો,
    આ ભરી મહેફિલ, મને ઉઠી જતાં ન આવડ્યું.

    આપણા જીવનમાં આપણે ફાળે આવેલી નાનકડી અને અધુરી પ્યાલીને પંપાળીને બેસી રહેવા માટે જ આપણે માહેર છીએ. અથવા એ પ્યાલીને અધુરી જોઈ મોટા દરિયા ગોતવા ( ચીલાચાલુ કવિ રીતે – ઝાંઝવાનાં જળ !) આપણને મળેલી મહામૂલી સંપદા રફે દફે કરી નાંખતા હોઈએ છીએ.
    અથવા મારી ઉમરના મોટા ભાગનાની જેમ … ‘આ સંસાર અસાર છે.’ એવાં કહેવાતાં બ્રહ્મવાક્યોથી ભોળવાઈ ‘મોક્ષ’ નામના ઝાંઝવાંની તલાશમાં જીવનની અમૂલ્ય પળો વેડફતા રહીએ છીએ.

    પણ…
    એમ ન બને કે, હર પળ ‘શરાબ’નો આખો બાટલો જ બનેલી રહે?
    અને…
    એમ બની શકે છે ! વોટર પાર્કમાં સુઝેલું આ અવલોકન પ્રસ્તુત છે –
    https://gadyasoor.wordpress.com/2007/08/21/swimming_pool_ocean/

    • Neetin Vyas
      October 23, 2017 at 2:31 am

      શ્રી સુરેશભાઈ,

      આ એક બંદિશ અને તેનાં અનેક રૂપ માં “રાખનાં રમકડાં” થોડું બંધ બેસતું મને નહોતું લાગ્યું, કારણ કે અહીં આપેલી કડીઓ માં રાગ અને ધૂન એક જ છે, પણ જયારે શ્રી સુરેશભાઈ દલાલ નો “ભજન યોગ” માં લેખ વાંચ્યો ત્યારે થયું કે આ ગમતાનો ગુલાલ કરવો જ રહ્યો.
      વોટર પાર્ક ની સહેલગા સમયે સૂઝેલું અવલોકન સરસ છે.

      વિચારવંતા પ્રતિભાવ બદલ આભાર .
      -નીતિન

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.