બંદિશ એક રૂપ અનેક :(૩૫) "વીજળીને ચમકારે મોતીડાં પરોવો રે પાનબાઈ"

નીતિન વ્યાસ

વીજળીને ચમકારે મોતીડાં પરોવો રે પાનબાઈ”

રચનાકાર: ગંગાસતી

મૂળનામ શ્રી ગાંગાબાઈ  હળુભા ગોહિલ: જન્મ 1846 મૃત્યુ 1894

જન્મ સ્થળ: રાજપરા જિલ્લો- ભાવનગર

વીજળીને ચમકારે મોતીડાં પરોવો રે પાનબાઇ !
નહિતર અચાનક અંધારા થાશે જી
;
જોત રે જોતાંમાં દિવસો વહી જશે પાનબાઇ
!
એકવીસ હજાર છસોને કાળ ખાશે જી વીજળીને ચમકારે

જાણ્યા રે જેવી આ તો અજાણ છે રે વસ્તુ પાનબાઇ !
અધૂરિયાને નો કેવાય જી
,
ગુપત રસનો આ ખેલ છે અટપટો
,
આંટી મેલો તો સમજાય જી વીજળીને ચમકારે

 

મન રે મૂકીને તમે આવો રે મેદાનમાં પાનબાઇ !
જાણી લીયો જીવ કેરી જાત જી
;
સજાતિ વિજાતિની જુગતિ બતાવું ને
,
બીબે પાડી દઉં બીજી ભાત જી વીજળીને ચમકારે


પિંડ રે બ્રહ્માંડથી પર છે ગુરુ પાનબાઇ !
તેનો રે દેખાડું તમને દેશજી
,
ગંગા રે સતી એમ બોલિયાં રે સંતો
,
ત્યાં નહિ માયાનો જરીયે લેશ જી વીજળીને ચમકારે

                                                                              (માહિતી અને શબ્દાંકન: ઉષાબેન ઉપાધ્યાય, ગુજરાતી કવિતાકોષ)

+ + + + + +

સૌરાષ્ટ્રનાં સંત  કવિઓમાં ગંગાસતીનું સ્થાન  મોખરાની હરોળમાં  છે. તેમની પાસે વૈરાગ્યની ફીકી વાતો નથી, તે તત્વને જ પકડે છે. પોતાની વિધવા પુત્રવધુને તેણે પ્રેમપૂર્વક ઘડી છે. કોઈ શિલ્પી ટાંકણું લઈને જેમ કોમળ પ્રભુમૂર્તિને હળવે હળવે ઘડે તેમ બહુ ધીરજ પૂર્વક ગંગાસતીએ પાનબાઇના જીવનને ઘડ્યું છે. જ્ઞાનનું ટાંકણુ અને પ્રેમની હથોડી લઈને પાનબાઈનાં જીવનને ઘડી ને એક સુંદર ભક્ત મૂર્તિ તેને તૈયાર કરી છે. એક એક ભજનને સોપાને સોપાને તે પાનબાઈ ને ઊંચે ને ઊંચે લઇ જાય છે. ગંગાસતી અભણ હતી પરંતુ આ ભજનમાં ગીતાના પંદરમા અધ્યાય -પુરુષોત્તમ યોગ-ના તત્વજ્ઞાનનો રણકાર દેખાય છે.

વીજળીને ચમકારે મોતીડાં પરોવો રે પાનબાઇ !

નહિતર અચાનક અંધારા થાશે જી;
જોત રે જોતાંમાં દિવસો વહી જશે પાનબાઇ !
એકવીસ હજાર છસોને કાળ ખાશે જી ….

કાળ અનાદિ છે. કાળ અનંત છે. અનાદિ ભૂતકાળ અને અનંત ભવિષ્યકાળ વચ્ચે નાનકડો વર્તમાન ક્ષણિક છે. “છે” કહેતામાં “નથી” થઇ જાય તેટલો ટચૂકડો વર્તમાન કાળ માત્ર આપણા હાથમાં છે. કેટલો અલ્પતમ વર્તમાન કાળ! ભૂતકાળ હાથમાંથી સરકી ગયો છે, ભવિષ્યકાળ આપણા હાથમાં આવતો નથી, માત્ર વર્તમાન જ આપણા હાથમાં છે – ને તે તદ્દન ક્ષણિક છે.

ગંગાસતી પોતાની શિષ્યા પાનબાઈને કહે છે કે આ વર્તમાનકાળ માત્ર વીજળીના ઝબકાર જેટલો છે. આ ઝબકતી વીજળીના પ્રકાશમાં જે કામ થયું તે થયું। મોતી  પરોવવાં છે તો આ વીજળીના ચમકારામાં પરોવી લો, નહીં તો અચાનક અંધારું તથૈ જશે, મનમોતી ને પ્રભુમાં પરોવવાનું છે આ કામ ઝબૂકતી વીજળી નાં પ્રકાશમાં – એટલે વર્તમાનકાળમાં થઇ શકશે, આ મનુષ્ય જીવનમાંજ થઇ શકશે, ને વર્તમાન માફક જીવન પણ ક્ષણિક જ છે.

આ જીવન ક્યાં અને કેવી રીતે ચાલ્યું જશે તે ખબર પણ નહિ પડે.

એક દિવસમાં એકવીશ હજાર ને છસોની ગતિએ શ્વાસો-શ્વાસ ચાલે છે. એટલા શ્વાસ ક્યારે પુરા થશે કે કેમ તે કોને ખબર છે? જીવનરૂપી પ્રકાશ વહી જશે અને આપણે હાથ ઘસતાં બેઠા રહીશું।

જાણ્યા રે જેવી આ તો અજાણ છે રે વસ્તુ પાનબાઇ !
અધૂરિયાને નો કેવાય જી,
ગુપત રસનો આ ખેલ છે અટપટો,
આંટી મેલો તો સમજાય જી

જે જ્ઞાન લેવા જેવું છે તે અગોચર છે. તે અજ્ઞાતના પરદા પાછળ છુપાયેલું છે. આ અજ્ઞાત તત્વ એટલે સર્વત્ર વ્યાપ્ત, અજ્ઞાત – અગોચર – અનંત આત્મા .આત્મતત્વ ને જાણવું, સમજવું મુશ્કેલ છે. આ આત્મતત્વ બુદ્ધિગમ્ય નથી, અનુભૂતિગમ્ય છે. તેનું જ્ઞાન ગમે તેને ન કહેવાય, આ જ્ઞાન અધિકારી  ને જ અપાય- જે પૂર્ણ તાલીમ પામ્યો છે, જે શ્રદ્ધાવેન છે, જેને જ્ઞાન મેળવવા માટે તપશ્ચર્યા કરી છે તેવા પૂર્ણ અધિકારી ને જ આ જ્ઞાન અપાય। યોગ્યતા વગરના ને આ જ્ઞાન આપીયે તો પચે નહીં. અર્થનો અનર્થ કરી બેસે. જ્યાં સુધી મનની તમામ ગ્રન્થિઓ છૂટી ન જાય – મનની આંટી, છૂટી ન જાય ત્યાં સુધીં આ જ્ઞાન પરિપૂર્ણ પણે સમજાય નહીં।

મનના જગતમાં ઘણા પ્રવાહોનો કચરો ભરેલો છે, તેમાં જ્ઞાનને રહેવાની જગા ક્યાં છે? જો મન ખાલી થાય તો તેમાં જ્ઞાનનો પ્રકાશ પ્રવેશી શકે. એક વાર ખાલી મન થયું તો તો તરત આ આત્મતત્વ પૂરું સમજાઈ જશે, રાગ-દ્વેષ, હર્ષ-શોક, સુખ-દુઃખ વગેરે મનની આંટીઓ છે, એ ગઈ ને જ્ઞાન પ્રકાશ્યુ એટલી જ વાર છે, એટલે હવે કવિ કહેછે નિર્મળ થઈને આવો.

મન રે મૂકીને તમે આવો રે મેદાનમાં પાનબાઇ !
જાણી લીયો જીવ કેરી જાત જી;
સજાતિ વિજાતિની જુગતિ બતાવું ને,
બીબે પાડી દઉં બીજી ભાત જી

આ જ્ઞાન માટેની પહેલી યોગ્યતા છે – નિર્મળતા, પવિત્રતા, શુચિતા. જે માણસ નખશિખ નિર્મળ હોય તે જ આ જ્ઞાનનાં મેદાનમાં આવે. નિર્મળતા શબ્દમાં શું અભિપ્રેત છે? આ બાહ્ય ચોખ્ખાઈની વાત નથી. આ તો અંત:શુદ્ધિની વાત છે. જેને અભિમાન છે જ નહીં, જે નમ્રતાની મૂર્તિ છે, મોહ જેને સ્પર્શતો નથી, તમામ વિષયો જેણે જીત્યા છે, જેનું જીવન નિત્ય પ્રભુમય છે, જેની તમામ કામનાઓ, સુખ-દુઃખ, રાગદ્વેષ,  હર્ષ- શોક વગેરે દ્વન્દોથી મુક્ત છે – તે સાચો નિર્મળ. આવો નિર્મળ હોય તે જ જ્ઞાનનાં મેદાનમાં આવે. તેને જીવાત્મા શું છે તેની જાણ થશે. જીવને અને જીવનને સમજશે અને એ  પણ જાણશે કે સજાતિ શું અને વિજાતિ શું?

સજાતિ એટલે આપણું પરમ ઈશ્વરીય તત્વ, જેને ગીતાએ અક્ષર પુરુષ કહ્યો છે. વિજાતિ એટલે (Foreign body) જે આપણે નથી – તે ક્ષર પુરુષ, સ્થૂળ જગત ને સ્થૂળ શરીર. આ રીતે જીવ-જગદીશ ને જગત, અક્ષર પુરુષ, પુરુષોત્તમ ને ક્ષર પુરુષની વિભિન્નતા સમજાય તથા તેનો પરસ્પરનો સંબંધ સમજાય તો જીવનની ભાત બદલાઇ જાય, હું અક્ષર પુરુષ છું. મારુ શરીર ને સ્થૂળ આંખો વડે દેખાતું આ જગત તે ક્ષરપુરુષ; તે મારુ સાધન છે, પણ હું તે નથી. આટલી દ્રષ્ટિ આવે તો જીવન બદલાય।

હવે કવિ આગળ કહે છે :

પિંડ રે બ્રહ્માંડથી પર છે ગુરુ પાનબાઇ
તેનો રે દેખાડું તમને દેશજી,
ગંગા રે સતી એમ બોલિયાં રે સંતો,
ત્યાં નહિ માયા લવલેશ જી

ફરી બીજા શબ્દોમાં ગંગાસતી એ જ સમજાવે છે કે “પિન્ડ અને બ્રહ્માંડથી પર.” પિન્ડ એટલે શરીર. બ્રહ્માંડ એટલે સમગ્ર વિશ્વ. એ બંનેથી પર પરમતત્વ છે. ગંગાસતી આ પરમતત્વને ગુરુ એવા શબ્દથી ઓળખાવે છે. ગીતાની ભાષામાં આ તત્વને પુરુષોત્તમ કહ્યું છે, જે અક્ષર પુરુષથી ઉત્તમ છે અને ક્ષર પુરુષથી પર છે તે પુરુષોત્તમ.

આ પુરુષોત્તમ ગુરુનો દેશ કેવો છે? તેનું ધામ કેવું છે? તો કહેછે કે “ત્યાં નહીં માયા લવલેશ રે.” આટલા થોડી શબ્દોમાં ગંગાસતીએ ઘણું બધું કહી દીધુંછે. માયા એટલે દ્વન્દ્વ. માયા એટલે ભેદદ્રષ્ટિ, માયા એટલે રાગ દ્વેષ, માયા એટલે મારુ-તારું , માયા એટલે જીવન-મૃત્યુ. આ માયા ત્યાં નથી. ત્યાં બધું એકાકાર છે. ત્યાં મૃત્યુ અને જીવનનો ભેદ ટળી જાય છે. કારણ કે મૃત્યુ પરંતુ તત્વ જ ત્યાં નથી, ત્યાં ક્ષર પુરુષ નથી, ત્યાં દેહ નથી, ત્યાં સ્થૂળ  જગત નથી. આ દેશમાં ગયા પછી પાછું આવવાનું રહેતું નથી. તે આપણું પરમનિવાસ છે. સાચું ઘર છે.

આ પરમધામમાં – ગુરુના દેશમાં પહોંચ્યા એટલે પછી ક્યાંય પહોચવાપણું રહેતું નથી. વીજળીના ચમકારા જેવી આ ક્ષણમાં જે મનમોતી ને પ્રભુ રૂપી ધાગામાં પરોવી શક્યો તે એ ગુરુના દેશનું નાગરિકત્વ પામવા લાયક બન્યો।

જ્ઞાનની ટોચે બેઠેલી ગંગાસતીના અનુભવનો રણકો આ ભજનમાં સંભળાય છે.

ગંગાસતીના ભજનનો આવો સરસ મર્મના લેખક શ્રી સુરેશભાઈ ભટ્ટ (સવાર કુંડલા)

તેમના પુસ્તક “હરિનો મારગ” માંથી, આભાર અને આદર સાથે…..

શ્રી સુરેશભાઈ ભટ્ટ, જન્મે પ્રશ્નોરા બ્રાહ્મણ અને કર્મે શુદ્ધ બ્રાહ્મણ, પ્રસન્ન વ્યક્તિત્વ અને શાંત સ્વભાવ, એમનું રટણ વિદ્યા-અવિદ્યા નો ભેદ જાણવાનું। જ્યાં મળે ત્યાં વસવું, લુખું-સૂકું, અરધું-પરધું ખાવમાં વાંધો નહીં, પણ વાસો તો વિદ્યાનો ભેદ બતાવે તેની પાસે। બેસણું ત્યાં। પાંડુરંગજી શસ્ત્રી આવું એક બેસણું.

શાસ્ત્રવેત્તા, પણ શસ્ત્રની દીવાલોમાં પુરાયેલા નહીં, યુગધર્મ અને સનાતનધર્મને મેળ પાડવા મથનારા . સુરેશભાઈ ઈચ્છાય માં બેઠા અને વિકસ્યા..

શ્રી સુરેશભાઈનાં આ લખાણ સત્વશીલ, શ્રેયકર અને સમાજોપયોગી છે.

धारयेति ईति धर्म | સમાજનું ધારણ પોષણ કરે છે, તે ધર્મ છે, સંતવાણી દ્વારા આવો ધર્મ જનમાનસમાં સુચારૂપણે પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. કાકાસાહેબે સાચું જ કહ્યું છે કે સંતવાણી એ કોઈ પણ રાષ્ટ્રની સર્વશ્રેષ્ઠ મૂડી છે જેમાં સ્નાન-પાન કરીને લોકજીવન પવિત્ર, સમૃદ્ધ, સમર્થ અને સ્વતંત્ર થઇ જાય છે. આવી મંગળ ભાવના સાથે સંતવાણીને હૃદયગમ્ય અને રોચક બનાવી આપતું આ પુસ્તક સુરેશભાઈની આપણા સમાજને ભેટ છે.

પુસ્તકમાં સુરેશભાઈએ મીરાબાઈ, નરસિંહ મેહતા, પ્રીતમ, ભક્ત દુલ્ભ, લખમણ મળી, જીવનદાસ, ભોજા ભગત અને શરણીના અનેક નામી અનામી ભગતોની રચનાઓ સામેલ કરીછે।

શ્રી સુરેશભાઈ અને તેમનાં પત્ની ભદ્રાબેન એક જાણે એક બીજામાટે જ ઘડાયેલા હોય એવી સુંદર જોડી હતી. કોઈ પણ પ્રસંગે, ખાસ કરીને કોઈ કુટુંબમાં દુઃખદ બનાવ બન્યો હોય ત્યારે બંને પહેલા પહોંચી જાય, સાંત્વન આપ્યા પછી ભદ્રાબેન ઘરનું બધુજ કાર્ય સાંભળવામાં મદદ કરે, જયારે સુરેશભાઈ સાંજે સંતવાણી, ગીતા પાઠ કે ભાગવત કથા કહે. પોતાની રહેવાની વ્યવસ્થા એવી રીતે કરે કે યજમાન કુટુંબને ખ્યાલ સુધ્ધાં ન આવે. બંને એ આ સંતવાણી જીવનમાં પૂર્ણ રૂપે અપનાવેલી.

આવી વ્યક્તિઓની જરૂરિયાત દરેક સમાજ ને હોય છે, પણ મળવી દુર્લભ છે.

આ પુસ્તકનું પ્રાપ્તિસ્થાન:

૪૦વર્ષ પહેલાં પ્રસિદ્ધ થયેલ આ પુસ્તક “હરિ નો મારગ” મને મળી આવવા પાછળની યાદગાર ઘટનાઃ

શ્રી નુરરુદ્દીનભાઈ દરેડિયા પોતે એક પુસ્તક ભંડાર  અહીં હ્યુસ્ટનમાં ચાલવેછે, ગુજરાતી ભાષા માટેની જાગૃતતા કેળવવા પોતાના થકી બનતો પ્રયત્ન કરે. “ગુજરાત ગૌરવ” નામનું માસિક બહાર  પાડે અને દરેક ગુજરાતી પ્રેમીને મફત આપે. ગુજરાતી માં બહાર પડતા છાપાંઓ, અઠવાડિકો, માસિકો માંથી ચૂંટી ચૂંટીને લેખો, કવિતાઓ, વાર્તાઓ  વગેરેને  “ગુજરાત  ગૌરવ” માં સ્થાન આપે. સ્થાનિક ગુજરાતી કવિઓ અને લેખકોની કૃતિઓ આગ્રહ પૂર્વક માગી અને છાપે. અહીંના ભારતીય મંડળો ની સભામાં જાય, નાનો  એવો સામાન્ય જ્ઞાનનો કાર્યક્રમ ગોઠવે ,  બહુ સરળ સવાલો હોય. જેવાકે ચાર વેદોના નામ આપો, વિષ્ણુના દસ નામ કહો, ગાંધીજી કઈ સાલમાં આફ્રિકા છોડી ભારત આવ્યા વગેરે. અને સાચા જવાબ આપનારને ભેટમાં સરસ મજાની મઢેલી ગણપતિ કે કૃષ્ણની છબી, ગાંધીજીના ‘સત્યના પ્રયોગો’  જેવાં પુસ્તકો ભેટ આપે. .

એક દિવસ એના પુસ્તક ભંડારમાં અમે ગાંઠિયા અને ચા ઝાપટતા હતા ત્યાં તેમણે તેમની પોતાની અંગત લાયબ્રેરી દેખાડી અને એ સંગ્રહ માંથી આ સુરેશભાઈનું લખેલું એક અપ્રાપ્ય પુસ્તક હાથ લાગ્યું, “હરિ નો મારગ”.  

હંમેશાં આનંદમાં રહેતા પ્રેમાળ એવાં શ્રી નુરરુદ્દીનભાઈ અને શ્રીમતી નૂરબાનુબેનને સાદર પ્રણામ

+ + + + + +

ભાવનગરના અમારા ઘરમાં બા-બાપુજી સવારમાં મોસૂજણું  થયા પહેલાં ઉઠી જાય, બા વહેલી સ્નાન કરી ભગવાનને દીવો કરે, ચા બનાવી ને ધરે।  પછી બંને સાથે ચા પિયે, બાપુજી રેડીઓ પર આકાશવાણી રાજકોટ મૂકે અને સવારના છ ના ટકોરે પહેલાં વહેલી સવારના હિન્દી માં સંચાર આવે અને ૬.૦૫ વાગ્યાથી પ્રભાતીયાં શરૂથાય, એમાં ક્યારેક અભરામ ભગત, કાગ બાપુ, દિવાળીબેન, મુગટલાલ જોષી વગેરેના કંઠે પ્રભાતિયાં  સાંભળવા મળે અને એક સરસ દિવસ ની શરૂઆત થાય.

રાજકોટ રેડીઓ પર આવતાં પ્રભાતિયાં ઘણા સુમધુર અને લોકપ્રિય ગાયકોએ ગયેલાં છે, તેઓ નો અવાજ અને ભજન ની લય, માવજત અને ગાવાની લઢણ સાંભળનારનો દિવસ સુધારી દે.

આ ગંગાસતીનું ભજન, વીજળીને ચમકારે મોતીડાં પરોવો રે પાનબાઈ”, એ ભજનિકોના અવાજમાં માણીયે: , 

અરવિંદ બારોટ, મીના પટેલ : આલ્બમઃ ગંગાસતી વાણી ૨

નારાયણ સ્વામી

લલીતાબેન  ઘોડાદરા

દમયંતિબેન બારડાઈ

પ્રફુલ્લ દવે

દિપાલીબેન સોમૈયા, સંગીત ગૌરાંગભાઈ વ્યાસ

હેમંત ચૌહાણ સાથે તેમની સુપુત્રી ગીતા

શ્રી નારાયણ પંડ્યા (Live)

કવિતા કૃષ્ણમૂર્તિ

મુક્તાબેન દવે 

પ્રીતિ વસરાણી

રાજુલ મહેતા, સંગીતકાર સી. અર્જુન

મીતા શાહ

ભારતીબેન વ્યાસ

નિરંજન પંડ્યા

મથુરભાઈ કંજરીયા

એક અર્વાચીન રૂપ,

ગાયક અને સંગીતકારના નામો મળી શક્યાં નથી.

1979 માં “ગંગાસતી” નામની ગુજરાતી ફિલ્મ નિર્માતા જયન્ત ભટ્ટે બનાવેલી, દિગ્દદર્શ ક હતા દિનેશ રાવલ અને સંગીતકાર સી. અર્જુન, ગંગાસતીની ભૂમિકામાં પદ્મા રાણી અને પાનબાઈનો રોલ મીનળ પટેલે અદા કરેલો.

ફિલ્મ માં ગંગાસતી પાનબાઈ ને કહેછે કે મેં તમને શીખવાડેલું ભજન સંભળાવો, એટલે પાનબાઈ આ ભજન ગંગાસતી સંભળાવે છે. શબ્દોમાં ફેરફાર  કર્યા છે:

“વીજળી ને ચમકારે મોતીડાં પરોવો બાઇજી”

અને છેવટે:

અહીં ડાઉ એન્જીનીઅરીંગ કંપની માં કર્મચારીઓ માટે વખતો વખત Team Events , Time Management, Personal  Motivational Seminars વગેરે ગોઠવે. જેમ ઘણા મૅનેજમૅન્ટ ગુરુઓને સાંભળવાનો અને કઈ નવું શીખવાનો લાભ મને મળેલો।

આ “વીજળીને ચમકારે મોતીડાં પરોવો રે પાનબાઈ” એવું જ એક આવા સેમિનારોમાટે નું ભજન છે.


શ્રી નીતિન વ્યાસનો સંપર્ક nadvyas2@gmail.com સરનામે કરી શકાશે.


સંપાદકીય નોંધ અહીં જોવા મળતી ઈમેજીસ નેટ પરથી સાભાર લીધેલ છે.

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

4 comments for “બંદિશ એક રૂપ અનેક :(૩૫) "વીજળીને ચમકારે મોતીડાં પરોવો રે પાનબાઈ"

  1. September 23, 2017 at 6:00 pm

    vaah mazaa padI gaI Nitinbhai

  2. September 24, 2017 at 9:57 pm

    નિતીનભાઇ,
    ખૂબ સરસ, તમારા સંસોધનને અને ઓળખને ,હેટ્સ ઓફ.

  3. Tumul Buch
    October 3, 2017 at 3:40 pm

    નમસ્તે નીતિનભાઈ,

    સુરેખ લેખ. આપને જણાવતા આનંદ થાય છે કે આ બંદિશનું અમે મુંબઈના યુવાનો પણ એક નવલું રૂપ કર્યું છે. ‘અલખ’ નામનું એક આલ્બમ આપણા સાહિત્યકાર ધ્રુવ ભટ્ટના માર્ગદર્શન હેઠળ અમે મુંબઈના ચાર મિત્રો ચિંતન નાયક, હિમાલી વ્યાસ નાયક, દિવીજ નાયક અને તુમુલ બુચે બનાવ્યું છે. આમાં ગંગાસતી, પ્રીતમ, અખા, ભોજા ભગત, તોળી રાણી અને કબીરના પદો આજની પેઢીને રુચે એ રીતે સંગીતબદ્ધ કરવામાં આવ્યા છે. આલ્બમ વિષે વધુ વિગત અહી પ્રાપ્ત થઇ શકશે – https://www.youtube.com/watch?v=uISDrZTkwZw

    આભાર.

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.