એક વિદાયનો વિષાદ

લેખકો સુરેશ જાની અને વિજય ગઢવી

૧૯૭૭

વિજય ગઢવી!  તમે નવમા ધોરણમાં ભણતા કિશોર છો. ગુજરાતી ભાષા માટે તમને અભુતપૂર્વ લગાવ છે. રાધનપુરની શેઠ કે. બી. વકીલ વિદ્યાલયનુ નવું સત્ર શરૂ થાય તે પહેલાં વેકેશનમાં જ નવા ખરીદેલા પાઠ્ય પુસ્તકમાંની બધી વાર્તાઓ (સૌથી પહેલાં તો સ્વ. શ્રી ઝવેરચંદ મેઘાણી ની જ) તમે વાંચી નાંખી છે. તમારા ઘણા સહાધ્યાયીઓ પણ એવા જ ભાષા પ્રેમી છે. પણ તમારી વાત અનેરી, અદકેરી છે. તમે તો એમાં આવતી બધી કવિતાઓ પણ વાંચી નાંખી છે.

નિશાળ શરૂ થાય છે. ત્રણેક મહિના બાદ ગુજરાતીના શિક્ષક શ્રી. લહેરીસાહેબ (જેમની યુવાન ભત્રીજી પંદરેક દિવસ પહેલા માસક્ષમણ ના પારણા કરતી વખતે અવસાન પામેલ હોય છે) સ્વ. કવિ શ્રી. દામોદર બોટાદકરની ‘માતૃવંદના’ કવિતાનું ભીની આંખે વર્ગમાં રસદર્શન કરાવે છે.  બધા વિદ્યાર્થીઓની આંખમાં આંસું ઊભરાઈ આવેલાં છે. બે ત્રણ વિદ્યાર્થીનીઓ તો રડતી પણ સંભળાય છે. તમને વેકેશનના વાંચન વખતે ગમી ગયેલી આ કવિતાના ન સમજાયેલા અર્થ હવે તમારી સમજમાં આવી જાય છે. તમે પણ ભાવાવેશમાં તરબતર થઈ ગયા છો.

રસદર્શન વખતે ગુરૂજીએ તો કવિતાનો પાઠ જ કર્યો હતો. પણ હવે તે ક્લાસને સંબોધીને કહે છે – “કોણ આ કવિતા ગાઈ સંભળાવશે?”

કંઠ, કહેણી અને કવિતા ના લાક્ષણિક જ્ઞાતિગુણ ને કારણે તમારી આંગળી તરત જ ઊંચી થઈ જાય છે.  ગુરૂજી તમને આગળ આવી કવિતા ગાવા આમંત્રે છે. થોડોક સભાક્ષોભ છતાં તમે ઉભા થાઓછો. તમે હૈયામાં ધીરજ ધરી, આંખો મીંચીને એ કવિતા ગાવાનું શરૂ કરો છો ત્યારે તમારા માનસપટ પર એક નિઃસહાય “મા” ની છબી અંકિત થાય છે.

થોડાક જ મહિના પહેલાં, તમારું ઘરકામ કરતી વિધવા કામવાળીને તેની ત્રીજી દીકરીના લગ્ન ૨૦ વર્ષ મોટા વિધુર સાથે કરવા પડ્યા છે. એ ગરીબ માનો લાચાર છતાં પોતાની જવાબદારી પૂરી કરવાના ગૌરવનો આનંદ વ્યક્ત કરતો દયનીય ચહેરો તમારા માનસપટ પર અંકિત થઈ આવે છે. “અહાહા! લાચારી અને આનંદની આ તે કેવી કેમેસ્ટ્રી?

તમારા હ્રદયમાં કોતરાઈ ગયેલી એ માની છબી, વેકેશનમાં તમને બહુ ગમી ગયેલી ’માત્રુગુંજન’ ની આ કડીઓ સાથે જીવંત બની જાય છે.

આજ માડી તારે આંગણે રે! રૂડા રાસડા લેતી,

કાલ અગોચર ભોમમાં રે! ડગ ધ્રૂજતાં દેતી.

સાયર સાચલ સાસરું રે એનાં નીર તો ઊંડા,

દોડી દોડી કરે ડોકિયાં રે મહીં જળચર ભૂંડા.

મીઠા તળાવની માછલી રે! પાણી ક્યમ પીશે?

ઘેરા એના ઘૂઘવાટથી રે! મારી બાળકી બીશે.

જેમ જેમ કવિતાના પદો આગળ વધતા જાય છે, તેમ તેમ માતાની દીકરીના ભવિષ્ય માટેની શંકા કુશંકાઓ, તેના ક્ષેમ કુશળ માટેની તેના અંતરની આરજૂ, કવિતામાં ધરબાઈને રહેલો કરૂણરસ, અને પ્રકૃતિના તત્વો બાબત સંવેદનશીલ કવિની સજગતા અને કુશળ માવજત – કોમળ પણ, થોડાક જ વખતથી પૌરૂષ થી ભરાવદાર બનવા લાગેલા તમારા સૂરમાં ઘૂંટાવા લાગે છે. એના શબ્દે શબ્દનું પદલાલિત્ય હવે તમારા કંઠમાંથી વહેતા થયેલા શબ્દોમાં વ્યક્ત થવા લાગે છે.  તમારા અંતરનો ભાવાવેશ એ ગાનમાં છાનો નથી રહી શકતો. ઝીણા અવાજે શરૂ થયેલો તમારો સાદ ધીમે ધીમે ઊઘડવા લાગે છે. તમે કદી આટલી દિર્ઘ લાગણીઓથી કવિતા ગાઈ નથી – જાહેરમાં તો કદી નહીં. પણ આજે એ માતાના અંતરની લાગણી છલકાઈ છલકાઈને, પાણીના ધોધની જેમ તમારા સૂરમાં અને આંખોમાંથી વહેતી થઈ છે. એ ધોધમાં તરબતર બનીને, સાવ નિર્બંધ બનીને વહી રહી છે. અંતરની એ વાણીમાં કિશોરાવસ્થાની ભાવુકતા અને સચ્ચાઈ છલ્લક છલ્લક છલકાઈ રહ્યાં છે. 

કવિતાનું ગાન પુરું થાય છે. પણ આખો ક્લાસ અને ગુરૂજી તમારી સાથે એ ભાવાવેશમાં તણાઈ ગયા છે. બધી વિદ્યાર્થીનીઓ એ ભાવાવેશમાં તરબોળ બનીને રડી રહી છે. અડધી મિનિટ લગી આ ભાવસમાધિની નિસ્તબ્ધ શાંતિ ક્લાસમાં છવાઈ ગઈ છે.  એ અસર ધીમે ધીમે દૂર થતાં, બધાં ભાનમાં આવે છે અને તાળીઓના ગડગડાટથી તમને વધાવી લે છે. ગુરૂજી એમની ખુરશીમાંથી ઊભા થઈ તમારી પાસે આવે છે, અને સજળ નયને તમને છાતી સરસા ચાંપી તમારું અભિવાદન કરે છે.

તમારી ચૌદ વર્ષની નાનકડી જિંદગીનો આ અદભૂત અવસર, તમારા અંતરમાં કોરાઈને ન ભુલી શકાય તેવું, સુમધુર શિલ્પ બની રહે છે.

૨૦૧૭

વિજય ભાઈ!   એક પ્રામાણિક વ્યાપારી તરીકે કુટુમ્બ, સમાજ અને મિત્રો વચ્ચે ચાળીસ વર્ષ જીવન સંગ્રામમાં તમે એટલા તો બધા ઓત પ્રોત બની ગયા છો કે, કિશોર કાળનું એ રૂમઝુમતું ઝરણું પાતાળમાં ગરકી ગયું છે. તે સાંજે તમે તમારા ઘર ના ડ્રોઇંગરુમ માં આખા દિવસની પળોજણમાંથી પરવારી ‘હાશ!’ કરતા બેઠા છો. તમારી પત્ની ફોન ઉપર તમારી દીકરી ને “સૌ સારા વાના થશે બેટા…  હિંમત રાખજે… ફોન મુકું હો બચુ…” કહીને આંખોના ઝાકળભીના ખુણા છુપાવવા રસોડામાં ચાલી જાય છે. સામેની દિવાલે ટાંગેલી ફ્રેમ માં જુઇના ફુલ જેવી તમારી લાડલી દીકરી હિમાદ્રિ નો વિદાય સમય નો વિષાદી ચહેરો તમે જોઇ રહો છો. તેના દાંપત્ય જીવનમાં તેણે સ્વીકારેલા અન્યાય સામેના સમાધાન, વીતેલા વર્ષોનાં દ્વેષ, પીડીત વ્યથાઓ અને ઉલઝનોને યાદ કરો છો ત્યારે ‘માત્રુગુંજન’ ની એ કડીઓનું ઝરણું સાત પાતાળ ફેડીને એકાએક તમારા સ્મૃતિપટમાં ઊભરાઈ આવે છે.

હૈયાસૂની હબકી જતી રે! એને રાખજો રાજી,

મેં તો ત્યજી હવે હાથથી રે! હતી જાળવી ઝાઝી.

.
લાજભરી મારી લાડકી રે એને મોઢડે તાળાં,

કોણ પળેપળ પૂછશે રે દુઃખી જોઇ દયાળાં

હરખ અને શોકના અવસરો અને રોલર કોસ્ટરના એ ચઢાવ ઊતરાવ નવરાશની આ પળમાં શીતળ અને ઉષ્ણ લહેરખીઓ બનીને તમારા ચિત્તમાં આવન જાવન કરી રહ્યાં છે.  તમારા ચિત્તના પ્રવાહો એ શોર બકોરથી ડહોળાઈ ગયા. કોણ જાણે કેમ, પાતાળ ફોડીને કિશોરકાળનું એ ઝરણું એકાએક બહાર આવી ગયું છે. કાળઝાળ વર્તમાનના બધા જ વિચારોને અતિક્રમીને ‘માતૃગુંજન’ કાવ્યના કરૂણ, મધુર ભાવ તમારા ચિત્તમાં રેલાવા લાગ્યા. તમને માત્ર છુટપુટ લીટીઓ જ યાદ છે. 

ઊનો અનિલ એકલો રે, વહે ધ્રુસકાં ધીરે,

હાય! હણાયેલી માતને રે, ચડી અંતર ચીરે.

આ શબ્દોએ તમને ફરીથી ૧૪ વર્ષના કિશોર બનાવી દીધા છે. સામ્પ્રત સમયની બધીય વ્યથાઓ એક ક્ષણ માત્રમાં ઓસરી ગઈ છે. તમારું સમગ્ર હોવાપણું મુગ્ધાવસ્થાની એ પળોમાં સજીવન થઈને ઉલ્લાસવા લાગ્યું છે. આ સુભગ પળમાં પુખ્તતાની બધીય કડવાશ અને રૂક્ષતા ગાયબ થઈ ગયાં છે.  કિશોરની પ્રગલ્ભતાથી ભરેલો તમારો એ ભાવુક અવાજ તમારા માનસ પટલ પર પડઘાવા લાગ્યો છે. એ સુખમય સમાધિની ચરમ સીમામાં તમારા અંતરમાં એક આરજૂ જાગી ઊઠે છે.

મનભાવન કવિતા આખે આખી મેળવવી છે.’

પણ આખેઆખી એ કવિતાના પદ શી રીતે મેળવવા? દસમા ધોરણમાં પ્રવેશવાની સાથે જ ગુજરાતીનું એ પાઠ્યપુસ્તક તો તમારા પિતરાઈ ભાઈને વાપરવા આપી દીધું હતું. ચાળીસ વર્ષ વિતી ગયા છે, એટલે હાઈસ્કૂલના નવમા ધોરણનું પાઠપુસ્તક પણ અનેક વખત બદલાઈ ગયું છે. તમે રહો છો, એ રાધનપુર શહેરમાં એવું પુસ્તકાલય પણ નથી, જેમાં દસકાઓ જૂની આવી કવિતાનાં પુસ્તકો મળી રહે. ત્રણેક દિવસ તમારા ચિત્તમાં આ ખ્યાલ જ ઘુમરાતો રહ્યો છે – ‘શી રીતે એ કવિતા આખે આખી મેળવવી?

તમારા એક વડીલ મિત્ર શ્રી વર્ધીલાલ ભી. ઠક્કર તમને આવી માહિતી શી રીતે મેળવવી તેની માહિતી આપે છે. તે દિવસે સાંજની નવરાશમાં તમે લેપટોપ ખોલીને એ સરનામે
પહોંચી જાઓ છો, અને તમારી આ આરજૂ વ્યક્ત કરો છો –

વિજય ગઢવી ઓગસ્ટ 24, 2017, 2:30 (am) :: બોટાદકર નુમાતૃગુંજનકાવ્ય જોઈએ છે. મહેરબાની કરીને મોકલશો.

એ પછીના દિવસની સાંજે તમારા ઈન-બોક્સમાં એક લિન્ક આવીને ખુલવા માટે તમારી રાહ જોઈ રહી છે! એ લિન્ક ખુલતાંની સાથે જ તમે ઊભરી રહેલા આનંદ અને ઉલ્લાસના ધોધમાં તરબતર બની ગયા છો. કિશોરાવસ્થાની એ મધુર પળને યાદ કરી કરીને તમે ‘માતૃગુંજન’ ગાવા લાગ્યા છો. એ કે.બી. હાઈસ્કૂલ, એ લહેરી સાહેબ, વર્ગના તમારા એ માનીતા અને ગમતીલા મિત્રો અને સ્વ. કવિશ્રી. બોટાદકર માટેનું અનહદ માન – આ સઘળાં તમારા સમગ્ર હોવાપણાંને હવે આનંદના ઓઘમાં ધમરોળી રહ્યાં છે.

તરત જ એ લિન્ક મોકલનાર શ્રી સુરેશભાઇ જાનીનો ગદગદિત થઈ આભાર માનો છો અને કિશોરાવસ્થાની એ મધુર પળને યાદ કરી કરીને ‘ માતૃગુંજન’ ના કરુણ રસ ના ગાનમાં ફરીથી ડૂબી જાઓ છો. ક્ષિતિજ માં વિલીન થતો આથમતો સુર્ય જાણે તમને આશ્વસ્ત કરી રહ્યો છે. 

image


આછાં નીચે ઊછળી રહી રે, પેલી વાહિની વાધે,
આંસુભરી અલબેલડી રે, આજ સાસરી સાધે.
વ્હાલા અનેક વળામણે રે, એક અંતર ફાટે;
જેઠતપી રહ્યો જગતમાં રે, એને શ્રાવણ આંખે.

આજ મરી જતી માવડી રે, એને કાળજે કાણાં;
દૂધ ભર્યું હજી દાંતમાં રે, એને આપવાં આણાં.
ઢોલીડા ! ઢોલ ઢબૂકતો ઘડી રોકજે તારો,
ઘાવ ઊંડા ઘટ્માં પડે રે, નથી વેઠવા વારો.

ઘમઘમ ગાજ્તી ગોંદરે આવી વેલડી ઊભી,
રોકી શકે નહીં રાંકડી રે, જતી મહિયરમોંઘી.
ધોરી! ધીરે તમે ચાલજો રે, મારું ફૂલ ફરકે,
ઊડી જશે પળ એકમાં રે, એનું કાળજું ધડકે.

સાસરવાટ શિલાભરી રે, એને છેક અજાણી,
ક્યાંય શીળી નથી છાંયડી રે, નથી પંથમાં પાણી.
લાજભરી મારી લાડકી રે, એને મોઢડે તાળાં,
કોણ પળેપળ પૂછશે રે, દુઃખી જોઇ દયાળાં.
આજે તપે ક્યમ આવડો રે, કેને સૂરજ શાણા?
ખાલી ઉરે ખમશે નહીં રે, તીણા ન્હોર તારા.
આગ ભલે મુજ અંતર રે, વરસાવજે વીરા!
જાઇનો પંથ તો જાળવી રે, રથ ખેડજે રૂડા.

ઊડતી વાટે વસુમતી! રે, તારી રોકજે રેણુ,
કમળ થકી કોમળું રે, બહેની! છે અંગ એનું.
ઊંચા નીચા તારા અંગને રે, સખિ ! દેજે શમાવી,
જાત કઠણ એને જોઇને રે, ઘડી કરજે સુંવાળી.

વનવન વીંઝાતા વાયરા રે, એને સાચવી વાજો,
વીર સમાન વળાવિયા રે, વાટે ઠાવકા થાજો.
ઘામ વળે એને ઘૂમટે રે, ઝીણા વીંઝણા દેજો,
પાલવડાને પલાળતાં રે, લૂછી આંસુડાં લેજો.

વ્હાલભરી વનદેવીઓ રે, ઊંડા આદર દેજો,
જતન કરી એના જીવનું રે, મીઠાં મીઠડાં લેજો.
ઝૂકી રહ્યાં પંથ ઝાડવાં રે, દેજો સોરમ છાયા,
એક ઘડી એને કારણે રે, મન રાખજો માયા

વાટનાં વીર વિહંગડા રે, એની સોબતે રેજો,
ગીત નવાં નવાં ગાઇને રે, ઊંડી ધીરજ દેજો.
હૈયાસૂની હબકી જતી રે, એને રાખજો રાજી,
મેં તો ત્યજી હવે હાથથી રે, હતી જાળવી ઝાઝી.

દીકરી વ્યોમની વાદળી રે, દેવલોકની દેવી,
જોઇજોઇ વહી જતી રે, વનપંખણી જેવી.
આજ માડી તારે આંગણે રે, રૂડા રાસડા લેતી,
કાલ અગોચર ભોમમાં રે, ડગ ધ્રૂજતાં દેતી.

સાયર સાચલ સાસરું રે, એનાં નીર તો ઊંડા,
દોડી દોડી કરે ડોકિયાં રે, મહીં જળચર ભૂંડા.
મીઠા તળાવની માછલી રે, પાણી ક્યમ પીશે?
ઘેરા એના ઘૂઘવાટથી રે, મારી બાળકી બીશે.

જાય અહો!વહી વેલડી રે, વીલી માત વિમાસે;
સૂનું થયું જગ સામટું રે, ભૂમિ ડોલતી ભાસે.
ઊનો અનિલ એકલો રે, વહે ધ્રુસકાં ધીરે,
હાય! હણાયેલી માતને રે, ચડી અંતર ચીરે.

આપણે આવી સરસ , સુભગ કવિતાઓ અને ગુજરાતી સાહિત્યની અન્ય કૃતિઓ ‘વિકિસ્રોત’ પર મુકનાર શ્રી. ધવલ સુધન્વા વ્યાસ અને તેમના સાથીઓનો આભાર માનીએ

વિજય ભાઈએ તેમની દીકરીની વિદાય વખતે આપેલ ભેટ ચિત્ર ( કવિ – અજ્ઞાત )

image


શ્રી સુરેશભાઈ જાનીનાં સંપર્કસૂત્રઃ

· નેટજગતનું સરનામું: ‘ગદ્યસૂર’ અને ‘કાવ્યસૂર’નો સમન્વય – સૂરસાધના

ઇ-પત્રવ્યવહારનું સરનામું: sbjani2006@gmail.com

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

4 comments for “એક વિદાયનો વિષાદ

  1. September 17, 2017 at 11:13 am

    વિકિ સ્રોત પર એ કવિતાની લિન્ક …

    https://gu.wikisource.org/wiki/%E0%AA%AE%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AB%83%E0%AA%97%E0%AB%81%E0%AA%82%E0%AA%9C%E0%AA%A8

  2. September 17, 2017 at 8:47 pm

    Wah… Gamyu..

    • GKPanchal
      September 22, 2017 at 10:02 am

      Tame to mane pan mara balpanni yaad taji kari. Hu to aa kavitane bhulij gayo hato. Aabhar

  3. Hiral
    September 22, 2017 at 11:35 pm

    ઘણું સરસ. ઇવિ પર શરુઆતમાં આવેલી ઘણી ફરમાઇશ જાણે નજર સામેથી પસાર થઇ ગઇ.

    બહુ કઠણ કાળજુ કરીને હાલ ત્યાં કામ મુલતવી છે પણ હે ઇશ્વર, એ જલ્દીથી સજીવન થાય અને તેના મુકામે પહોંચે એવી શક્તિ અને સદબુધ્ધિ આપજે.

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.