લ્યો,આ ચીંધી આંગળી :: શાંતારામની સામગ્રીવાળા…. (૨)

– રજનીકુમાર પંડ્યા

(ગતાંકથી ચાલુ)

‘આમ તો હું મારાં ફઈબા અને ફુઆ ભેગો જેતપુર રહું છું. મારા પિતા તો હું મારી માના પેટમાં હતો ત્યારે જ ગુજરી ગયેલા. મોસાળ પણ નહીં. પણ ફઈબા ભેગો રહીને હું ભણ્યો. ફુઆને બરાડમાં બેરડી ગામમાં એક હવેલીનું મુખિયાજીપદ મળ્યું એટલે અમે ત્યાં ગયા. ફઈબાને સંતાનમાં એક દીકરો નામે ગોપીલાલ હતો અને મારે પણ એક બહેન હતી. અમે બે ભાંડરડાં, વિધવા મા, ફુઆ-ફઈબા અને એમનો છોકરો, આટલા જણાનો નિર્વાહ એ નાનકડા ગામની હવેલીની આવકમાંથી સુખેથી થતો હતો પણ….’

નંદલાલ જશવંતલાલનું દિગ્દર્શકનું મગજ કામે લાગ્યું, ’પછી શું ?પછી કંઈ બનાવ બન્યો ?’

‘હા,’ વિજયદેવની આંખો એ યાદ કરતાં ભીની થઈ ગઈ. બોલ્યા, ’એક વાર ગામમાં પ્લેગ ફાટી નીકળ્યો. ભયંકર પ્લેગ. માણસો ટપોટપ મરવા માંડ્યા. માથે દવાનો છંટકાવ થતાં જેમ માંકડ-મચ્છર મરે એમ. એમાં મારી બહેન ગઈ અને પછી ગયો ફઈબાનો ગોપીલાલ. ગોપીલાલ જતાં તો જાણે કે કાળો કેર બોલી ગયો. લગભગ મારી જ ઉંમરનો એ છોકરો. બહુ મીઠો. કૃષ્ણ ભગવાન જેવી મોહક મુદ્રા. હવેલીની છાયામાં જ ઊછર્યો એટલે નામ પાડેલું ગોપીલાલ. અચાનક પવનના ઝપાટાથી દીવાની જ્યોત બુઝાઈ જાય એમ બુઝાઈ ગયો. ફઈબાની તો જાણે સૂધ ચાલી ગઈ. ‘ગોપીલાલ…. ગોપીલાલ’ બોલતાં એ અર્ધા થઈ જતાં.એ ગોપીલાલે એમના જીવનમાંથી કાયમી વિદાય લીધી. એમાં પાછી મને પણ પ્લેગની ગાંઠ નીકળી. હું અને મોટાં બા તાબડતોબ અમારે મોસાળ વંથળી આવીને રહ્યાં. મને તો ધીરેધીરે પ્લેગની ગાંઠ બેસી પણ ગઈ. અમારા ગયા પછી બેરડી ગામમાં ફુઆ-ફઈબાનો કાયમી રોટલો હોવા છતાં એમનું મન ઊંચું થઈ ગયું. એ લોકોએ પણ દેશમાં પાછા ફરવાનું નક્કી કર્યું. ક્યાં જશું ? આજીવિકા કેમ ચલાવીશું? કોણ સંઘરશે? પુત્રમરણના કારમા દૂઝતા ઘાને ક્યાં થોડી ઘણી પણ રૂઝ વળશે એ કાંઈ નક્કી નહોતું. બસ, પુત્રને અપાયેલા દાહથી ધીખતી ધરા પર હવે એક પળ પણ રહેવું નથી એ જ નેમ…! ચાલી નીકળ્યાં….

નંદલાલ જશવંતલાલને રસ પડતો હતો. દૃશ્ય નજર સામે વિઝ્યુલાઈઝ થયું. એમણે પૂછ્યું, ‘પછી?’

‘પાછા ફરતાં એક દહાડો બળબળતી બપોરે જેતપુર સ્ટેશને ગાડી પાંચ મિનિટ માટે ઊભી રહી. ધૂળિયા જૂના સ્ટેશન પર ફઈબાએ અમસ્તાં ડોક લંબાવીને એક નજર કરી ને એ સાથે જ સ્મૃતિના પટારાના તળિયે પડેલી એક સાવ નાનકડી વાત યાદ આવી ગઈ. તે એ કે એક વરસ અગાઉ દેશમાં આવ્યાં હતાં ત્યારે ગોપીલાલ સાથે હતો. આ જ ગાડીમાં, આ જ સમયે જેતપુર સ્ટેશન આવ્યું હતું ને કોણ જાણે પણ શું થયું…. ગોપીલાલે એ બળબળતા બપોરે ગરમ લૂમાં પણ બારી બહાર નજર કરી હતી. સ્ટેશનથી ત્રણ-ચાર માઈલ દુર આવેલા, માત્ર મકાનોના ઢગલા જેવા દેખાતા જેતપુર ગામ ઉપર એક નજર ફેંકી હતી. ભાદર નદીના કિનારે વસેલા એ ગામ તરફ જોઈને એ અમસ્તાં જ બોલ્યો હતો : “બા, આ ગામ કેવું સરસ છે? આપણે અહીં રહેતા હોઈએ તો કેવું સરસ, નહીં ?’ ફઈબાને એ વખતે હસવું આવ્યું હશે. જેતપુર સાથે આપણે શી લેવાદેવા? બાળકની બાલિશ વાત સાંભળીને મોઢું મરકે એટલું એ મરક્યાં હશે ત્યાં ગાડી ઊપડી હશે. બસ, આ નાનકડી અમથી વાતની સ્મૃતિ ફઈબાને આજે આટલા વરસે થઈ આવી. અને એમના ચિત્તમાં ગોપીલાલે જાણે કે દેહ ધારણ કર્યો – કેમ જાણે જેતપુર ગામના આકાશ પર છવાઈ જઈને મા-બાપને આવી જવાનો સાદ કરતો હોય ! એમણે મારા ફુઆને કહ્યું, ‘સાંભળ્યું તમે, ગોપીલાલ બોલાવે છે –આપણે અહીં ઊતરી જઈએ તો કેમ ?’ વિરહઆકુળ માતાની ઘેલછા સમજીને ફુઆએ પહેલાં તો બહુ મન ન આપ્યું, પણ પછી વારંવાર બોલીને ફઈબાએ રઢ લીધી ત્યારે બહુ વિચાર કરવાનો સમય એમણે ન લીધો. સ્ટેશન પર એન્જિન વરાળ છોડતું હતું ને હવે તો આળસુ ગાડી ઊપડવાની તૈયારીમાં જ. આમેય બીજે જવાનું પણ ક્યાં પાકું હતું? બારી બહાર પોટલાં ફેંક્યાં ને ઊતરી પડ્યા જેતપુરના ધુળિયા-ધગધગતા પ્લેટફોર્મ પર. સ્મૃતિમાંથી ઊભા કરેલા એક જુના જજમાનનું ઘર શોધતા ગયા. ત્યાં અચાનક-અણધાર્યા-અતિથિ ગયા હોવા છતાં આદર, માન ને આવકારો મળ્યો. થોડા દિવસ રહી પડ્યા.’

‘કેવા કેવા માણસો હતા ?’ નંદલાલ બોલ્યા, ‘મહેમાન થઈને આવે તે છતાં ઘરના સભ્ય થઈને રહી પડે.’

‘હા.’ વિજયદેવ બોલ્યા, ‘એ રીતે દિશાશૂન્ય દિવસો વીતતા હતા. ત્યાં એક દિવસ જજમાનને એક ઉઘરાણીએ બરાડ જવાનું થયું. ફુઆને કહે, ‘વિઠ્ઠલબાપા, ચાલો તમેય. તમે બરાડના જાણીતા છો. મને જરા ઠીક રહેશે… અને એમ એ બન્ને બરાડ ઊપડ્યા. પંદરેક દિવસ પછી જજમાન એકલા પાછા આવ્યા.વિઠ્ઠલ ફુઆ ક્યાં ? તો કહે કે ‘મુસાફરીમાં એક દિવસ એમને રાતે સ્વપ્નું આવ્યું કે ગોપીલાલના સ્વરૂપમાં ખુદ ભગવાન કૃષ્ણે આવીને કહ્યું કે મારી પુરાતન મૂર્તિઓ તળાવની પાળીએ એક ગોખમાં પડી છે તે ખોદી લાવો. હું તમારો દીકરો છું ને તમને જિંદગી આખી પાળવાની મારી ફરજ છે. એ હવે હું પૂરી કરવા માગું છું. એ મૂર્તિઓ શોધવા એ બીજે ગામ ઊતરી પડ્યા છે.’

‘ઈન્ટરેસ્ટિંગ સ્ટોરી,’ નંદલાલ બોલ્યા, ‘હું આવા ચમત્કારોમાં માનતો નથી, પણ વાર્તા અલબત્ત ઈન્ટરેસ્ટિંગ છે, પછી ?’

‘પછી,’ વિજયદેવ બોલ્યા, ‘વિઠ્ઠલફુઆ ચારેક દિવસમાં જ પાછા આવ્યા ત્યારે એમના ખભે ખડિયામાં એક જુની-પુરાણી ધૂળથી ખરડાયેલી કાળિયા કૃષ્ણની મૂર્તિ હતી. કોણ જાણે કઈ સદીની હશે ? પણ હરિબા, એટલે કે મારા ફઈબા કહેતાં હતાં કે પહેલી વાર એ મૂર્તિને સ્પર્શ કર્યો ત્યારે આખા શરીરે એક ઝણઝણાટી વ્યાપી ગઈ. પથ્થરની બે આંખો સાથોસાથ ઝુરતી, પણ જીવતી એવી બે આંખો મળી અને જોજનનાં પડી ગયેલાં છેટાં ક્ષણમાત્રમાં લોપાઈ ગયાં. મા અને દીકરાનું કાલ્પનિક પુનર્મિલન થયું. પછી તો બે પગ વચ્ચે છોકરાંને મૂકીને માતા એને નવડાવે એમ હરિબાએ મૂર્તિને ગંગાજળથી અને પછી શુદ્ધોદકથી અંઘોળ કરાવ્યો અને મૂર્તિ ચોખ્ખીચણાક થઈ ગઈ કાળિયા કૃષ્ણની મૂર્તિ ! હરિબા તો ઘેલાં જ થઈ ગયાં. ”મારો લાલ, ગોપીલાલ” એમ બોલતાં જાય ને હરખનાં પીલુડાં પાડતાં જાય. ઠંડા પથ્થરની મૂર્તિએ બક્ષેલી ઠંડક છેક એમના હૃદયના તળિયા સુધી પ્રસરી ગઈ. પછી તો એમણે પોતાના તમામ દર-દાગીના વેચી નાખીને જેતપુરના બાવાવાળાની પાટીમાં જમીન લીધી. રહેઠાણનું છાપરું બનાવ્યું અને પછી અંદર આ મૂર્તિની પધરામણી કરી. હરીબાની હવેલી તરીકે ધીરેધીરે આ સ્થાન પ્રખ્યાતી પામ્યું. નંદલાલભાઈ…” વિજયદેવ બોલતાં બોલતાં જરા થંભ્યા.

‘સમજું છું,’ નંદલાલભાઈ તુંકારાથી બોલ્યા, ‘તારા ચહેરા ઉપર છવાઈ ગયેલો શ્રદ્ધાનો ભાવ વાંચી શકું છું. તારી બૌદ્ધિકતા અને તારી શ્રદ્ધા બેઉ સમાંતરે ચાલ્યાં જાય છે.’

‘ખરી વાત છે,’ વિજયદેવ બોલ્યા,’આજે પણ એ મૂર્તિને નાના બાળક ગોપીલાલની જેમ વહાલ કરતાં, ચુમીઓ ભરતાં, વળી મીઠું હસતાં-વઢતાં, ને ક્યારેક ‘બહુ પજવે છે’ કહીને ટપલી મારી લેતાં મારાં હરિબાને હું જોઉં છું ત્યારે થાય છે કે શ્રદ્ધા શું નથી કરી શકતી? અરે, શ્રદ્ધા મૃત્યુને પણ ઉલ્લંઘી જાય છે. માનો યા ન માનો, એ કાળિયાને કારણે મારાં ફુઆ-ફઈબા હવે એમની આ ઊતરતી અવસ્થાએ સુખનો સાત્ત્વિક રોટલો પણ પામ્યાં ને એમની આજીવિકાની ચિંતા પણ ટળી. ખરેખર જાણે કે ગોપીલાલ પથ્થરની મૂર્તિરૂપે ફરી અવતરીને એમને પાળી રહ્યો છે. જેતપુરના સ્ટેશને એમને કાને પડેલા ભણકારા જાણે કે ખરેખર ગોપીલાલના શબ્દો હતા.’

‘વિજયદેવ, મને એમ થાય છે,’ નંદલાલ જશવંતલાલ બોલ્યા, ‘કે તમારી આ વાર્તા પરથી સુંદર ફિલ્મી કથા-પટકથા લખી શકાય. તમને રસ છે એમાં ?’

જિંદગીની ફરી એક નિર્ણાયક પળ આવી કે શું ? વિજયદેવ વિચારમાં પડી ગયા. બોલ્યા, ‘મને રસ છે ફિલ્મ ડાયરેકશનમાં. મને આપની નીચે એવું કોઈ કામ કરવાની તક મળે ?’

નંદલાલ જશવંતલાલ પળ એક તો બોલ્યા નહીં. વિજયદેવની સામે જ જોઈ રહ્યા. પછી અંદરના ઓરડામાં ગયા. પાછી આવ્યા ત્યારે એમના હાથમાં એમની સેટ પરની ફિલ્મ ‘આમ્રપાલી’ના કેટલાક સ્ટીલ-ફોટોગ્રાફ્સ હતા.વિજયદેવના હાથમાં મૂકીને પૂછ્યું, ‘જુઓ જોઈએ, કેમ લાગે છે ?’

અદભુત હતા. સારા ન હોત તો ‘સારા નથી’ એમ કહેવાની પણ વિજયદેવની તૈયારી હતી. પણ આ તો અવશ્ય સારા જ હતા. એમનાથી બોલાઈ જવાયું, ‘સુપર્બ છે. આંખે ઊડીને વળગે એવા.’

નંદલાલ જશવંતલાલ બોલ્યા, ‘તમે મને ફિલ્મ ડાયરેક્શનનું પૂછતા હતા ને ? પંદરેક દિવસ પછી મળજો.’

એ યાદગાર મુલાકાત પૂરી કરીને વિજયદેવ ઊઠ્યા ત્યારે માત્ર મનોરથપૂર્તિ માટે પંદર દિવસની મુદત પડી હતી. રાજી થઈ ગયા. સવારનું ફરવાનું સફળ થતું લાગ્યું.

પંદર દિવસ પછી ગયા ત્યારે બીજા પંદર દિવસનો, અને એ પછી ગયા ત્યારે બીજા પંદર દિવસનો વાયદો મળ્યો. વિજયદેવ નિરાશ થઈ ગયા.

તે દહાડાની પ્રાતઃમુલાકાત શું ફિલ્મી ઢબની જ ગણવી ? અભી બોલા, અભી ફોક ?

**** ****** ******

‘જોઈએ છે. ફિલ્મ અંગે લખી શકે તેવો લેખક’ જાહેરાત પર નજર પડી. મુંબઈની ખેતવાડીમાંથી પ્રગટ થતા ‘ફિલ્મિસ્તાન’નામના એક સાપ્તાહિકમાં હતી. એના તંત્રી હતા ‘લાટસાહેબ’ ઉર્ફે જેઠાલાલ સોમૈયા. નામ અત્યંત જાણીતું. અનેક નવલકથા, રહસ્ય કથાઓના સફળ લેખક. લેખકને લેખકની જરૂર હતી. ઠીક ત્યારે ફરી પણ લેખનની જ ઓફર… ઓ.કે. વિજયદેવ પહોંચી ગયા. ‘મિરર’, ‘વેણી’ વગેરેમાં લખેલા લેખો તો લઈ જ ગયા હતા. વિજયદેવ કંઈ બોલે એ પહેલાં એમના છપાયેલા લેખો બોલ્યા. સોમૈયાએ તરત જ એમને કરારના શીશામાં ઉતારી દીધા, કામમાં જોતરી દીધા. થોડા જ દિવસમાં એવા ત્રૂઠી ગયા કે ‘છાયા’ નામનું નવું ફિલ્મ સાપ્તાહિક પ્રગટ કરવાના હતા તેના તંત્રી તરીકે આ વિજયદેવનું નામ ઠઠાડી દીધું. ફિલ્મ ડાયરેક્ટર બનવાની જબરદસ્ત ખેવના મનમાં સંઘરીને વિજયદેવ ‘છાયા’ના તંત્રી અને ‘ફિલ્મિસ્તાન’ના સારા કૉલમિસ્ટ બની રહ્યા. રોજના અઢાર અઢાર કલાક લેખનનો ઢસરડો તો ખરો જ. ફિલ્મ-રિવ્યૂ માટેનાં આમંત્રણો આવે. નવી નવી ફિલ્મો એના ડાયરેક્ટર-કલાકારો સાથે બેસીને જોવાનો અવસર પણ મળે. ફિલ્મોનો વિશેષ અભ્યાસ, સમજ અને રુચિ કેળવવાની તક મળે.

વી. જયદેવ યુવાનવયે

પણ આ બધું ક્યાં સુધી ? એનો કોઈ અંત હોય કે નહીં ?માની લીધું કે ગાયક માટે રિયાઝ જરૂરી છે, પણ કોઈ ગાયકે જિંદગી આખી રિયાઝ જ કર્યા કરવાનો ? સ્ટેજ શો ક્યારેય નહીં !

અકળામણા વિચારો આવતા હતા. લેખન મજૂરીમાં જ વરસ વીતી ગયું હતું. નોકરીમાં સુખ હતું. છોડવાનું આમ તો કોઈ કારણ જ નહોતું. કાંઈક બહાનું તો જોઈએ જ. એવું બહાનું એક દિવસ વગર મળ્યે જ મળી ગયું. લાટસાહેબે થોડા મુદ્દા આપીને એમને એના પરથી સ્ટોરી બનાવવાનું કહ્યું ને વિજયદેવે એમાં વેઠ ઉતારી. લાટસાહેબ બોલ્યા, ‘તમે તો સ્ટોરીને સાવ મારી નાખી – મારે ફરી લખવી પડશે.’

બીજે દિવસે વિજયદેવ આવ્યા નહીં. અમસ્તાય એમને નંદલાલ જશવંતલાલના પંદર દિવસના વાયદાઓ યાદ આવી ગયા હતા. હવે તો પંદર દિવસ નહીં, પંદર માસ થવા આવ્યા હતા.

ગ્રહો પાંસરા નીકળ્યા. નંદલાલ બોલ્યા, ‘અરે, ક્યાં હતા તમે આટલા દિવસ ? હું તો તમને જ શોધતો હતો. સારું, તમે પણ ખરા ક્રિયેટીવ આર્ટિસ્ટ છો. તે દહાડે મેં તમને “આમ્રપાલી”ના સ્ટીલ્સ બતાવેલા તે પરથી તમે મારો છ-સાત પાનાંનો ઈન્ટરવ્યૂ “છાયા”માં લખી નાખેલો તે પણ મેં જોયેલો. ફાઈન ! ખેર, હવે કાલે લક્ષ્મી સ્ટુડિયો પર આવો. વધારે વાતચીત ત્યાં…’

બીજે દહાડે વિજયદેવ લક્ષ્મી સ્ટુડિયો ગયા ત્યારે વાર્તાલેખક અને નિર્માતા-દિગ્દર્શક ચીમનલાલ ત્રિવેદી પાસે રજૂ થયા. વસ્તુને તપાસે એમ એક સરસરી નજર એમણે આ જુવાનિયા પર નાખી અને એક સાથે બે નોકરી આપી દીધી. એક તો નંદલાલભાઈની નીચે કામ કરવા માટેના આસિસ્ટન્ટ ડાયરેક્ટરની અને બીજી પબ્લિસિટી ઈન્ચાર્જની. આસિસ્ટંટ ડાયરેક્ટરની નોકરી તો જાણે સમજ્યા, પણ પબ્લિસિટી ઈન્ચાર્જની આ એ જ ખુરશી હતી જેમાં એક વાર ‘ફખ્ર’ માતરી બેઠા હતા અને જેમને ગૌરવપૂર્વક વિજયદેવે કહ્યું હતું, ‘સ્ટુડિયોમાં આવવા માટે માત્ર પગ પૂરતા નથી હોતા, લાયકાત પણ જરૂરી છે.’

આજે એ લાયકાત એમણે કમાઈ લીધી હતી.પબ્લિસિટી ઈન્ચાર્જની ખુરશી પર એ બેઠા અને પછી આસિસ્ટંટ ડાયરેક્ટરમાંથી પૂરા કદના ડાયરેક્ટર બનવાનાં સપનાં જોવા લાગ્યા.

પણે તો લાટસાહેબને તો સમજાવી દીધા કે પોતે પોતાના જીવનની બહેતરી માટે નોકરી છોડી છે. પણ ખરેખર લક્ષ્મી પ્રોડ્કશનમાં બહેતરી હતી કે મજુરી ? ડાયરેક્શન શીખવાની ‘બહેતરી’ પ્રાપ્ત થાય એ પહેલાં થોડી મજૂરી કરવી પડી.

‘જુઓ’, એક દહાડો નંદલાલભાઈએ વિજયદેવના હાથમાં ‘આમ્રપાલી’ની પૂરી પટકથા લખેલી બે દળદાર નોટબુકો મૂકીને કહ્યું, ‘આના પરથી ત્રણ-ચાર પાનાંનો સિનોપ્સિસ મતલબ કે સારાંશ લખી નાખો. જલદી જોઈએ…’

અક્ષરો ઘણા સારા પણ ભાષા હિંદી. સાતસો પાનાંની ડાયલોગ સ્ક્રિપ્ટમાંથી સાત પાનામાં સાર ? એ તો આંખની કીકીમાં બ્રહ્માંડને સમાવવાની વાત હતી. અને વળી જલદીમાં જલદી ! વિજયદેવે રાત-દિવસ જોયા વગર અઠવાડિયામાં કામ કરી આપ્યું. નંદલાલભાઈ કપાળે સારી કે ખરાબ કોઈ પણ પ્રકારની ભાવરેખા પાડ્યા વગર સિનોપ્સિસ જોઈ ગયા. પછી ચીમનલાલ ત્રિવેદીને જોવા આપ્યો. વિજયદેવની છાતી ધડકી રહી. શો ચુકાદો આવશે? ચીમનલાલ ત્રિવેદીએ ચશ્માં ચડાવ્યાં. ઝીણી નજરે એમની સામે જ વાંચી ગયા.અને દૂધમાંથી આંગળી વડે કસ્તર કાઢતા હોય એમ એક શબ્દ પર આંગળી મૂકી પૂછ્યું : “આ કયો શબ્દ છે ? આનો શો અર્થ થાય ?” વિજયદેવે વિદ્વત્તા બતાવી. અર્થ કહ્યો. તો કહે : ”આ શબ્દનો અર્થ હું પણ સમજી શકતો નથી તો પબ્લિક ક્યાંથી જ સમજી શકવાની હતી ? શબ્દ બદલી નાખો અને જલદી પ્રેસમાં બુકલેટ તૈયાર કરાવી નાખો.”

આ ખરેખર એક ચાવીરૂપ પદાર્થ પાઠ હતો.

પણ પછી ? આમાં સફળ થયા પછી મશહૂર ડાયરેક્ટર નંદલાલ જશવંતલાલ હેઠળ ફિલ્મ ડાયરેક્શનની એકએક પ્રશાખાઓનો અભ્યાસ કર્યો. સ્ક્રિપ્ટ પણ દૃશ્યોમાં કઈ રીતે વિભાજિત થાય છે, દૃશ્યોને, શોટ્સને અને તેના દરેક ટેઈકને નંબરો કઈ રીતે અપાય છે, તેનું શું મહત્ત્વ, તેના પરથી એડિટિંગ કઈ રીતે થાય, શૂટિંગ-સ્ક્રિપ્ટ વળી કઈ ચીજ, શૂટિંગની તૈયારી કઈ રીતે કરવી, કેમેરા, લાઈટ્સ અને સાઉન્ડ માટેની સુચનાઓ કેવી રીતે આપવી, કલાકારોની ગોઠવણ કઈ રીતે કરવી, ગીતોના રેકોર્ડિંગ માટે કેવી તૈયારી, સંગીત નિયોજન કેમ થાય, ગીતોનાં શૂટિંગ કેવી રીતે ટુકડાઓમાં વહેંચાય, ઈન્ડોર અને આઉટડોર લોકેશન અને તેનું શૂટિંગ, ફાઈટનાં દૃશ્યો, ટ્રિક સીન, બૅક પ્રોજેક્શન, જુદા જુદા પ્રકારના લેન્સ, ટ્રોલી, ટીલ્ટિંગ વગેરે તમામ વાતની જાણકારી મળી. લેબોરેટરી વર્ક શું, પ્રોસેસિંગ વર્ક શું, તે કેવી રીતે સુપરવાઈઝ કરાય, એડિટિંગ કેમ થાય, એડિટરને સ્ટોરી અંગેનું માર્ગદર્શન કેવી રીતે પૂરું પાડવું આવી અનેક બાબતોની રજેરજ વિગતોની જાણકારી બે વર્ષ સુધી નંદલાલ જશવંતલાલની નીચે કામ કરીને એમણે મેળવી. ‘સતી તોરલ’ અને ‘વીરાંગના’ નામની હિંદી ફિલ્મોના ડાયરેક્ટર નંદલાલભાઈ હતા; જ્યારે એ જ લક્ષ્મી પ્રોડક્શનની ‘કમલા’ અને ’મહારાણી મીનળ’ના ડાયરેક્ટર ચીમનલાલ ત્રિવેદી ખુદ હતા.1947 સુધીની આ વાત.

બસ, હવે તો લક્ષ્મી પ્રોડકશન વિજયદેવને પણ પૂરી દિગ્દર્શક તરીકેની જવાબદારી સોંપવા માટે તૈયાર, એમની તપશ્ચર્યા પાકેલા ફળની જેમ મોંમાં આવવા તૈયાર.પણ જામ પીવા તૈયાર ઉંમર ખ્ય્યામને જાણે કે અચાનક છીંક આવી ને પૂરો જામ માત્ર છલકાઈ નહીં, ઢોળાઈ પણ ગયો અને પ્રિયાનું વસ્ત્ર પણ બગડ્યું. વિજયદેવને અચાનક મુંબઈના ભેજવાળા વાતાવરણને કારણે એનિમિયા, પાંડુરોગનો હુમલો થઈ આવ્યો.

એક માસની રજા લઈને વિજયદેવ ફઈબા પાસે જેતપુર આવ્યા. એના કાળિયાની સેવા કરી. હરિબાને જયદેવ (વિજયદેવ) પર પણ દીકરા જેવો જ ભાવ. હવેલીના મગસ-મેવા ખાઈ ખાઈને વિજયદેવની તબિયત તગડી થઈ ગઈ. પાછા મુંબઈ જવાનાં આદરમાન થતાં હતાં ત્યાં જ કાળમુખા ટપાલીએ આવીને ટપાલ નાખી કે લક્ષ્મી પ્રોડકશન હાલ પૂરતું ફિલ્મો પિટાઈ જવાને કારણે બંધ થયું છે. હમણાં તમતમારે કરવો હોય એટલો આરામ તમારા ઘેર કરો.

આતો એવું થયું કે શેઠ ઘેર આવીને કહી ગયા કે કાલથી ન આવતા. ઉમર ખય્યામના હાથનો જામ ઢોળાઈ ગયો. પ્રિયા રિસાઈ ગઈ અને વળી રોટીનો ટુકડો પણ ગયો. ભલું થજો છીંકનું કે સમયસર આવી. એક બહાનું તો મળ્યું કે શા માટે ફરી મુંબઈ જવાનું નથી.

**** *** ***

મુંબઈ જવાનું દિલ ફરી થતું જ નહોતું. બહાનું જ નહીં, હકીકત હતી કે મુંબઈના અનિયમિત જીવન, આચરકુચર, ઉજાગરા, હોટેલનાં ખાણાં વગેરે એનિમિયાનાં એજન્ટ હતાં. ફિલ્મ ડાયરેક્શનની તડપ મોળી પડી નહોતી, પણ ત્યાં રહીને નોકરી માટે ઝઝુમવાની સોં હવે રહી નહોતી. ફિલ્મલાઈન હાથમાંથી ગઈ જ. એવામાં એક જાહેરખબર વાંચી : “આફ્રિકામાં એક બોર્ડિંગ માટે ગૃહપતિની જરૂર છે. મળો યા લખો : ફલાણી ફલાણી પાર્ટી, જામનગર.” તરત તૈયાર થઈ ગયા વિજયદેવ જામનગર જવા. ત્યાં પત્ની પણ હતી. (ફઈબાએ પરણાવી તો દીધા જ હતા. પણ વિજયદેવને મન તો એ બધું ઈન્ટરવલમાં વાગતાં ગાણાં જેવું. મૂળ મગજમાં ધખના ફિલ્મલાઈનની) આફ્રિકા આવવા માટે ઘણાં સગાંઓ પણ આગ્રહ કરતાં હતાં. તો જો જામનગરવાળી પાર્ટી આ આફ્રિકાવાળી નોકરી બક્ષી દે તો ઠીક. કાઠિયાવાડી કઢીથી કંટાળેલા ગઢવી રશિયા પ્રવાસે ગયા ત્યારે પણ યજમાને ”આના વગર તમને ના ચાલે” એમ કહીને ભારે દાખડો કરીને કઢી પીરસી હતી. તેમ અહીં ગૃહપતિના ઈન્ટરવ્યૂમાં પણ ફિલ્મની વાત નીકળી. ડાયલોગ આ પ્રમાણે : “આફ્રિકાવાળી વાતનો વિચાર પછી કરીશું. અમે કદાચ અમારા કોઈ સગાને ગોઠવીએ. પણ તમને બીજી કોઈ નોકરીમાં રસ છે ?”

“ચોક્કસ. ક્યાં છે ?”

“અહીં જામનગરમાં જ-“

“શેની?”

“અમારી સંજય ટોકીઝ છે. એના મેનેજર તરીકે કામ કરી શકો ?”

“ઓહોહો, ત્યારે અહીં પણ ફિલ્મલાઈન સામેની સામે આવી ! ચાલો, ફિલ્મ પ્રોડકશનની જેમ એના પ્રદર્શન (એક્ઝિબિશન)નું પણ જ્ઞાન લેવું જોઈએ. નોકરી સ્વીકારી. સવારના નવથી રાતના અઢી સુધી હાજરી આપવી પડે. વચ્ચે જમવા-સૂવાનો લગીર સમય મળે. બાકી વહીવટી કામ થોડું ઘણું. ટાઈમ મળે એટલે હૉલમાં જઈને બેસવાનું… ચાલતી ફિલ્મોની એક એક ફ્રેમનો અભ્યાસ કરવાનો. દિગ્દર્શનની ખૂબી-ખામીઓ સમજવાની.

વી. જયદેવ

વરસ દિવસ થયું અને મનનું કંડિશનિંગ થઈ ગયું. ત્યાં નિર્માતા ડબલ્યુ. એમ. ગાર્ચરનો કાગળ આવ્યો, “નવી ફિલ્મ બનાવું છું… આવો છો ?”

બસ, ઉમર ખય્યામ ફરી પાછા રૂબાઈના મિજાજમાં આવી ગયા. રીડ પડ્યે રજપૂત છીપે નહીં. નોકરી પર છીણી મૂકીને પાછા મુંબઈ ભેગા.

ડબલ્યુ. ગાર્ચર મૂળ તો ક્ષત્રિય, કાઠિયાવાડના હતા. સ્ટંટ ફિલ્મ બનાવવાનો મનસૂબો હતો,પણ વિજયદેવ સ્ટંટથી કંટાળ્યા હતા. ભીતર સામગ્રી બધી શાંતારામની અને કામ કરવું હોમી વાડિયાથીય નીચેમાં ! જ્યારે એ પણ હકીકત હતી કે શાંતારામને બદલે બીજી બાજુ ગાર્ચરને ‘શકુંતલા’ બનાવવાનું ના કહેવાય. વચલો રસ્તો કાઢ્યો. એકદા ગાર્ચર એક કાઠિયાવાડી દોહો ગણગણતા હતા. વિજયદેવે પૂછ્યું, “શું ગણગણો છો ?” તો જવાબમાં ગાર્ચર બોલ્યા, “જાહલની ચિઠ્ઠી નામની લોકદોહાવલી છે. રા’ નવઘણની લોકકથામાં આવે છે. રા’નવઘણના તો અમે વંશજો.” કહીને ગાર્ચરે મૂછે તાવ દીધો કે તરત જ વિજયદેવે એ મૂછને મોટી કરી આપી અને કહ્યું, “તો પછી ‘રા’નવઘણ’ ફિલ્મ બનાવો ને !” કોને પોતાના વડવાઓની ફિલ્મ ઉતારવી ન ગમે ! અને રાતદિવસ મહેનત કરીને બજારમાંથી ખરીદેલાં પુસ્તકોને આધારે એક મહિનામાં તો ‘રા’નવઘણ’નાં કથા-પટકથા-સંવાદ તૈયાર. ‘રાણકદેવી’ ફિલ્મ આ પહેલાં હિટ ગઈ હતી (નિરૂપા રોયનું પ્રથમ બોલપટ) એમ જ આ ‘પ્રવીણલીલા પિક્ચર્સ’ના બેનર નીચે ગાર્ચરે ‘રા’નવઘણ’ ડાયરેક્ટ કરી, પણ ડાયરેકશનમાં તંતોતંત ટચ આ વિજયદેવનો. ફિલ્મ જબરદસ્ત હિટ ગઈ. એમાંય ‘નવઘણ તારા સોરઠમાં,પાકે શુરા વીર…’ ગીત તો ખૂબ લોકપ્રિય થયું. જો કે, ફિલ્મ બનાવી હતી દોઢ વરસની પુરી જહેમતથી. કલાકારોમાં દલપતરામ, આશારાણી અને અલીબાપુ હતાં. આ વાત 1948ની.

પણ વિજયદેવને સંતોષ નહોતો. શું ‘રા’નવઘણ’ બનાવવા માટે એ નિર્માયા હતા ? શાંતારામ આમ થવાય?

તો કેમ કરીને થવાય ? એક નામ ઉડતું ઉડતું કાને પડ્યું હતું કે એક ગુજરાતી ચરોતરીયો ફિલ્મો બનાવે છે. નામ એનું હીરાલાલ પટેલ. પણ વળી મનમાં થયું એ વળી કઇ ભાષાની ફિલ્મો બનાવતા હશે ! જો એ હિંદીમાં બનાવતા હોય તો જ…..


(ક્રમશઃ)


લેખક સંપર્ક-

રજનીકુમાર પંડ્યા

બી-૩/જી એફ-૧૧, આકાંક્ષા ફ્લેટ્સ, જયમાલા ચોક,મણિનગર-ઇસનપુર રૉડ,અમદાવાદ-૩૮૦૦૫૦
મો.95580 62711 ( વ્હૉટ્સએપ) / લેન્ડલાઇન-079-25323711/ ઇ મેલ- rajnikumarp@gmail.com

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

6 comments for “લ્યો,આ ચીંધી આંગળી :: શાંતારામની સામગ્રીવાળા…. (૨)

  1. દાદુ
    September 4, 2017 at 7:36 am

    સ્નેહાળ ભાઈશ્રી રજનીભાઇ,
    જી ભર ગયારે… ખાસ્સા ઝીણી સોયથી ટાંકા લીધા છે..ઉભડક જીવે વાંચી નાંખ્યો.હવે આગળ શું હશે !!

  2. Piyush Pandya
    September 4, 2017 at 1:37 pm

    રસ ઘૂંટાતો જાય છે. જાણે કે વિજયદેવ સામે બેસીને પોતાની કથની કહી રહ્યા હોય એવું લાગ્યા કરે છે.

  3. Ishwarbhai Parekh
    September 5, 2017 at 2:19 am

    KHUB INRESTING RAJNIKUMAR VAHELA 3RD EPISODE WHEN ?

  4. September 6, 2017 at 3:14 pm

    Dear shri pandy a sahib .hats off to yu for weaving a beautiful story from paper thin plot
    .awaiting anxiously for next intall mentioned. Congratulations .piyush pathak

  5. VIRENDRA RUPANI
    September 6, 2017 at 5:46 pm

    Marvellous. Rajnikantbhai, TUSHI GREAT HO!!!!!!!

    I have not read Gujarati in such lucid way.

    Blessings…blessings and blesshings from GOD (TUSHI GREAT HO)

  6. VIRENDRA RUPANI
    September 6, 2017 at 5:46 pm

    MARKED THEM

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *