સમાજ દર્શનનો વિવેક :: સ્મશાનછાવણી

કિશોરચંદ્ર ઠાકર

1930ના ધોલેરા સત્યાગ્રહનું એક કેન્દ્ર રાણપુર પણ હતું. સત્યાગ્રહના સેનાપતિ અમૃતલાલ શેઠનું ‘સૌરાષ્ટ્ર’ નામનું સાપ્તાહિક પણ અહીંથી પ્રગટ થતું. આ સાપ્તાહિકે આઝાદીની લડાઇમાં ખૂબ મોટો ભાગ ભજવેલો. તેની અપીલને માન આપીને સૌરાષ્ટ્રનાં જુદા જુદા ગામોમાંથી કેટલાક સત્યાગ્રહીઓ રાણપુર આવેલા. આ તરુણ સત્યાગ્રહીઓ જે મકાનમાં છાવણી બનાવતા તે સરકાર જપ્ત કરી લેતી. આથી તેમણે વારે વારે છાવણીઓ બદલવી પડતી. વળી સરકારની લાલ આંખ જોઈને ગામલોકો પણ મકાન આપવાની આનાકાની કરતા. આના ઉકેલ તરીકે સત્યાગ્રહીઓએ ‘ન રાજ હાર્યમ્’ એવી છાવણી શોધી પાડી. આ છાવણીની વીતકકથા સત્યાગ્રહીઓમાંના એક જેમની ઉંમર તે વખતે 19 વર્ષની હતી તેવા જયમલ્લ પરમારના શબ્દોમાં અહીં રજૂ કરી છે.

“લાલ ચણોઠીને અંગારો માનીને અમે માનસિક ટાઢ ઉડાડતા હતા. ત્યાં કોના મનમાં વિચાર પાક્યો તે આજે યાદ નથી આવતું. પણ વિચાર- ઉકેલ ‘સો લાખનમેં એક’ જેવો જડી ગયો. એવું વિચાર્યું કે જેને સરકાર જપ્ત ન કરી શકે. શોધી કાઢ્યું સ્થળ, ગામની સુકભાદર નદીમાં, ગામથી થોડે દૂર રહેલ સ્મશાન છાપરીનું.

વીજળીની જેમ અમને એ ઉકેલ ચૂબી ગયો. શાબાશ! નાચી ઊઠ્યા. માંડ્યા ઠેકડા મારવા. ઊપડ્યા માથે ટુવાલ વીંટીને. મિલકતમાં સૌની પાસે એક એક જોડ કપડાં બચેલાં. મોટે ભાગે તો ચડ્ડી ને બાંડિયા જ હતા. જેમને દાઢી ફૂટેલી એવા બે પાંચ જણા પાસે હજામતના સામાનમાં સેફ્ટી રેઝર અને નકટીનું નાક કાપે એવી બ્લેડ ખિસ્સામાં મારેલાં એટલું જ.

પહોંચ્યા સ્મશાન છાપરીએ. એકલું છાપરું જ હતું. પુરા માપનો મડદા બાળવાની ઉંચાઈનો પડથાર પણ નહિ. ચારે બાજુથી ખુલ્લું. કોઈની ચેહ ધખતી હતી. દૂર બેઠા ડાઘુઓએ અમને આવતા ભાળ્યા. કપડાં તો અમારા ડાઘુ જેવાં જ હતાં અને વધારામાં ટુવાલ વીંટેલા. લોકોને અચરજ થયું કે અમારી કાંધે કાં કાંઈ ન મળે? પણ અમારી સૌની કાંધ કચકચતી હતી, અંગ્રેજ સલ્તનતની બડી તગડી જિંદા લાશથી. અમારી કાંધ એ દેશની કાંધ હતી. સૌને એનો બોજો નહોતો લાગતો. ઘણાને એની કાંધ પડી ગયેલી, ઘણાને એ બોજો સહેવાઈ ગયો હતો.

પરંતુ ત્યાં જતા વિચાર આવ્યો કે આ છાપરી આપણે બથાઈ પાડીએ તો લોકો મડદા ક્યાં જઈને બાળશે? જો કે ત્યારે ગામથી નજીક નદીના પટમાં પણ મડદાં બાળવામાં આવતાં. પણ એક વાર છાપરીનો કબજો લઈએ એટલે ગામ સાથે બાજણ થાય.

આ સ્મશાન છાપરીથી પચાસ સાંઈઠ ફૂટ દૂર ડાઘુઓ માટે વિરામ ખાવા એક ઊંચી પડથારનું ત્રણ બાજુએ દીવાલવાળું એક નળિયાં છાજેલું છાપરું હતું. છાપરાને બન્ને છેડે ઓરડીઓ, એમાં એક બારણાંવાળી અને બીજી બારણાં વગરની. ક્યારેક છાણાં-લાકડાં ભરવા કામ લાગતી હશે. બન્ને ઓરડીના વચ્ચેના ભાગે વેકુડી(જાડી રેતી ) ભરેલી. પચ્ચીસ-ત્રીસ પથારી થાય એટલી જગ્યા ખરી.

બસ, પછી શું જોઈએ? નાખ્યા ધામા એ ’ડાઘુ વિરામસ્થાન’માં. જો કે ડાઘુઓ એનો ઉપયોગ ન કરતા. વળી છાણાં ‌લાકડાં ચોરાઇ જતા તેથી ઓરડીઓ ચામાચિડિયાં અને ચકલાંએ કબજે કરેલી. ત્રીસ જણાએ જ્યારે એ છાપરીમાં અડીંગા લગાવ્યા ત્યારે અચરજ પામેલા ડાઘુઓએ ધીરે ધીરે જરા દૂરથી અમારો વ્યવહાર નીરખ્યો. ન સમજાયું ત્યારે પાસે અવીને પૂછ્યું કે “સ્મશાનમાં શું લેવા આવ્યા છો?”

અમે કહ્યું કે: “હવે અઠે જ દ્વારકા .સરકાર છાવણીનાં મકાનો જપ્ત કર્યે જાય છે. આ સ્મશાન છાપરી થોડી જપ્ત કરવા આવશે? એટલે હવે તો આ જ અમારી છાવણી.”

“પણ અહીં ખાશો-પીશો શું?”

“અમારામાંથી એક જણો બોલી ઊઠ્યો અરે માગી ખાશું!”

અમારામાં ઉત્સાહનું મોજું ફરી વળ્યું. ભારી ઉકેલ જડી ગયો. પોલીસ અમારા વાસણ જપ્ત કરી જાય છે, રસોઈનો સામાન જપ્ત કરી જાય છે, પણ ભીખ માથે થોડી જપ્તી બેસાડશે? રાંધવાની કડાકૂટ ગઈ.

ગામમાં વાયુવેગે વાત ફેલાઈ ગઈ. સત્યાગ્રહ સંગ્રામના સૈનિકો હવે માગી ખાશે અને મસાણે સૂશે. સન્નાટો છવાઈ ગયો. ગામને બહું વસમું લાગ્યું. ઘણા માણસો મનાવવા આવ્યા કે અમારે પાધર આમ મસાણમાં રહો તો ગામને હેઠાજોયાપણું થાય. ગામમાં આવો. ભલે સરાકાર મકાનો બધાં જપ્ત કરતી. કેટલાક મકાનો જપ્ત કરશે?

અમે અમારી લાગણી સમજાવી. અહીં રહેવાથી ગામને અનેક પ્રકારની તકલીફથી બચાવી શકાય. સત્યાગ્રહનો અન્ય કાર્યક્રમ તો આગળ પડ્યો જ છે.

ગામ પણ સમજતું હતું કે ગામલોકોમાં ક્યારે અભાવ ઊભો થવા માંડે તે કહી શકાય નહિ. એટલે છેવટે સૌ સમજ્યા .છૂટા પડ્યા.

બપોર તપવાની તૈયારી થઈ. ત્યાં માંડ્યાં પેટમાં ગલુડિયાં બોલવા. પડખેની એક વાડીમાંથી નાનકડો વાંસડો લઈ આવ્યા. એના ઉપર રાષ્ટ્રધ્વજ ચડાવ્યો. “ભિક્ષાન્ન દેહી” માટે અમે આઠ-દસ જણા ચાલ્યા ગામ ભણી. સૌથી પહેલા કુંભારવાડામાં ગયા. થોડાક હાંડલાં માગી લીધાં. ધોઈ કરીને ગામમાં દાખલ થયા. આગળ ઝંડાધારી અને પાછળ ભિક્ષા – માધુકરીના હાંડલાં

જ્યાં પહેલો લત્તો આવ્યો ત્યાં આહલેક પોકારી

“સ્વરાજ સૈનિક સ્વદેશ માટે ઝંડો લઈને આવ્યા છે’

ગલી ગલીમાં આહલેક જગાવી ભિક્ષા ઝોળી લાવ્યા છે”

ભાઈઓ, બહેનો અને છોકરાઓનાં ટોળાં ઉમટ્યાં અમારી આગળ –પાછળ. દિવસ તપતો હતો. સૌ નિર્દોષ ભાવનાશીલ અને સંસ્કારી લાગતા તરુણોને હાથમાં હાંડલા લઈને ભીખ માગતાં ભાળીને ઘણી બહેનો ચોધાર આંસુડે રડી પડી. એમને ય ઘરે અમારા જેવા કુમારો હતા. આજ અમે મસાણેથી માગવા આવતા હતા. અમારી ઉંમર હજી મા-બાપની પાંખું નીચે પોટા જેમ ઉઝરવાની હતી. અમારાં મા-બાપ અમને આ સ્થિતિમાં ભાળે તો આમ ભીખ માગવા દે? મસાણે રહેવા દે? તે દિવસ ગામની બહેન, દીકરીઓ અને માતાને જંપ ન હતો. એમણે પોતાના માતા- પિતા, પતિ-પુત્રો સાથે જરૂર ઝગડા કર્યા હશે કે લીળના લાડવા જેવા આટલા ગભરુડાઓને જાળવી શકતા નથી, તે એમને મસાણે સૂવા ને માગી ખાવા દો છો? તમે કયે સુખે ખાઓ પીઓ છો? ક્યે સુખે જંપો છો?

તે દિવસે આખું ગામ કકળ્યું. અંગ્રેજ સરકારને અને બાપડા પોલીસોને શાપ આપ્યા. અમારી (ઝોળીઓ) હાંડલાં તે દિવસે જે લતામાં ગયેલા તે લત્તાવાસીઓએ પોતે રાંધેલી તમામ રસોઈથી ભરી દીધાં. માત્ર ફળફળતાં ભોજન જ નહિ. પણ ઉનાં ઉનાં આંસુઓ પણ.

ગોપીચંદની મા મેનાવતીએ તો ગોપીચંદને ભેખ લેવરાવવા આંસુ પાડ્યા હતા પણ રાણપુરની બહેનોએ આંસુ પાડ્યા હતા અમને બાળભેખમાંથી પાછા વાળવા માટે. એ આંસુઓની અંજલિ પીને અમે આગળ વધેલા. અમને અજર અમર રાખવા માટે નહિ દેશના ઝંડાને અજર અમર રાખવા માટે.

માધુકરીનો અમારો એ પહેલો દિવસ. સંત દેવીદાસના આશ્રમવાસીઓ ટુકડાની રાહ જુએ એમ અમારા ભાઈઓ ઊંચાનીચા થતા હતા. અમેય નદી ગજવતા આવ્યા. છાપરા વચ્ચે હાંડલા મૂક્યા .બધા વગર કહ્યે હાંડલાં આસપાસ ગોઠવાઈ ગયા. ભિક્ષા દેવાવાળી બહેનોએ દાળ ભાત રોટલા રોટલી અથાણું થેપલાં ઢોકળાં વગેરે ઘરમાં જે હતું તેનાથી અમને ધરવી દીધેલાં

હાંડલાંમાં માગીને તો લાવ્યાં, પરંતુ થાળી વાડકા તો હતા જ નહિ. આથી બાજુની વાડીમાંથી છ સાત થાળી વાડકા માગી લાવ્યા.પરંતુ અમે તો ત્રીસ જણા હતા. આથી એક થાળીમાં જુદી જુદી જ્ઞાતિના પાંચ પાંચ જમ્યા.

પહેલા દિવસની માધુકરીનું તો પત્યું. સાંજે પણ ભિક્ષા માગવા ગયા ને લોકોએ અત્યંત લાગણીપૂર્વક ખીચડી, રોટલા, કઢી, શાક, ઓસામણ દાળ વગેરેથી અમારાં હાંડલાં ભરી દીધા. પણ પોલીસને ખબર પડી જ જાય ને- અમે કાંઈ ચોરી છૂપીથી માગવા નહોતા જતા. દસ ફૂટ લાંબા વાંસમાં રાષ્ટ્રધ્વજ ફરકાવતા અને આહલેક ગજવતા ગામમાં નીકળતા.

બીજે દિવસે માધુકરી લઈને જેવા અમે નદીના પટમાં આવ્યા કે પોલીસો અમારી આડા ફરી વળ્યા અને ફટોફટ લાકડીઓ મારી અમારાં હાંડલાં ફોડી નાખ્યાં. બધી રીતે હેરાન કરીને અમને ગામ છોડવવાની જ ગણતરી. અમે હાંડલાંના દાળશાક ને કઢી –ખીચડીથી ખરડાયેલા સ્મશાન છાપરીએ પાછાં આવ્યા. વીતકની વાત મિત્રોને કરી. ભૂખ્યા ડાંસ બેઠેલા સૈનિકોને થયું કે હવે પોલીસ સામી મળે તો પોલીસને જ ખાઈ જઈએ. અમે સત્યાગ્રહીઓ હતા છતાં ભૂખનાં દુ:ખે ઘડીક રોષમાં આવી ગયા. પરંતુ પછી અમને છાવણી ચલાવવા માટે આપેલી નહિ જેવી રકમથી થોડા મિત્રો ગામમાં જઈને ગાંઠીઆ ને ગોળ, ખજૂર ને શીંગ કે એવું એવું કોરડ લઈ આવ્યા. ત્રીસે જણા પ્રેમથી બધું આરોગી ગયા. આ વાતની ગામમાં ખબર પડી ગઈ. જેમણે જેમણે અમને તે દિવસે માધુકરી આપેલી એ રસોઈ કરનારી બહેનોનાં દિલમાંથી તો કાળો કળેળાટ ઊઠ્યો. ગામના થોડા આગેવાનો સ્મશાન છાવણીએ આવ્યા ને કહે: “આમ શીંગ-દાળિયા ને ગાંઠીઆ-ગોળ મંગાવી ને ખાઈ લેવાતું હશે? અમને ખબર તો આપવા હતા! એ જ વખતે ઘરે ઘરેથી રસોઇ મળી રહેત. બપોરનું ટાંણું હતું એટલે નવું રાંધવું ન પડત.” અમે કહ્યું કે “આ તો રોજનું થયું. ધણીદીકરાના મોઢામાંથી કોળિયા કાઢી કાઢીને બહેનો અમને ખવરાવશે એ કેમ ભૂલીએ?. વળી પોલીસ સામે પડી ગઈ એટલે બીજી વખત હાંડલા ન ફોડે એની શી ખાતરી?”

આમ છતાં સ્મશાન છાવણીએ રહેતા અમે તમામ સૈનિકો નિર્ભય નહતા. અમારામાંથી તો કેટલાક તો રાત્રે કુદરતી હાજતે જતા પણ ડરતા. ઠેઠ સવારમાં ચાર વાગે પ્રભાતફેરી માટે બધા જાગે ત્યાં સુધી પોતાની હાજતને રોકી રાખતા.

કેટલીક imageવાર રાત્રે ચોર આવીને આમારા સૂકવેલા કપડા પણ ઉઠાવી જતા. આથી તે માટે પણ ચોકીના વારા ગોઠવવા પડતા

રાણપુરની આ સ્મશાન છાવણીથી બહું દૂર નહીં એવા અંતરે સૌરાષ્ટ્ર કાર્યાલય આવેલું હતું. રસ્તા અમારા ભિન્ન હતા, પણ આઝાદી માટેનો ઉદ્દેશ સમાન હતો.”

આજેય એની અકથ્ય લાગણી અનુભવી રહ્યો છું. માધુકરી મેળવીને ખાવું અને સ્મશાનમાં સૂવું, એમાં અમીરોની પણ અમીરાત અમે અનુભવતા હતા. અમારી સામે દિનરાત ચિતાઓમાંથી ઉડતી રાખને કારણે અમારા અંગ ભરાઈ રહેતાં. ગાળો તો સરકારી કાંધિયાઓની ખાવી જ પડતી. એમ ભલું‌-બૂરું સાંભળવાની સબુરી પરાણે કેળવવી પડતી. સત્યાગ્રહની બુનિયાદનો એ જ સબક હતો”

સત્યાગ્રહીઓ આ સ્મશાન છાવણીમાં કેટલા દિવસ રહ્યા હતા તેની વિગત મળતી નથી. પરંતુ રોજેરોજ પ્રભાતફેરી કાઢતા.આથી મામલો એકાદ બે દિવસનો નહીં હોય. અત્રે એ પણ નોંધીએ કે વાહનવ્યવહારની સુવિધા વિનાના એ સમયમાં સૌરાષ્ટ્રના ઊંડાણના વિસ્તારમાંથી આવતા આ તરુણો માટે અમદાવાદ જિલ્લાનું રાણપુર એકદમ અજાણ્યો પ્રદેશ હતો. આવા અજાણ્યા પ્રદેશમાં એકાદ રાત પણ સ્માશાનમાં કાચી વયે અને સરકારની ખફગી વહોરીને રહેવું એ કેટલી મોટી વાત છે તેની વાચકો કલ્પના કરી શકે છે. જે આઝાદીના ફળો આપણે આજે ભોગવીએ છીએ તેની પાછળ કોણ જાણે આવા કેટલાંય અપ્રગટ વીતકો હશે?


(‘સ્મશાનછવણી’ની આ વિગતો રાજુલ દવે દ્વારા સંપાદિત પુસ્તક “પત્રકાર સેનાપતિ અમૃતલાલ શેઠ” નામના પુસ્તકમાં લખાયેલા જયમલ પરમારના લેખોમાંથી લીધેલી છે. જયમલ્લ પ્રાગજીભાઈ પરમાર(૧૯૧૧થી ૧૯૯૧) મૂળ મોરબી પાસે વાંકાનેરના વતની હતા અને ૧૯૩૯થી ૧૯૪૨ સુધી રાષ્ટ્રીય શાયર શ્રી ઝવેરચંદ મેઘાણી સાથે ફુલછાબના સહતંત્રી પણ રહ્યા હતા)


શ્રી કિશોરચંદ્ર ઠાકરનું ઇ-પત્રવ્યવહાર સરનામું: kishor_thaker@yahoo.in

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

4 comments for “સમાજ દર્શનનો વિવેક :: સ્મશાનછાવણી

  1. Neetin Vyas
    August 2, 2017 at 2:13 am

    આઝાદી ના લડવૈયાઓની થોડી અજાણી વાતો વાંચવાની માજા પડી, ક્યારેક વિચાર આવેછે કે આપણે એજ દેશનાં નાગરિકો છઈએ ?

  2. Ashwin Shah
    August 2, 2017 at 10:24 am

    કિશોર ભાઇ નો લેખ વાંચીને ધન્યતા અનુભવી. આજે આપણે આઝાદીના ફળો ખાઈએ છીએ એની પાછળ કેટલા બલિદાન થયા હશે? સારી માહિતી મળી. ધન્યવાદ.

  3. samir dholakia
    August 2, 2017 at 2:15 pm

    As usual Kishorebhai has written an original piece. An unknown chapter to me and many like me really opens our eyes to sacrifices made by earlier generation.It is not that present generation does not deserve freedom but we must value it and must not forget those who have stayed in “smashan”. What did they get in return ? Not even acknowledgement !
    We must not be ungrateful . Kishorebhai’s article reminds us about our forgetfulness and lack of gratitude.

  4. August 2, 2017 at 5:19 pm

    ગાંધીજી / સરદાર વિ. વિશે તો અઢળક સાહિત્ય પુસ્તકાકારે અને નેટ ઉપર મળે છે, પણ આવા વીસરાઈ ગયેલા મહાત્માઓનું જીવન આલેખીને રાજુલ દવે એ પૂણ્ય કાર્ય કર્યું છે.
    નેટ ઉપર શોધતાં શ્રીમતિ વર્ષા દાસે લખેલ પુસ્તકની ભાળ મળી .
    http://www.exoticindiaart.com/book/details/amritlal-sheth-IHL543/
    બન્નેને નમસ્કાર.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *