નેતૃત્વનાં પાંચ ભયસ્થાનો

માઈલ્સ એન્થની સ્મિથ

આપણે જો વ્યવસ્થાપનની કારકીર્દી વધારે કમાવા, વધારે સત્તા કે પ્રખ્યાતિ મેળવવા અને ઓછું કામ કરવા માટે પસંદ કરી રહ્યાં હોઇએ, તો ક્યાં તો આપણે ભોટ છીએ કે પછી અજ્ઞાન છીએ.(અને મોટા ભાગના કિસ્સાઓમાં, આપણે એ બધાં માટે જ વ્યવસ્થાપનની કારકીર્દી પસંદ કરી છે, એ હકીકત કોઇ ખચકાટ વગર, અત્યારે જ. સ્વીકારી લઇએ તે જ સારૂં)

૧. નફરત માટે તૈયાર રહો

સમજુ અગ્રણીઓ સ્વીકારી જ લેતા હોય છે કે તેમનો કોઇ ને કોઇ નિર્ણય થોડાંઘણાં લોકોમાં તો અપ્રિય થશે જ.જો આપણે અસ્વીકૃતિને પચાવી શકીએ તેમ ન હોઇએ, તો આપણે નેતૃત્વની મૂળભૂત ભૂમિકાનો પાઠ ભજવવા માટે ઘડાયાં નથી.બધાં સાથે મિત્રાચારી રાખવી એ ફોગટનો અને સ્વાર્થી પ્રયત્ન છે. આપણામાંના મોટા ભાગનાને લોકોમાં ગમતાં થવાનું તો પસંદ હોય જ છે; આપણે જેમ શાળાજીવન પસાર કરતાં જઇએ છીએ તેમ તેમ, થોડી ઘણી સફળતા સાથે પણ, વ્યાપક સ્વીકૃતિ માટે કોશીશ કરતાં રહીએ છીએ. આપણે સર્વસ્વીકૃત પોષાક પહેરીએ છીએ, સર્વસ્વીકૃત ગાડી વાપરીએ છીએ, સર્વસ્વીકૃત વિષય પસંદ કરીએ છીએ. અને પછી એ જ ખોટી આદતો આપણે આપણા કાર્યસ્થળ પર પણ સાથે લઇ જઇએ છીએ,જેમ કે, બીજાંની સ્વીકૃતિમાટેના સભાન પ્રયત્નો,ખરાં ઉત્તરદાયીત્વને કથળી જવા દેવું. આપણામાંના કેટલાંક સ્વીકૃતિમાટે એટલાં તો ઘાંઘાં થતાં હોય છે કે આપણા અંગત સ્વાર્થમાટે કરીને આપણે સંસ્થાનાં એકંદર હિતને ગોળીએ દેતાં હોય છે. સર્વસામાન્ય સ્વીકૃતિ પાછળની દોટ ટુંકા ગાળામાં કદાચ ફાયદાકારક દેખાય, પરંતુ લાંબે ગાળે તો તે નુકશાનજનક બની રહેશે. જેઓ સ્વીકૃતિની દોટમાં નેતૃત્વની સહી ભૂમિકા ભજવવા મટે મળેલી તકને અવગણતાં નથી તેઓ અંતે ઉત્તમ પદ પામે છે; હા,ટુંકા ગાળે, કદાચ થોડે ગણે અંશે ઉપહાસ, મશ્કરી કે વગોવણીને પાત્ર બનવાના પ્રસંગો સામે આવી શકે છે. એટલી હદસુધીની લોકોની નફરતની પ્રાથમિક પ્રતિભાવની ભાવના સ્વીકારી લેવા તૈયાર રહેવા માટે કમર કસી લેશો : યાદ રહે કે નફરત કરવાવાળાંઓનું બહુ વજન નથી પડતું હોતું. જે લોકોનું ખરેખર વજન પડતું હોય છે તેઓ તો, સહૃદયતાથી, તમારાં નેતૃત્વની કદર કરતાં હોય છે અને તમારાં માર્ગદર્શનપર સર્વથા ભરોસો પણ રાખે છે, કારણ કે તમે તમારૂં સાતત્ય અને વિશ્વનીયતા સાબિત કરી ચૂક્યાં હો છો.

૨. તમારા ભય પર વિજય મેળવો

આપણાં જીવનમાં, અને ખાસ કરી અગ્રેસર સ્થાન પર, આપણે ડરનો સામનો તો કરતાં જ રહીએ છીએ. આપણી (જાણી કે અજાણી) અધુરાશનો, લોકોને કેવું લાગશે તેની શરમનો, આપણા વિચારોને લોકોની નામંજૂરીનો, અનિશ્ચિતતાઓને કારણે પેદા થતી અસ્વસ્થતાઓનો અને એવી કેટલીય બાબતોનો ડર આપણને ઊંડે ઉંડે સતાવ્યા જ કરતો હોય છે. મારો પોતાનો પ્રતિસાદ છે કે (અને હું મારા માટે, બીજાઓ કરતાં, થોડે મોટેથી બોલું છું), ડરતાં તો આપણે બધાં જ હોઇએ છીએ.. તેથી શું?!” આપણે આપણા ભયના ઓથારમાંથી બહાર આવવું રહ્યું અને વળી, તે આપણી નેતૃત્વની વૃધ્ધિ કે વિકાસમાં આડખીલી ન બને તે અંગે પણ તકેદાર રહેવું જ રહ્યું. આપણને બધું જ ન મળ્યું હોય કે આપણે કોઇ સારી કૉલેજમાં ન જઇ શક્યાં હોઇએ કે કોઇ સારાં માર્ગદર્શક ન મળ્યાં હોય તો શું થઇ ગયું? આપણી પાસે આપવા લાયક કંઇક ને કંઇક તો હોય છે. આપણે આપણી પાસે જે છે તેના ઉપર આપણું ધ્યાન કેન્દ્રીત કરવું જોઇએ,નહી કે જે નથી તેના પર. એક નાનું ગોબરૂં રહસ્ય યાદ રાખીએ કે, જેઓ તેમની પાસે બધું જ છે એવો દેખાવ કરતાં હોય છે, તેઓ પાસે કંઇ જ નથી હોતું.

૩. છેતરપીંડી આપણને જીવનના પાઠ ભાણાવી શકે

ભૂતકાળના છેતરપીંડીના પ્રસંગો એ ભવિષ્યના ભયનું જન્મસ્થાન છે,અને એ છેતરપીંડીઓમાં જ નેતૃત્વની આખરી કસોટી છે. જેમણે આપણી સાથે છેતરપીંડી કરી અથવા છેતરપીંડી કરી છે એવું જણાતું હોય, તેમને માફ કરી દેવા આપણે તૈયાર છીએ ખરાં? આપણે અન્ય લોકો સાથેના ભવિષ્યના ગાઢ સંબંધોમાટેના દરવાજા બંધ કરી દઇએ છીએ કે પછી, ભવિષ્યમાં અન્ય કોઇ છેતરામણી પણ કદાચ પરવડી શકે તેવા નજદીકી સંબંધો આપણે બાંધતાં રહીએ છીએ? મારૂં સૂચન તો છે કે દેખીતાં જ ફટકીયા સંબંધજનક જણાતાં લોકો સાથે સંબંધ ન બાંધવા જેટલી સમજ તો આપણે કેળવવી જોઇએ, તેમ જ નવા સંબંધો બાંધવાનો અભિગમ એ આપણાં વારંવાર છેતરાતાં રહેવા માટેનું બહાનું પણ ન બની રહેવું જોઇએ. હું એ પણ સ્વીકારૂં છું કે માફી બક્ષવી એ મારા માટે આસાન નથી, પરંતુ મારે એ સંજોગોને ભુલવા તો રહ્યા જ, કારણકે તેમ ન કરીને પણ નુકશાન તો મને જ છે, પેલી વ્યક્તિને નહીં. હંમેશાં સંશયાત્મક અભિગમ રાખવાને કારણે કોઇ પણ નજદીકી મિત્રતાઓ ન કેળવી શકવાની સંભાવનાઓનો સામનો કરવો પડે તેને બદલે, કોઇ આપણો ક્યારેક થોડો લાભ લઇ જાય કે આપણે કોઇવાર છેતરાશું એવો ભય રહે તે મને મંજૂર છે.

૪ અને ૫: વ્યગ્રતા અને હુમલાપાત્રતાની સાથે સમભાવ કેળવતાં શીખીએ

અગ્રણીઓ પણ વ્યગ્ર તો થઇ શકે, એ તો તેમના કામનો ભાગ જ છે. એક વાર મેં જ્યારે રાજીનામું આપ્યું ત્યારે મારી પાસે કોઇની પણ સાથે વાત કર્યા વગર જતા રહેવાનો કે બીજે દિવસે આવીને મારા વરીષ્ઠ સાથીદારોસાથે જતી વખતની વાતચીત ન કરવાનો મોકો હતો. આમ મળવા જવું તે મારા માટે પીડાદાયક અને ભાવુક કરી નાખતું બની રહેવાનુ હતું, તે જાણતા હોવા છતાં મેં એક આખરી વાત કરવાનો વિક્લ્પ જ પસંદ કરેલ. મને તેનો આજે પણ આનંદ છે. આપણને ગમે તેટલું ન ગમતું હોય તો પણ, અગ્રણીઓ તરીકે ,કષ્ટદાયી જવાબદારીઓ તો આપણે નિભાવવી જ રહી. સલામતી તો દૂર રહી નેતૃત્વ કોઇવાર આપણી કારકીર્દીમાટે જોખમકારક પણ પરવડી શકે છે; તેમાં ટીમના સભ્ય માત્ર બની રહેવા ઉપરાંત પણ ઘણું વધારે જોખમ સમાયેલું છે. અગ્રણી તરીકે આપણા દ્વારા લેવાયેલાં પગલાંઓને ઘણા ઊંચા માપદંડની એરણે ચકાસવામાં આવતાં રહે છે, તેમ જ તે અંગેની ટીકાટીપ્પણીઓ પણ ખાસ્સી, બધાંની આંખે ઉડી વળગે તેમ, જાહેરમાં જ થતી રહે છે. ટીમનાં એક સાદાં સભ્ય હોઇએ તો આપણાં કામની અને નિર્ણયોની ગુણવત્તા બહુ પ્રકાશમાં ન પણ આવે. જો કોઇ અગ્રેસર સ્થાને સફળ ન થાય, તો તેને માટે,અન્ય બીન-અગ્રણી સ્થાન ધરાવતાં કર્મચારીની જેમ, એ જ સંસ્થામાં કોઇ અન્ય સ્થાને તબદીલ થવાની તક પણ બહુ ઓછી જ મળતી હોય છે.

અને છેલ્લે

આમ, નેતૃત્વનાં ભયસ્થાનો જો નફરત,વ્યગ્રતા,હુમલાપાત્રતા, ભય અને છેતરપીંડી હોય, તો કોઇ શા માટે નેતૃત્વની ભૂમિકા સ્વીકારીને અગ્રેસર થવાનું પસંદ કરે ? નેતૃત્વથી પેદા થતી વ્યગ્રતાનો જેને ભય નથી અને જે પોતાના સ્વાર્થને બદલે અન્યનાં હિતની રખેવાળી કરવાને પ્રાધાન્ય આપવા તૈયાર હોય તેવી વ્યક્તિની આ દુનિયાને તાતી જરૂર છે. સાચા અર્થમાં નિસ્વાર્થ નેતૃત્વ વિના, ઘમંડ, અહંકાર અને સ્વાર્થ કોઇ પણ સંસ્થાગત કે રાજકીય કે સામાજિક સંસ્કૃતિને ખતમ કરી નાખે છે. તેથી, જાણતા હોવા છતાં કે ટુંકા ગાળામાં ‘અન્ય-કેન્દ્રીત’ થવું કેટલું મુશ્કેલ છે, હું તો આપણને સહુને બીજાંઓને માર્ગદર્શન અને પ્રશિક્ષણ આપવા માટે હાકલ કરૂં છું, કારણકે લાંબા ગાળામાં તે ખૂબ જ મહત્વનું અને જરૂરી છે.આ પડકારમય, પણ સંતોષપ્રદ નેતૃત્વ સફરમાં જોડાવા માટે મારૂં આપ સહુને ભાવભર્યું આમંત્રણ છે.

v મૂળ લેખ The 5 Perils of Leadershipનો ભાવાનુવાદ.


અહીં રજૂ કરેલ વિડીયો ક્લિપમાં માઈલ્સ એન્થની સ્મિથ અનેક પ્રકારની કંપનીઓ સાથેના તેમના અનુભવોની વાત કરે છે.


માઇલ્સ ઍન્થની સ્મિથ વિષે:

જન્મે હુઝીયર, ઉછેરે એક ઑકી, માઇલ્સ ઍન્થની સ્મિથ હાલમાં ગ્રીન બૅ, વિસ્કૉન્સીનનાં થિજેલ વૃક્ષહીન પ્રદેશમાં વસે છે.તેઓ વડીલ થતી જતી દેખાતી પેઢીના એક એવા અગ્રણી છે જે સંસ્થાનાં સ્વાસ્થ્ય માટે કરીને કડવા નિર્ણયો લેવાની, નવી ભરતી કરવાની અને યોગ્ય વ્યક્તિઓને અનુશિક્ષણ આપતા રહેવાની, સ્પષ્ટ અપેક્ષાઓ બાંધતા રહેવાની,સબળ સંઘભાવના નું ઘડતર કરતા રહેવાની અને સંસ્થાના નાણાકીય પ્રવાહને પ્રબલ કરતા રહેવાની પરવા,નમ્રતા અને પ્રખર નિશ્ચયાત્મકતાની સાથે સાથે, કરતા રહે છે. તેમનું જીવન-ધ્યેય છે – “મારી નેતૃત્વની સફળતાને ઝાંખી પાડી દે તેવી અન્યોની સફળતા કાજે દિશા સૂચન, પથ દર્શન અને પ્રકાશીત રાખેલ માર્ગ”

તેઓ એ હાલમાં જ એક નવું પુસ્તક Why Leadership Sucks: Fundamentals of Level 5 Leadership and Servant Leadership લખ્યું છે.


અનુવાદકઃ અશોક વૈષ્ણવ, અમદાવાદ

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *