Science સમાચાર (૧૬)

દીપક ધોળકિયા

) TIFRના વૈજ્ઞાનિકોની સિદ્ધિઃ બ્રહ્માંડમાં થતી ચુંબકીય ખલેલ લૅબમાં!

ટાટા ઇંસ્ટીટ્યૂટ ઑફ ફંડામેન્ટલ રીસર્ચ (TIFR)ના વૈજ્ઞાનિકોએ પોર્ટુગલના વૈજ્ઞાનિકોની સાથે મળીને ટેબલ પર ગોઠવેલા ઉપકરણમાં લેઝર દ્વારા બ્રહ્માંડમાં પેદા થતી ચુંબકીય ખલેલ પેદા કરવામાં સફળતા મેળવી છે. આમ, બ્રહ્માંડીય ચુંબકીય ખલેલની પ્રતિકૃતિ પ્રયોગશાળામાં બનાવવાની દિશામાં એક મોટું ડગ ભરી શકાયું છે.

TIFRના પ્રોફેસર જી. રવીન્દ્રકુમાર, પ્લાઝ્મા ફિઝિક્સમાં ભારતને અગ્ર પંક્તિમાં મૂકનારા પ્રોફેસર પ્રેધિમાન કાવ અને ગાંધીનગરના પ્લાઝ્મા ફિઝિક્સ રીસર્ચ ઇંસ્ટીટ્યૂટના પ્રોફેસર અમિત દાસે પોર્ટુગલની યુનિવર્સિટીના વૈજ્ઞાનિકોની મદાદથી આપ્રયોગ કર્યો હતો. એમને જોવા મળ્યું કે ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં પહેલાં ઇલેક્ટ્રોનો એક સેકંડના દસ અબજમા ભાગમાં ખલેલ પેદા કરે છે અને પછી આયનો એ કામ સંભાળી લે છે. વૈજ્ઞાનિકો આને ‘રીલે રેસ’ કહે છે. આયનો દ્વારા જે જાતની ખલેલ જોવા મળી તેની સરખામણી ઉપગ્રહો દ્વારા ખલેલ વિશે મળેલી માહિતી સાથે એની સરખામણી કરતાં બન્ને વચ્ચે બહુ સમાનતા જોવા મળી છે. રવીન્દ્રકુમાર કહે છે કે લેઝરના પ્રયોગમાં પહેલાં ઇલેક્ટ્રોન સક્રિય બન્યા અને તે પછી આયનોએ કામ સંભાળી લીધું. બ્રહ્માંડમાં પણ આયનો જ ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં ખલેલ પેદા કરે છે.

સંદર્ભઃ અહીં

) ઓછા ખર્ચે વીજળી અને ગરમીઠંડીનું નિયંત્રણબારીમાં જ!

સંશોધકોએ એવી સ્માર્ટ વિંડો તો પહેલાં જ બનાવી છે, જે તમને લાઇટ આપે, અને ઘરમાં ગરમી અને ઠંડીનું પણ નિયંત્રણ કર. પરંતુ આ બારી માટે વીજળી તો જોઈએ જ. હવે પ્રિન્સ્ટન સ્કૂલ ઑફ એંજીનિયરિંગના સંશોધકોએ નવી જાતની ‘સ્માર્ટ વિંડો’ બનાવી છે. એમાં બારીના કાચ પર એક ખાસ વું કવરનું પડ ચોંટાડી દેવાનું છે. સૂર્યનાં કિરણોમાં ઘણું બધું હોય છે. અલ્ટ્રાવાયોલેટની નજીકનાં કિરણો, ગરમી આપે તેવાં ઇન્ફ્રારેડ કિરણો, ઇલેક્ટ્રોમૅગ્નેટિક વિકિરણો વગેરે. પ્રકાશ આ બારી પર પડતાં આ પડ પોતે જ પ્રક્રિયા શરૂ કરી દેશે એટલે વીજળી વાપર્યા વિના જ તમારી બારી તમને ઘરમાં વીજળી આપશે. જો કે હજી આમાં ઘણું કરવાનું બાકી છે, કારણ કે એ બહુ મોટા વિસ્તારમાં અસર નથી કરતી, જેમ કે કારનું એર કંડીશનર ન ચાલે પણ કારના એંજિનને ઠંડું રાખવાનો પંખો ચાલી શકે છે. પણ હજી તો લાંબી યાત્રાનું આ પહેલું ડગલું જ છે. આગળ ભવિષ્ય ઊજળું છે.

સંદર્ભઃ અહીં

) ફળની માખીમાં નરમાદા વચ્ચે શસ્ત્રદોટને કારણે જન્મી નવી પ્રજાતિ

ચંડીગઢ પાસેના મોહાલીના ‘ઈંડિયન ઇંસ્ટીટ્યૂટ ઓફ સાયન્સ ઍજ્યુકેશન ઍન્ડ રીસર્ચના સંશોધકોએ ફળો પર બેસતી માખીઓમાં સંબંધોનો અભ્યાસ કરતાં એમને જોવા મળ્યું કે જ્યાં નરો વચ્ચે માદા માટે સ્પર્ધા હોય અથવા માદાઓ વચ્ચે નરો માટે સ્પર્ધ હોય ત્યારે બન્ને પોતાની અંદર એવા ફેરફાર કરે છે કે એમાંથી નવી પ્રજાતિનો જન્મ થાય છે.

એમણે માખીઓનાં બે જૂથ બનાવ્યાં; એકમાં નરની સંખ્યા માદા કરતાં ત્રણગણી વધારે હતી, બીજામાં માદાઓની.સંખ્યા નરો કરતાં ત્રણગણી હતી. વળી આ જૂથોને પણ એમણે દરેકમાં ત્રણ જૂથમાં વહેંચી નાખ્યાં. આમાં જે નરોને માદાઓ ઓછી હોવાને કારણે બીજા હરીફો સામે ટકવાનું હતું એમણે પોતાનો ઉદ્વિકાસ કરીને માદા સાથે સંબંધ સ્થાપ્યા. પરંતુ, બીજા જૂથના પેટાઅ જૂથોમાં માદાઓ વધારે હતી, ત્યાં નરોને આવા ફેરફારોની જરૂર ન પડી.

તે પછી પેટા જૂથો વીખેરી નાખ્યાં તો પણ માદાઓ પોતાના પેટા જૂથના નર સાથે જ સંબંધ બાંધતી જણાઈ. ફળની માદા માખી બિન્ધાસ્ત હોય છે, કોઈ પણ નર સાથે એ સંબંધ બાંધે છે અને એના શુક્રાણુને સ્ટોરમાં સાચવી રાખે છે. આ શુક્રાણુઓ અંડના ફલન માટે હરીફાઈ કરે છે, પણ સફળતા તો પેટા જૂથવાળા નરના શુક્રાણુને જ મળે છે. આમ પહેલાં એમાં નાતજાતનાં બંધન આવ્યાં, અને પછી પોતાની જાતના નર સાથે જ લગ્ન કરવાની વ્યવસ્થા બની ગઈ!

સંદર્ભઃ અહીં

) બે વિરાટ બ્લૅક હોલ્સ એકબીજાની પરિક્રમા કરે છે.

સ્ટૅનફૉર્ડ યુનિવર્સિટીના વૈજ્ઞાનિકોને બે અતિ વિરાટ બ્લૅક હોલ્સ( black holes ) એકબીજાની પ્રદક્ષિણા કરતાં જોવા મળ્યાં છે. એમની ગતિ એટલી બધી ઓછી છે કે ગોકળગાય પણ એમને હરાવી દે. ગોકળગાય એક સેકંડમાં એક સેન્ટીમીટર ચાલે છે, પણ આ બ્લૅક હોલ્સ વરસમાં ૧ માઇક્રો આર્ક સેકંડ જેટલાં ખસે છે!. એટલે કે તમે દુનિયાની સૂક્ષ્મમાં સૂક્ષ્મ વસ્તુ નરી આંખે જોઈ શકો તેના એક અબજમાં ભાગની આ ગતિ છે. એમને એક પરિક્રમા પૂરી કરતાં ૩૦,૦૦૦ વર્ષ લાગશે.

આપણી પૃથ્વીથી ૭૫૦ મિલિયન પ્રકાશવર્ષ દૂર 0402+379 નામની ગૅલેક્સીમાં વૈજ્ઞાનિકો છેલ્લાં ૧૨ વર્ષથી નજર માંડી બેઠા હતા, હવે એમણે પોતાનાં તારણો જાહેર કર્યાં છે. એક બ્લૅક હોલમાં કરોડો કે અબજો સૂર્ય જેટલું દળ હોય છે. આ બે બ્લૅક હોલ્સનું કુલ દળ ૧૫ અબજ સૂર્ય જેટલું છે. માત્ર ૨૪ પ્રકાશવર્ષ દૂર છે. આ સ્ટડીનાં મુખ્ય લેખિકા કરિશ્મા બંસલ કહે છે કે બે બ્લૅક હોલ્સ આટલાં નજીક હોવાનું પહેલાં કદી જાણવા નથી મળ્યું. એનો અર્થ એ છે કે એમની ગેલેક્સી પોતે જ અસંખ્ય ગેલેક્સીઓનો કચ્ચરઘાણ કરીને બની હશે. બન્નેનું કદ કેટલું છે તે ચોક્કસ કહી શકાય તેમ નથી પણ એકનું કદ બીજા કરતાં બે કે ચારગણું વધારે હોવાની સંભાવના છે.


C1 અને C2 બ્લૅક હોલ્સ છે જે એકબીજાની પરિક્રમા કરે છે..Credit: Bansal et al., NRAO/AUI/NSF

સંદર્ભઃ અહીં

૦-૦-૦

શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો

ઈમેલઃ dipak.dholakia@gamil.com

બ્લૉગઃ મારી બારી

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

3 comments for “Science સમાચાર (૧૬)

  1. M. Gada
    July 14, 2017 at 2:58 pm

    ———–આ બ્લૅક હોલ્સ વરસમાં ૧ માઇક્રો આર્ક સેકંડ જેટલાં ખસે છે! ——————
    These black holes are massive. The centripetal (gravitational force) between them would be extremely high. They have to move at high enough speed to create enough centrifugal force to maintain their distance and location. Or else they would collide with each other and form super black hole and inhale lot more that them two.

    There seems to be a confusion about a linear motion and an angular motion. Let us look at the numbers.
    These black holes are about 24 light years apart. which would be 300,000 km/sec. x 60 x 60 x 24 x 365 x 24 years = “D” KM. apart. Their orbits would be at least 3.14 x “D” . If this distance is covered in 30,000 years then the speed would have to be 10 x 60 x 60 x 24 x 365 x 24 Km/year or 240 km/sec.

    The arc second is 3600 th part of one angular degree of orbit. So the linear speed would be (3.14 x D ) / ( 360 x 60 x 60 ) and micro arc second would be millionth of that. That again would be 240 km/sec. linear distance. ( I have not gone into doing and checking the arithmetic here to save time.) My logic speaks for itself. It has to be considerably high speed for them to maintain them in “steady state.” condition.

    • Dipak Dholakia
      July 15, 2017 at 12:42 am

      Thank you for your detailed explanation. That is why I always give the relevant link to the original source so that if I have misunderstood some thing readers can check it.

      • M. Gada
        July 15, 2017 at 9:50 am

        Dear Deepakbhai,

        I read the original article as well. He also did not explain the difference between angular speed (displacement) and the linear speed of the object in its orbit. Nether he elaborated on what arcsecond meant. He may have just forgotten or might have assumed that the reader would know that, which is not always true.

        You have been doing great service. Keep it up. We need to spread around the understanding or laws of nature generally known as Science.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *