મારી બારી (૯૯) : શિમલા કરાર પૂરાં કરે છે ૪૫ વર્ષ

દીપક ધોળકિયા

૪૫ વર્ષ પહેલાં ૧૯૭૨ની બીજી જુલાઈએ ભારતનાં વડા પ્રધાન શ્રીમતી ઇંદિરા ગાંધી અને પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપતિ ઝુલ્ફિકાર અલી ભુટ્ટો વચ્ચે શિમલામાં સમજૂતી થઈ. આ સમજૂતી વિશે કહેવાય છે કે ભારતે જે ‘બૅટલ’માં મેળવ્યું તે ‘ટેબલ’ પર ખોઈ દીધું. બાંગ્લાદેશની મુક્તિ સાથે ભારતે પોતાની લશ્કરી તાકાત અને રાજદ્વારી કુનેહનો નિર્ભયપણે પરિચય આપી દીધો હતો. અમેરિકાએ એના નૌકાદળનો સાતમો કાફલો મોકલવાની ધમકી આપી હતી, પરંતુ ભારતે એની પણ પરવા ન કરી. બીજી બાજુ સોવિયેત સંઘ સાથી ‘મૈત્રી અને સહકાર’ના કરાર થયા. બે મહાસતાઓ પણ ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના યુદ્ધમાં આમનેસામને આવી ગઈ હતી. ઢાકામાં જગજીતસિંહ અરોડા સમક્ષ જનરલ નિયાઝીએ શરણાગતી સ્વીકારી તે પછી ભારતના કબજામાં ૯૦ હજાર પાકિસ્તાની સૈનિકો હતા અને પાકિસ્તાનના ૫૪૦૦ કિલોમીટર પ્રદેશ પર ભારતનો કબજો હતો.

શિમલા કરાર પછી ભારતે આ પ્રદેશ પાકિસ્તાનને પાછો સોંપવાનો નિર્ણય કર્યો અને સૈનિકોને પણ પાછા મોકલવાનુંય સ્વીકાર્યું. આ પ્રદેશ પાછો મેળવવા અને સૈનિકોને ઘરે લઈ જવાના હેતુથી ભુટ્ટો ભારત આવ્યા હતા. વાતચીત તો પડી ભાંગી હતી. હવે છેલ્લું કામ એક જ બાકી હતું. પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપતિએ વળતો ભોજન સમારંભ ગોઠવ્યો હતો, તેમાં ભાગ લઈને સૌ મૈત્રીનો અંચળો ઓઢીને સારું સારું બોલીને છૂટા પડવાના હતા.

ભોજન સમારંભ ચાલતો જ હતો તેમાંથી શ્રીમતી ગાંધી અને ભુટ્ટો બન્ને ઓચિંતાં ઊભાં થયાં, બધા અધિકારીઓ જોતા રહ્યા. બન્ને નેતાઓ બહાર જવા લાગતાં બધા અધિકારીઓ ઊભા થઈ ગયા. બન્ને નેતાઓની પીઠ દેખાતી બંધ થઈ ત્યાં સુધી બધા ઊભા જ રહ્યા. કોઈકે બેસી જવા કહ્યું કે જેથી બધું પૂર્વવત દેખાય. પરંતુ હવે કોઈને ખાવામાં તો રસ નહોતો રહ્યો.

ભુટ્ટો અને શ્રીમતી ગાંધી બીજા રૂમમાં ગયાં. પછી અધિકારીઓ પણ અંદર-બહાર આવતા જતા રહ્યા. અને અંતે જાહેરાત કરવામાં આવી કે બન્ને નેતાઓ વચ્ચે એક સમજૂતી થઈ ગઈ છે. જો કે સમજૂત્તી પર સહીઓ કરવામાં તો આખી રાત નીકળી ગઈ અને ત્રીજી તારીખની વહેલી સવારે ઇંદિરા ગાંધી અને ઝુલ્ફિકાર અલી ભુટ્ટોએ સહી કરી.

જોવાનું એ છે કે ભુટ્ટો પર નેવું હજાર સૈનિકોને પાછા લાવવા માટે પાકિસ્તાનમાં ભારે દબાણ હતું. તે ઉપરાંત પાકિસ્તાની પ્રદેશ પણ છોડાવાવાનો હતો. આમાંથી સૈનિકોને પાછા લેવાનું પાસું માનવીય દૃષ્ટિએ મહત્ત્વનું હતું પરંતુ એ પ્રશ્ન શિમલા કરાર દ્વારા હલ ન થયો. બેનઝીર ભુટ્ટો એ વખત યુવાન હતાં આને પિતા સાથે આવ્યાં હતાં. જ્યારે શ્રીમતી ગાંધી સાથે સફળ વાતચીત કરીને ભુટ્ટો પુત્રીના રૂમામાં આવ્યા ત્યારે બેનઝીરે એમને પૂછ્યું કે એમણે માત્ર પ્રદેશની જ વાત કેમ કરી, સૈનિકોનું શું? ભુટ્ટોએ જવાબ આપ્યો કે પ્રદેશ પાછો મળે તે સૈનિકો પાછા આવે તેના કરતાં વધારે જરૂરી છે. કારણ કે સૈનિકોને ન છોડવા એ માનવીય મુદ્દો છે અને મોડાવહેલા ભારત પર એમને છોડવા માટે દબાણ આવશે, પણ પ્રદેશની વાત હશે તો કોઈ દેશ બોલશે નહીં! ભુટ્ટોની મુત્સદીગીરીને અહીં સલામ કરવી જોઈએ.

સ્વીડન, નૉર્વે, ઇરાક, ઑસ્ટ્રિયા, ઈટલી વગેરે દેશોમાં ઍમ્બેસેડર રહી ચૂકેલા કે. એન. બખ્શી શિમલા મંત્રણા માટેના અધિકારીઓની ટીમના સભ્ય હતા. એ સમજૂતી થવાની ઘડીઓના સાક્ષી હતા. “એ દૃશ્ય હજી મારા સ્મૃતિપટ પર તાજું જ છે બેનઝીર, ભુટ્ટોના પ્રેસ સેક્રેટરી, વડા પ્રધાનનાં સામાજિક સેક્રેટરી ઊષા ભગત અને હું, અમે બન્ને નેતાઓ વચ્ચે વાતચીત ચાલતી હતી તે રૂમની બહાર ઊભાં હતાં. હક્સર સાહેબ બહાર આવ્યા અને અમારા તરફ આવ્યા અને પોતાની પાઇપ સળગાવી. ઊષા ભગતે એમને પૂછ્યું, ‘હક્સરસાહેબ, લડકી હૈ કિ લડકા?’ હક્સર સાહેબ થોડી વાર શાંત રહ્યા પછી જરા હસીને બોલ્યા, ‘લડકા હુઆ હૈ ઔર વોહ ભી એમ.એ. પાસ!’ સમજૂતી થઈ ગઈ હતી. થોડી વાર પછી અમને સમજૂતીની નકલ આપવામાં આવી. એ ટાઇપ કરાવવાનું કામ મને સોંપાયું. પણ જ્યાં જુઓ ત્યાં પત્રકારો ઊભરાતા હતા. અમે અમારી સાથે ઇલેક્ટ્રિક ટાઇપરાઇટર લઈ ગયા હતા, એ દિવસોમાં એ નવી વાત હતી પણ અમને પ્લગ લગાડી શકાય એવી કોઈ જગ્યા ન મળી. અંતે અમે રસોડામાં ગયા. અમને લાગ્યું કે સૌથી સલામત જગ્યા એ જ હતી. ત્યાં ચાલુ હાલતમાં એક પાવર પૉઈંટ પણ મળ્યો. હવે મને સમજૂતી ધ્યાનથી વાંચવા મળી. વાંચીને હું એટલો બધો નિરાશ થઈ ગયો કે આંસુ રોકી ન શક્યો.”

(સંદર્ભઃ Indian Foreign Affairs Journal Vol. 2, No. 3, July – September, 2007, 105-119ORAL HISTORY Simla Agreement (1972): From Military Victory to a Diplomatic Defeat? K.N. Bakshi).

શિમલા કરારમાં રડવા જેવું શું હતું?

શિમલા કરાર સંક્ષેપમાં આ પ્રમાણે છે. એમાં છ મુદ્દા છે. દરેકમાં પેટા-મુદ્દા પણ છે. બન્ને દેશો પોતાના વિવાદોનો ઉકેલ વાતચીત દ્વારા લાવવા સંમત થયા અને હમણાં સુધી સંઘર્ષ રહ્યો તેને કારણે એમના સંબંધો બગડ્યા છે તે એમણે કબૂલ્યું. તે પછી રાષ્ટ્રસંઘના સિદ્ધાંતને વળગી રહેવાની બન્ને સંમતિ આપે છે. ભારત અને પાકિસ્તાન પોતાના મતભેદો દ્વિપક્ષી મંત્રણાઓ દ્વારા ઉકેલવા પણ સંમત થયા. તે ઉપરાંત એકબીજાની પ્રાદેશિક અખંડતાને માન આપવાનું પરસ્પર વચન આપે છે અને એકબીજા સામે ઝેરીલો પ્રચાર રોકવા અને પરસ્પર સૌહાર્દ વધે તેવી માહિતીનો ફેલાવો કરવા પણ સંમત થાય છે.

ચોથો મુદ્દો સૌથી અગત્યનો છે, કારણ કે એમાં જ ‘ઍક્શન’ છે. એ આ પ્રમાણે છેઃ

“ ટકાઉ શાંતિ સ્થાપવા માટે બન્ને સરકારો સંમત થાય છે કેઃ

  • ભારતીય અને પાકિસ્તાની સૈન્યો પોતાની બાજુએ આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદની અંદર પાછાં જશે (આનો અર્થ એ કે પાકિસ્તાનના જિતાયેલા પ્રદેશોમાંથી ભારત હટી જશે).
  • એમના સુવિદિત વલણ પર માઠી અસર ન થાય તેમ ૧૭મી ડિસેમ્બર ૧૯૭૧ના રોજ થયેલા યુદ્ધવિરામને કારણે બનેલી નિયંત્રણ રેખાનો બન્ને પક્ષો આદર કરશે. કોઈ પણ પક્ષ પરસ્પર મતભેદો અને કાનૂની અર્થઘટનો જે હોય તે, આ રેખામાં એકતરફી ફેરફાર કરવાનો પ્રયત્ન નહીં કરે. બન્ને પક્ષો આ રેખાનું ઉલ્લંઘન ગણાય તેમ બળની ધમકી કે બળનો ઉપયોગ ન કરવાની બાંયધરી આપે છે.
  • (સૈન્યો) પાછાં ખેંચવાની કાર્યવાહી આ સમજૂતીને બહાલી મળ્યા પછીના ૩૦ દિવસમાં પૂરી થઈ જશે.”

છઠ્ઠો મુદ્દો પણ બહુ અગત્યનો છેઃ

“બન્ને સરકારો સંમત થાય છે કે એમના સર્વોચ્ચ નેતાઓ બન્નેને અનુકૂળ હોય તેવા સમયે ભવિષ્યમાં ફરી મળશે, અને તે દરમિયાન બન્ને પક્ષો કાયમી શાંતિ સ્થાપવા અને યુદ્ધકેદીઓની સોંપણી અને નાગરિકોની અટકાયત,જમ્મુ અને કાશ્મીરના અંતિમ ઉકેલ અને રાજદ્વારી સંબંધો ફરી સ્થાપવા અંગેની કાર્યપદ્ધતિ અને વ્યવસ્થાઓ ફરી મળશે.”

આમ યુદ્ધકેદ્દીઓને પાછા મોકલવા માટે જુદી વ્યવસ્થા કરવાની હતી. રાજદ્વારી ફરી સંબંધો સ્થાપવાની પ્રક્રિયામાં બીજાં ત્રણ વર્ષ લાગ્યાં. મહત્ત્વની વાત એ છે કે ભારતે જમ્મુ અને કાશ્મીરનો ‘સમસ્યા’ તરીકે સ્વીકાર કર્યો અને એના માટે પાકિસ્તાન સાથે વાતચીત કરવાની ખાતરી આપી.

જમ્મુ અને કાશ્મીરને ‘વાતચીત દ્વારા ઉકેલવા જેવી સમસ્યા’ માનવામાં ભારતે નવું કંઈ ન કર્યું. ભારતે હંમેશાં એને ‘વણ ઉકેલાયેલી સમસ્યા’ માની છે. આજ સુધી આ સમસ્યાનો ઉકેલ નથી આવ્યો, કારણ કે બન્ને પક્ષો પોતાની ‘કાનૂની સ્થિતિ’ પર અડગ છે.

શિમલા સમજૂતીમાં ‘નિયંત્રણ રેખાનું હિંસા દ્વારા’ કદી ઉલ્લંઘન ન કરવાની કલમ ઉમેરીને બન્ને નેતાઓ એને વ્યાવહારિક રીતે આંતરારાષ્ટ્રીય સરહદનો દરજ્જો આપવા માગતા હતા કે કાશ્મીર સમસ્યાનો એક સમસ્યા તરીકે સ્વીકાર કરવો પણ એના માટે બળ ન વાપરવું અને LOCની બન્ને તરફના પ્રદેશોને વ્યવહારમાં પોતપોતાના પ્રદેશ માની લેવા.

આ વણલિખિત સમજૂતી હતી અને એની સીધી અસર એ થઈ કે ભારતે કાશ્મીરમાંથી સદર-એ-રિયાસત (રાજ્યના અધ્યક્ષ કે રાષ્ટ્રપતિ)નું પદ રદ કર્યું. ‘વઝીર-એ-આઝમ’ (વડા પ્રધાન)નું પદ કાઢી નાખ્યું. ત્યાં સદર-એ-રિયાસતનું સ્થાન રાજ્યપાઅલે લીધું અને વડા પ્રધાન બીજાં રાજ્યોની જેમ ‘મુખ્ય પ્રધાન’ બની ગયો. બીજી બાજુ, ભુટ્ટો એ ત્યાં પોતાના ‘પાકિસ્તાન પીપલ્સ પાર્ટી’ની સરકાર બનાવી. આમ કાશ્મીરના વિવાદને જેમનો તેમ રહેવા દઈને બન્ને નેતાઓએ જેટલું કાશ્મીર પોતાની પાસે હોય તેનાથી સંતોષ માની લેવાનું નક્કી કર્યું.

પરંતુ, ભારતની જેમ પાકિસ્તાનમાં લોકશાહી તો હતી નહીં અને ભુટ્ટોના વચન પર વિશ્વાસ કરીએ તો પણ ત્યાં સત્તા કબજે કરવાની લશ્કરની ટેવનો ભરોસો કેમ કરી શકાય?

અંતે એ જ થયું. ભુટ્ટોને જનરલ ઝિયાએ પદભ્રષ્ટ કર્યા એટલું જ નહીં, મોતને ઘાટે પણ ઉતારી દીધા. બે વ્યક્તિઓ વચ્ચે થયેલી વણલિખિત સમજૂતીની પરવા ભુટ્ટોના અનુગામી લશ્કરી શાસનને તો ન જ હોય. પાકિસ્તાનમાં લશ્કરનો પ્રભાવ એટલો બધો છે કે લિખિત સમજૂતી હોત તો પણ જનરલ ઝિયા પોતાને યોગ્ય લાગે તે જ કરવાના હતા.

જનરલ ઝિયાએ જો કે, આ સમજૂતીનું પાલન પણ કર્યું અને ઉલ્લંઘન પણ કર્યું. એમણે કાશ્મીરની આઝાદીના નામે ત્રાસવાદી સંગઠનો તૈયાર કર્યાં. આજે આ સંગઠનો એટલાં બળવાન બની ગયાં છે કે પાકિસ્તાન એમને કાબુમાં રાખી શકે તેમ નથી. જમ્મુ અને કાશ્મીરની સમસ્યા રાજકીય સ્વરૂપની હતી, આજે એમાં જેહાદીઓનું બળ વધતાં એ ધાર્મિક સમસ્યા બની ગઈ છે. આજે કાશ્મીર કરતાં પણ જેહાદીઓને કચડી નાખવા એ સૌથી મોટી સમસ્યા છે. અતિ પ્રચારિત સર્જિકલ સ્ટ્રાઇક પછી પણ કાશ્મીરમાં સ્થિતિ વણસતી જ જાય છે તેનું એક કારણ આ જેહાદી તત્ત્વો છે.

૦-૦-૦

શ્રી દીપક ધોળકિયાનાં સંપર્કસૂત્રો :

ઈમેલઃ dipak.dholakia@gamil.com

બ્લૉગઃ મારી બારી

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

1 comment for “મારી બારી (૯૯) : શિમલા કરાર પૂરાં કરે છે ૪૫ વર્ષ

  1. samir dholakia
    July 5, 2017 at 1:46 pm

    Article was very informative. It also goes on to prove that one who is considered most astute politician-Smy Indira Gandhi-was be fooled by Bhutto.

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.