ઐસે તૂટે તાર કે….

રજનીકુમાર પંડ્યા

માણસ લાફો મારે, પગમાંથી કાઢીને જોડો મારે. હાથમાં જ્યેષ્ઠિકા (જ્યેષ્ઠિકા કહેતાં લાકડી) હોય તો એની ઉપર હાથ જાય. નજીકમાં ક્યાંય પાણો હાથવગો હોય તો એ ઉપાડીને મારવામાં પણ બાધ નથી. મારામારીની વણલખી સંહિતામાં બીજા સેંકડો પદાર્થોનો વિનિયોગ મંજૂર હોવો જાણ્યો છે. પણ એમાં ક્યાંય આખી ને આખી મોટી સાઈકલ ઊંચકીને સામાને મારવાની પરિકલ્પના પ્રથમમાં પ્રથમ અંબાલાલ સિતારીએ કરી. વલસાડના જકાતનાકાના કારકુનને એમણે ઉપાડીને સાઈકલ ઝીંકી દીધેલી.

“કાં ?” મેં પૂછયું : “સાઈકલ શા માટે મારી ?”

“બાજુમાં કોઈની ફિયાટ ગાડી પડી હતી, પણ એ મારાથી ન ઊંચકી શકાઈ, નહિ તો હિસાબ એ વ્યવહારુ ઠરે. એનો વીમો ઉતારેલો હોય ને ?”

“પણ મારી જ શું કરવા ?”

“કારણ છે. હું મારી સિતાર લઈને મુંબઈથી વલસાડ આવતો હતો. જકાતનાકાવાળાએ રોક્યો. જકાત દેવામાં મને લગરીક બી વાંધો ની મલે. પણ એ (ગાળ) બોલ્યો : “શું કે આને ફર્નિચરનો પીસ કહેવાય. વાજિંત્ર-બાજિત્ર હું કંઈ જાણું નહિ. લાકડાની આઈટેમ છે એટલે ફર્નિચર જ ગણાય. બસ, તમારા હાથમાં તમારું છોકરું હોય અને એને કોઈ પોટલું ગણે તો તમને શું થાય ?”

જવાબમાં હું કોઈને સાઈકલ ઉપાડીને મારતો હોઉં તેવું દ્રશ્ય મારા મનમાં તાબડતોબ ભજવાઈ ગયું – ખરેખર તો સાઈકલની ટકોરીય મારવાની ત્રેવડ ન મળે. પણ મનથી તો સાઈકલ શું, ટ્રેક્ટર પડ્યું હોય તો ટ્રેક્ટર મારું. અરે મારું શું, માર્યા જ કરું, માર્યા જ કરું. આપણી જ ચામડીને કોઈ ચીથરું ગણે એ સહન થાય ?

“પણ સામાને મારી ન શકીએ ત્યારે જાતને મારવી પડે.” એ બોલ્યા : “એક વાર એવું બી થયેલું. સૌરાષ્ટ્રમાં ઢેબરભાઈ પાસે વીણા વગાડવા એક મિત્ર લઈ ગયા. એમની જોડે એમના ચાર કાર્યકર મિત્રો પણ બેઠેલા. રાતના દોઢ સુધી ખૂબ દિલ દઈને વીણા વગાડી. પછી નીચે મૂકી એટલે એમાંનો એક જણ મને હળવેથી પૂછે છે : અંબાલાલભાઈ, આ તમે વગાડતા હતા એને કયું વાજું કહેવાય ? મેં કપાળે હાથ ઠોકીને કહ્યું : “મારું કમનસીબ…. એને મારું કમનસીબ કહેવાય. મેં મારું કમનસીબ વગાડયું. આવું બોલવું પડે એ જાતને મારવી ગણાય. શું કહો છો ?”

મને થયું કે ક્રોધ માટે આપણે હંમેશાં દુર્વાસાને દોષ દીધા કરીએ એ ઠીક નથી. ક્યારેક દુર્વાસાની જુબાની પણ લેવી જોઈએ. બનવાજોગ છે કે આપણને એમના માટે સહાનુભૂતિ થાય. બે બનાવ એવા પણ નીકળે જેમાં આપણે આપણી જાતને મૂકીને જોઈએ તો દુર્વાસાથી દોઢા સાબિત થઈએ.

આ તો અમદાવાદના આકાશવાણી ન્યુસ રિપૉર્ટર હર્ષદ ત્રિવેદીએ મને અંબાલાલ સિતારીની ઓળખાણ કરાવતાં દુર્વાસાનું ઓઠું આપ્યું હતું એટલે.

**** **** *****

એમના વિષે લખવાની તમન્ના કરતો હતો ત્યાં એક ગાઢ મિત્રે મને કહ્યું : “લખો, પણ લોકો દાંત કાઢશે. એમનાં પ્રથમ પત્ની બિલિમોરામાં છે અને છોકરો પણ છે એ જાણો છો ?”

“નહોતો જાણતો, હો ! બસ આજ અત્યારે જાણ્યું. પણ એથી કરીને શું ? એથી કરીને અંબાલાલ સિતારી મટી ગયા ?”

“એમનાં અત્યારનાં પત્ની છે એ તો એમ ને એમ જ…..”

“તો ય શું ? એ અંબાલાલ સિતારી મટી ગયા ?”

વિદ્વાન મિત્રે જરા માથું ખજવાળ્યું. માણસ તો એ પણ ન્યાયલક્ષી નીકળ્યા. ધીરેથી કહે, “એમ તો કેમ કહેવાય ? એમ તો એ ધરમપુરના સંગીતજ્ઞ રાજવી પ્રભાતદેવજીના શિષ્ય…. હિન્દુસ્તાનમાં જે અત્યારે માત્ર ત્રણ-ચાર જણા આ વીણા બજાવે છે એમાંના એ એક ગુજરાતીઓમાં તો આ એક જ મૂર્તિ સદવીણા વગાડે છે.”

મુંબઈ રેડિયો ઉપરથી એ વખતે મેં ચાર દિવસ પહેલાં જ એમનું સદવીણાવાદન સાંભળેલું – ડોલી ગયેલો. એમને રૂબરૂ મળીનેય ડોલવાનું નક્કી કર્યું. ત્યાં જ એ આવ્યા. ને બે જણા આવ્યા મારા મનમાં. એમની બે પત્નીવાળી વાત ઝબકી ગઈ. માણસનું મગજ અળવીતરું છે. નથી પૂછતો એમની તાલીમ વિષે, નથી પૂછતો એમના વાજિંત્રો બનાવવાના વર્કશોપ વિષે ને સીધું સાથે આવેલાં બહેન તરફ આંગળી ચીંધીને પૂછું છું : “આમની ઓળખાણ ન પડી !”

“કોકિલા છે. એમ.એ, ફર્સ્ટ ક્લાસ છે.”

“એ તો સાચું પણ…પણ….”

“સમજી ગયો” એ બોલ્યા : “એક જમાનામાં મારી શિષ્યા હતી. હું તો ગુરુભાવે જ એને જોતો હતો. એક જણ એની સાથે લગ્ન કરવા ઉત્સુક હતો. પણ ત્યાં બીજી કોઈ કન્યાએ એને વિદેશગમન અને ફ્લૅટની ઑફર કરી. કોકિલા સ્વમાની. વર ખરીદવા માંગતી નહોતી. મારી પાસે સિતાર શીખે. પછી એક વાર એની વિદ્યાર્થિનીઓને લઈને પ્રવાસે ગઈ ત્યારે મારી રોજનીશી વાંચવા લઈ ગઈ. એમાં મેં મારી સિતાર-વીણા વિષેની અભિલાષાઓ આલેખી હતી. પ્રવાસેથી આવીને કહે, તમારા આ કાર્યમાં સાથ આપવા તમારી સાથે પરણવા માગું છું. છોકરી મોટા ઘરની હતી અને એમના ઘરના સૌનો વિરોધ તો ઊકળતો જ હતો. પણ પછી એમ થયું કે સિતાર એ મારે ભક્તિ છે. એમાં સાથ આપનાર કોઈ સુપાત્ર મળે તો શું કામ મોં ધોવા જવું ? આમ વિચારીને ભાગ્યાં ને ભાગીને સિવિલ મૅરેજ કર્યાં. એમણે ઘર છોડ્યું તે મારા માટે, મારી સંગીતસાધના માટે.” પછી બોલ્યા : “બાકી એમ ને એમ નથી, રીતસર પરણીને આવી છે.”

હવે મેં એ કુતૂહલને તાળું મારી દીધું, પણ બીજા સવાલોનાં બારણાં ભડભડ્યાં ને એમાંથી પૂછ્યું કે બાળપોથીમાં પણ નાપાસ થયેલો વહાણવટી ખારવા કોમનો આ માણસ દસ-બાર વર્ષની ઉંમરથી જ વીણા વગાડવાની ઝંખના સેવતો થઈ ગયો હતો. સુપા ગુરુકુળનાં એક વાર પંડિત ઓમકારનાથજીને માઈક્રોફોન વગર બુલંદ અવાજે ગાતાં સાંભળ્યા ત્યારથી. પંદર વર્ષની ઉંમરે મા પાસેથી ચાંદીનો રૂપિયો પ્રાપ્ત કરીને ચાલતાં ધરમપુર પહોંચ્યા. મુશ્કેલી એ હતી કે મનધાર્યા ગુરુ તે કોઈ ત્રિપુંડધારી અકિંચન ગુરુ નહિ, પણ ધરમપુરના રાજવી પ્રભાતદેવજી ખુદ હતા. રાજા કેવા હોય તે કોઈ દિવસ જોયેલા નહિ. એક દિવસ હિંમત કરીને જોયા ને ગુરુ ખુદના મહેલમાં લઈ ગયા અને ત્યાં જ ઉતારો આપ્યો. ગુરુ સીધા અંબાલાલ સાથે ઝાઝી વાત કરે નહિ. બીજાને કહે એ પોતે સાંભળવાનું. દિવસે ભણવા જાય, રાતે ઘેર આવીને વાયોલિન વગાડે. પ્રભાતદેવજી કહે કે વાયોલિન એ સુવાંગ સ્વતંત્ર વાદ્ય નથી – સંગતનું વાદ્ય છે. તમે સિતાર વગાડો. સિતાર આપીને અને એના અલંકાર સમજાવવા માટે પોતાનું લખેલું પુસ્તક “સંગીત પ્રવેશિકા” આપ્યું. અહીં વરસ સુધી અંબાલાલ સિતારીએ અલંકાર જ વગાડયા કર્યા. રોજના બાવીસ બાવીસ કલાક હાથને સિતાર પર સ્થિર કરવા માટે એ જરૂરી હતું. આમ બાર-બાર વર્ષ સુધી પ્રભાતદેવજી પાસે અંબાલાલ સિતાર શીખ્યા. અવનવા અનુભવોમાંથી પસાર થયા. મહેલમાં રહે પણ મહેલનો ખોરાક ન ખાય. એવો ખોરાક ખાય તો મગજ રાજસી ન થઈ જાય ? કામ પણ કરવું રહે. ત્રણ-ત્રણ રાણીઓ. એમનાં કપડાંને ક્યારેક અસ્ત્રી પણ ફેરવવી પડે. ક્યારેક ઘોડાગાડી હંકારવી પડે, પણ મૂળ લક્ષ્ય સિતાર ઉપર.

“આ પછી બીજા કોઈ ગુરુ ધાર્યા કે નહીં ?” મેં પૂછ્યું.

“કરવા પડ્યા – કારણ કે પહેલા ગુરુ ગુજરી ગયા. હું ત્રીસ વરસનો. હજુ એમ થાય કે સિતાર અધૂરી છે એટલે ભાવનગર ભાગી ગયો. ૧૯૪૨ની “ભારત છોડો” ચળવળમાં ભાગ લીધો. બૉમ્બ બનાવ્યા, મકાનો સળગાવ્યાં. અંતે ભાવનગરમાં હરભાઈ ત્રિવેદી પાસે રહ્યો. શિક્ષક થયો અને એ અરસામાં ભાવનગર સ્ટેટના બીનકાર મહમદખાન દેસાઈ ફરીદીને ગુરુ બનાવ્યા. એ ગુરુ કેવા ? વિચિત્ર ખોપરીના. સાવ ખખડધજ ઝાડઝાંખરાં બાંધેલા મકાનમાં રહે ને મોટે ભાગે મૂંગા રહે. એમની પાસે શિખવણી નિતારવી એટલે ?શ્વેત વાદળાંને વરસાવવાં. આમ જ્ઞાનનો ભંડાર પણ બધો ભોમભીતર. અંતે અંબાલાલ ખોદકામ કરવામાં સફળ થયા. પણ કસોટી એવી કે ગુરુ આખો દિવસ બહાર ભટકતા હોય ને રાતે બાર વાગ્યે શીખવા બોલાવે. ચાર સુધી ખુદ રિયાઝ કરે ને પછી કહે, “અંબાલાલ તુમ સો જાઓ, ઔર પડે પડે સુનો” પણ અંબાલાલ સૂવા થોડા જ આવ્યા હતા ? અંતે ગંડો બંધાવીને જ જંપ્યા ને શીખ્યા.

“પછી ?”

“એકાદ વરસ રાજકોટ રહ્યો. એકાદ વરસ ત્રંબા. પણ વિદ્યાર્થીઓને કંટ્રોલમાં રાખવાની મારી રીત હિંસક. તો કનુ ગાંધી અહિંસક. આમાં ક્યાંથી મેળ જામે ? એટલે અમદાવાદ ગયો. પણ અમદાવાદનું અમદાવાદીપણું આપણને કંઈ માફક આવે ? સાબરમતી આશ્રમમાં પણ એ પુરબહારમાં ખીલેલું. જરી મોડા જઈએ તો તરત છોકરા-છોકરી નોંધ કરે કે સાહેબ આજે મોડા આવ્યા. હેં…. હેં…. હેં…”

“ત્યારે તો તમે ઘણું ભ્રમણ કર્યું, અંબાલાલભાઈ.”

“હા. હો. પણ પછી અંતે મુંબઈ આવીને ઠર્યો.”

**** ***** ****

મુંબઈ આવીને ક્યાં ? શું ? કેવી રીતે ? છોકરાં-છૈયાં ? આવા બધા લપટા પડી ગયેલા સવાલોના જવાબમાં જવાબો એમના આખા જીવનનો મૂળ નકશો આંકી આપે એવા નીકળ્યા. અંબાલાલ સિતારી સિતારિસ્ટ તો હતા જ, પણ એકાએક સિતારમેકર બની ગયા. એની પણ નાનકડી એવી કહાણી. એ એવી કે એક જણ નાળિયેરમાંથી બે સિતાર દરરોજ બનાવે અને દરરોજ વેચે. જમલે એના રૂપિયા દસ મળે. માસિક ૩૦૦ કમાય. એ જોઈને અંબાલાલભાઈને થયું કે ચાલ, આપણે સિતાર બનાવીએ. સારા વાદ્ય માટે હિઝ હાઈનેસ પ્રભાતદેવજીએ લાખો રૂપિયા ખર્ચેલા. પણ જામતું નહોતું. એક તો એ વાદ્ય જ કતોસળ( Over heavy). એટલે કે નાજુક છતાં વજનદાર. વળી એમાં તુંબડા જ જોઈએ. હેરવવા-ફેરવવા દુષ્કર. ઉપરાંત બીજી અઢારસો ખામી. આ બધી વસ્તુનો વિચાર કરતાં પ્રથમ તો અંબાલાલે મોરાકસ અને કંબાસ નામનાં વાદ્યો બનાવ્યાં, જે ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં ધૂમ ચાલ્યાં. પછી સિતાર વિકસાવવાનું મન થયું ને પ્રણાલીગત તુંબડાને બદલે પ્રોટોટાઈપ લાકડું વાપરવું શરૂ કર્યું. આફ્રિકામાં એક ફળ થાય છે, “પાયમપાય.” તેનું તુંબડું લીધું. રાતદિવસ એ તંતુવાદ્ય ઉપર એટલું સંશોધન કર્યું અને એમાં એવા એવા સુધારાવધારા કર્યા કે માત્ર હેરફેરમાં જ સરળ એમ નહીં, પણ વાગવામાં મીઠો ધ્વનિ, જોઈતા માપનો ધ્વનિ આપે એવાં વાદ્ય નીપજ્યાં. વળી બાળકો માટે “કાનન” નામની નાનકડી સિતાર અને “કીર્તન” નામનો નાનો તાનપૂરો બનાવ્યો. નવેસરથી શીખનારા પણ પુખ્ત વયના શીખનારા માટે વળી અલગ અલગ વાદ્યો અને સિદ્ધહસ્તો માટે વળી બીજા જ પ્રકારની એમને અનુકૂળ એવી સિતાર બનાવી. વાદ્યોનાં નામ પણ કેવાં કેવાં સંગીતમય પાડ્યાં ? શ્રુતિવીણા, સરસ્વતીવીણા, રુદ્રવીણા, સુરબહાર (જે છ ફૂટ ઊંચું છે), તાર શહેનાઈ, કોકિલવીણા (પત્નીના નામ પરથી), પ્રણવસાગર (ગુરુ ઓમકારનાથના નામ પરથી), સુરસાગર, આદિત્યવીણા (આદિત્યરામજીના સ્મરણમાં), વસંતબહાર ને એવાં એવાં વળી પાંચ જાતનાં તો વાયોલિન બનાવ્યાં. આમ અંબાલાલ સિતારી એ માત્ર સિતાર વગાડનાર જ નહીં, પણ સિતાર ઉત્પન્ન કરનારના અર્થમાં સિતારી બની ગયા. શબ્દકોષમાં પડ્યો પડ્યો અર્થ સડી જાય. જ્યારે અંબાલાલના મસ્તક પર કલગીની જેમ ધારણ કરેલો અર્થ તો ફેલ્યો અને ફળ્યો પણ ખરો. તે એટલે સુધી કે ૧૯૭૬માં મહારાષ્ટ્ર સરકારે એમને તંતુવાદ્યોના વિકાસ- સંશોધન અર્થે ત્રીસ હજાર રૂપિયાની ગ્રાંટ આપી. ત્રણ વર્ષમાં ત્રણ નવા તાનપૂરા વિકસાવ્યા. એ એમણે બનાવેલા. નવાં નવાં તંતુવાદ્યો ગુજરાત સરકારે ખરીદીને વડોદરાના સંગ્રહાલયમાં રાખ્યા. કોઈ કહે છે કે સરકારે પાણીના મૂલે લઈ લીધાં. બનવાજોગ છે. કારણ સાંભળ્યું છે કે એક વાર એક જણને જમીન ખોદતાં મળી આવેલી તાંબાની પ્રાચીન મૂર્તિ સરકારે ભંગારના અર્વાચીન ભાવે માગી હતી. જે હોય તે. પણ વડોદરાના મ્યુઝિયમમાં એવી એક સ્વયંભૂ વીણા અંબાલાલ સિતારીની બનાવેલી હોવાનું યાદ છે કે કોઈ ગાયક એની સામે બેસીને સાચું વિશુદ્ધ ગાન કરે તો એ વીણાના તાર એના સ્વરતરંગોથી આપોઆપ ઝંકૃત થાય અને વાગવા માંડે. આપણે મન આ એક નવતર જોણું હોઈ શકે, પણ અંબાલાલ સિતારી માટે એ લોહીનો નિતાર છે. બસ, આટલો જ ફેર ઈંડું મૂકનાર અને આમલેટ ખાનાર વચ્ચે.

“હાલ ક્યાં રહો છો ?” એમ પૂછ્યું ત્યારે એમણે કહ્યું કે રહેવાનું તો મુંબઈમાં ગિરગામમાં આવેલી પાંવવાળા ‘સ્ટ્રીટમાં. પાંવવાળા બિલ્ડિંગની ચાલીસ નંબરની ખખડધજ ખોલીમાં પણ વર્કશોપ રાખ્યું છે. મુંબઈના ભૂલાભાઈ દેસાઈ રોડ ઉપર આવેલ બહુમાળી ‘આકાશગંગા બિલ્ડિંગ’માં ૮૯ નંબરના બ્લોકમાં એમ તો ૮૨૨૨૨૨૫ નંબરનો ફોન પણ હતો.“પણ આ બધી સમૃદ્ધિ મારી નથી.” એ બોલ્યા : “એક મહેરબાન પારસી ગૃહસ્થ સોલીભાઈ બાટલીવાળાના પ્રતાપે. સૉલિસિટર છે પણ રસજ્ઞ છે.”

“સંતાનો ?”

“સંતાનોમાં અમારાં આ વાદ્યો” એમ એ બોલ્યા. મને થયું કે સંતાનો નામ પાછળ બાપનું લગાડે છે એ જાણીતી વાત છે. પણ બાપ સંતાનના નામને અટક બનાવી દે એવો આ પહેલો જ દાખલો જોયો – અંબાલાલ સિતારી, ઉંમર વર્ષ ૭૦.

**** ***** ****

પણ એમની આ ઉંમર એકાએક છોતેર વર્ષે વધતી અટકી ગઈ. મને અમારા સંયુક્ત સંપત્તિ જેવા મિત્ર હર્ષદ ત્રિવેદીએ સમાચાર આપ્યા. મારા મનની ઉપર લખી છે તેવી બધી ટોળટીખળી છટા એક ક્ષણમાં સરી પડી. હાહાકાર મચી ગયો મનમાં – અંબાલાલને હાર્ટઍટેક આવ્યો હતો અને એમનાં વહુ અને વાજિંત્રો બન્નેને નોધારા મૂકીને તેઓ ગામતરું કરી ગયા હતા.

મારે અને એમને એવી કોઈ ગાઢ દોસ્તી તો હતી જ નહીં કે કોકિલાબહેનને હું કોઈ ઔપચારિક આશ્વાસનનો પત્ર લખું. મન બળ્યા કરતું હતું કે એક એવા કલાકારીગરને ગુજરાત પૂરા પિછાણી શક્યું નહીં. એમના અંગત જીવનમાં જે વિષમતાઓ સરજાઈ હતી એણે એમના પગ એવી રીતે જકડી રાખ્યા હતા કે પ્રકાશ સુધી એમનો ચહેરો પહોંચે જ નહીં. કોકિલાબહેન ન મળ્યાં હોત તો એ હજુ પણ ઘણા વહેલા ખલાસ થઈ ગયાં હોત.

“હર્ષદભાઈ” મેં હર્ષદભાઈ ત્રિવેદીને કહ્યું : “કલાકારો કશું બચાવી જતા હોતા નથી – આવી આપણી છાપ છે. અંબાલાલ સિતારીના કિસ્સામાં એ સાચી ન પડે તો સારું.”

એ બોલ્યા નહીં – કપાળ ઉપર કરચલીઓનું જે જાળું છવાઈ ગયું તે પણ બોલી દેતું હતું – મેં પૂછયું : “કેમ બોલ્યા નહીં ?”

“કોકિલાબહેનને જે ઘા પડ્યો છે તે રૂપિયા પૈસાથી થોડો રૂઝાવાનો છે ?”

“હું નિભાવની વાત કરું છું.” હું બોલ્યો, “આખરે એ પણ જોવાનું હોય છે. દિવસો તો વિતાવવાના જ હોય છે.

ધીરેધીરે એ ખૂલ્યા. એમના આગલા સંસાર-પરિવાર વિષે જે થોડી વાતો થઈ તે અહીં લખવાનો કશો અર્થ નથી. લોહીમાંથી નીપજેલી એ પીડાનો મલમપટ્ટો એમને કોકિલાબહેનમાં મળી ગયો હતો. માત્ર કલાકાર હોત તો સાવ મુફલિસ હોત, પણ અંબાલાલ કસબી હતા. વાજિંત્રો વગાડતા પણ ખરા અને બનાવતા પણ ખરા. આકાશગંગા નામની ઈમારતમાં પહેલે માળે (ભૂલાભાઈ દેસાઈ રોડ, બૉમ્બેમાં) એમની વર્કશોપ-કમ-શોપમાં બનેલા-બનતા અને બનાવવાનાં વાજિંત્રોના કાચા માલનો ઢગલો પડ્યો હતો. સિતારીને આવનારા દિવસો એમના જીવનમાં પણ આવવાના જ છે એની ખાતરી હતી એટલે આટલું બધું એમણે બનાવ્યું હતું. પણ દિવસો આવ્યા અને એ પોતે ચાલ્યા ગયા. હવે આ બધાં જ વાજિંત્રો, વાજિંત્રો મટીને સામાન બની ગયાં હતાં, જે હવે ક્યાંક ખસેડવો પડવાનો હતો.

ક્યાં ?

થોડા સમય પછી ખબર પડી કે કોકિલાબહેને મીરા રોડમાં (કોકિલાબહેન સિતારી, શાંતિનગર, સેક્ટર નં. ૨, સી-૧૪, ફ્લૅટ નંબર ૧૦૩, પહેલો માળ, મીરા રોડ, જિલ્લો થાણા, પિનકોડ ૪૦૧ ૧૦૭ ) પર રહેણાક લીધું હતું અને ત્યાં રહેવા ચાલ્યા ગયાં હતાં. પણ ત્યાં આ બધું ઠાલવવાની જગ્યા જ નહોતી. જે વાજિંત્રો પર રોજ વગાડવા કે ચકાસવા માટે હાથ ફરતો તેની ઉપરની ધૂળ ઉડાડવા માટે પણ કોઈનો હાથ ફરતો નહોતો. ભીંતે ટીંગાતાં એમ ને એમ ભીંતે ટીંગાતાં જ રહ્યાં હતાં અને નીચે પડેલાં નીચે પડેલાં જ રહ્યાં હતાં.

કોકિલાબહેનની પૂરી ઈચ્છા હતી કે દુકાન સંભાળે. પણ કોણ સંભાળે ? અધૂરામાં પૂરું કલાકારોના આશ્રયસ્થાન સમી એ ઈમારતનું (જેમાં આબિદ સુરતીનો સ્ટુડિયો પણ છે) હવે વેપારીકરણ થવા માંડ્યું હતું.

ટ્રસ્ટીઓએ માલિકના ધોરણે લઈ લેવા માટે કબજેદારોને પોણા સાતસો ચોરસ ફૂટના ભાવે જગ્યાની ઑફર કરી હતી. એ હિસાબે કોકિલાબહેને એકાદ લાખ આપવાના થાય પણ એ આપવાનો જોગ નહોતો. સહજીવનનાં ચોવીસ વરસ ત્યાં ગાળ્યાં હતાં એટલે લાગણીનો તંતુ એ જગ્યા સાથે હતો. એ એક ઝાટકે કાપી નાખવાનો હતો. એને બદલે એ જગ્યા બીજા લેવાલને થોડા રૂપિયા લઈ આપી દેવાની હતી, પણ એમાં મન માનતું નહોતું. હર્ષદભાઈની સલાહ પૂછતાં હતાં.

હર્ષદભાઈએ લખી દીધું, “આ જગત પણ આપણે એક વાર છોડી જવાનું છે. એ વખતે પસંદ-નાપસંદ કંઈ ચાલતું નથી. એમ હવે એ જગ્યાનો મોહ મૂકી દો – છોડી દો. આમેય સૂની પડી રે સિતાર….એ જગ્યા જ સિતારીના જતાં હવે વેરાન છે. વાજિંત્રો અંબાલાલ સિતારીના મિત્ર ગોવિંદભાઈ ભાર્ગવને આપી દો. એમની તો વાજિંત્રોની જ દુકાન છે. પૂરાં-અધૂરાં અને આદર કરેલાં બધાં જ ધીરે ધીરે એ વેચી આપશે. અલવિદા કરી દો એ જગ્યાને !”

બસ, આ વાત સાંભળ્યા પછી આપણને આપણી જાત પર, જગ્યા પર અને દુનિયા પર વેરાગ આવી જાય…. છોડવું પડે છે – બધું જ છોડવું પડે છે – એક દિવસ.

ભીંત અને કરો સાથે તો પડતાં નથી ને કોકિલાબહેન ! કેવું ડાહ્યું અમે બોલીએ છીએ, નહીં ?

…. હસી લો…. હસી લો… સિતારી ઉપર બેઠા બેઠા મૂછમાં હસતા હશે. કોઈ ગાય તો સામે આપોઆપ વાગે એવી સ્વ્યંભૂવીણા એમણે બનાવી હતી. હવે એમની માત્ર યાદથી વાગે એવી મનની વીણાને ઝણઝણાવી લો. અને હા, એનો સ્વર રુદનમય હશે તોય કોઈના કાને પડશે નહિSad smile.


(નોંધ: – આ લેખ તેંત્રીસ વર્ષ પહેલા લખાયેલો છે. હાલ અંબાલાલ સિતારીના પરિવાર વિષે કોઇ માહિતી નથી.

– તસવીરો પ્રતીકાત્મક છે અને નેટ પરથી લીધેલી છે.)

**** ***** ****

લેખક સંપર્ક-

રજનીકુમાર પંડ્યા.

બી-૩/જી એફ-૧૧, આકાંક્ષા ફ્લેટ્સ, જયમાલા ચોક,મણિનગર-ઇસનપુર રૉડ,અમદાવાદ-૩૮૦૦૫૦

મો.95580 62711 ( વ્હૉટ્સએપ) / લેન્ડલાઇન-079-25323711/ ઇ મેલ- rajnikumarp@gmail.com

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

5 comments for “ઐસે તૂટે તાર કે….

  1. Prafull Ghorecha
    June 26, 2017 at 10:15 am

    બહુજ સરસ લેખ. અંબાલાલ સિતારીના નામ અને કામથી પરિચય થયો. આપણા વાદ્યોની કઠણાઈની વાસ્તવિકતા.

  2. Piyush Pandya
    June 26, 2017 at 11:31 am

    સાઈકલની ટંકોરી મારવાની ત્રેવડ ન હોવી, ચામડીની ચીંથરા સાથે સરખામણી, કમનસીબ વગાડવું, કોમળ છતાં ભારે વાદ્ય માટે પ્રયોજાયેલો શબ્દ ‘કતોસળ’, પ્રાચીન મૂર્તિનો અર્વાચીન ભંગાર જેવો ભાવ, આવાં આવાં વિશિષ્ટ શબ્દો/વાક્યો વડે આ લેખ અંબાલાલજીની જીવની બાબતે માહિતી આપવાની સાથે રસાળ સાહિત્યિક સફર પણ કરાવે છે.

  3. June 27, 2017 at 12:33 am

    સાયકલવાળી વાત વાંચીને અત્યારે અડધી રાતે ખડખડાટ હસવું આવ્યું !
    અને આ શબ્દો

    શબ્દકોષમાં પડ્યો પડ્યો અર્થ સડી જાય. જ્યારે અંબાલાલના મસ્તક પર કલગીની જેમ ધારણ કરેલો અર્થ તો ફેલ્યો અને ફળ્યો પણ ખરો. …

    બહુ ગમ્યા….

    અંત પીડા આપી ગયો…

    તમારી કલમને સલામ

  4. Ishwarbhai Parekh
    June 27, 2017 at 7:40 pm

    Ambalal sitari ,sangeet na vidhyarathi o mate aava diggaj ni mahiti mukva ni mari iccha koi atyarna samayik ma chhe mane sangeet no sa vage toy kaikai thay to aa manase khub motu Tap -sadhna kari mara lakho prnam temna guru prabhatdev ji -omkarnthji ane bija .

  5. દાદુ શિકાગો
    June 28, 2017 at 6:11 am

    સદાસુખી સ્નેહાળ ભાઇશ્રીરજનીભાઇ,
    આપે શોધી કાઢેલ સઘળા પાત્રો એક એકથી ચઢીયાતા, વાંચીને હ્રદયમાં ચચડાટ કરે, અને કોઇ કોઇ તો વળી કદિ ના ભુલાય તેવા સંસ્મરણો મુકી જાય છે.
    હીરાબાઇ નાટક્ના હિરોઇન , હજુ યાદ છે.
    તમારી કલમ અદભૂતછે. અવિરત કલમ ચાલ્યાજ કરે ,એવી પ્રભુ પ્રાર્થના.
    હાથે હવે કેમ છે??

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.