ઢબુકતો ઢોલ અને થિરકતું તન

ભગવાન થાવરાણી

કહે છે, સૃષ્ટિ-સમગ્રનાં બધા જ તત્ત્વો એક અદ્રશ્ય તાંતણે બંધાયેલા છે. એ સત્યને તાર્કિક અને વૈજ્ઞાનિક બન્ને રીતે સમજાવી શકાય છે. બધા મનુષ્યોનું પણ એવું જ છે. દરેક મનુષ્ય બીજા મનુષ્યનો એક યા બીજી રીતે પૂર્વજ, અનૂજ કે સહોદર છે. જો બૃહદ પરિપ્રેક્ષ્યમાં જોઈએ તો બધાનું અંતિમ સંધાન એક પરમ તત્ત્વ સાથે છે અને બધા જ સભાનપણે માને કે ન માને, એમણે એ ‘પરમ સમીપે’ જ રહેવાનું છે.

આપણી આ લેખમાળાનાં વિવિધ મણકાનું પણ કંઇક એવું જ છે. વાત નૂતનની હોય કે મોતીલાલની, નરગિસની હોય કે બલરાજ સાહનીની, બિમલ રોયની હોય કે રાજકપૂરની, એસ. એન. ત્રિપાઠીની હોય કે સપન જગમોહનની અને ભૈરવીની હોય કે શિવરંજિનીની, એ બધાનું મુખ્ય સ્રોત, મૂળ સૂત્ર એક જ છે, શૈલેન્દ્ર અને એમની કવિતા ! શૈલેન્દ્ર થકી આપણે પહોંચીએ છીએ કવિતા, સંગીત, અભિનય, દિગ્દર્શન, રાગ અને વાદ્યવિન્યાસની વિધવિધ કળાઓ સૂધી અને દરેક વખતે પાછા ફરીએ છીએ મૂળ, વિરાટ સ્તંભ ભણી ! આપણે ચર્ચીએ છીએ એ બધી કળાઓ અને કલાકારો શૈલેન્દ્ર નામધારી લાંબા દોરડે બંધાયેલા છે. આપણે એ અવનવા રોમાંચક પ્રદેશોનો વિહાર કરી એવો અનુભવ કરીએ છીએ જાણે અંતરિક્ષ-ભ્રમણ કર્યું હોય અને પાછા ફરીએ ત્યારે બંધાયેલા રહેવાની ખરી મજા મહેસૂસ કરીએ છીએ. એક રીતે શૈલેન્દ્ર ‘ઘર’ છે આપણું !

અત્યાર સુધી આપણે એકાદ અપવાદને બાદ કરતાં મહદંશે દુખ, ઉદાસી, વ્યથા, શોક, ગ્લાનિ, વિયોગ અને નિરાશામય ગીતોની વાતો કરી (કારણ કે કવિ શેલી અને શૈલેન્દ્ર ભારપૂર્વક એવું કહે છે કે ‘હૈં સબસે મધુર વો ગીત જિન્હેં હમ દર્દકે સુરમેં ગાતે હૈં’. આજે જે બે ગીતો પસંદ કર્યા છે એ બન્ને અત્યાર સુધીની પરંપરાથી સાવ વિપરીત ખુશી, મિલન, આશા અને ઉમંગનાં છે. બન્નેમાં જીવનનો હકારાત્મક રસ છલકાય છે. બન્નેમાં પ્રેમની ઉત્કટતા અને કોઇકના ઇંતેજારનો તલસાટ છે અને એવુંય નથી કે જેની ઝંખના છે એ નહીં આવે એવું કોઇક સંકેતથી ઇંગિત છે. બલ્કે એક ગીતમાં તો તલસાટના પોકારનો પ્રતિધ્વનિ સાવ પ્રત્યક્ષ રીતે છે અને બીજા ગીતમાં પણ અવાજ એકલો છે પરંતુ સાંભળનારને એની નિરંતર પ્રતીતિ થતી રહે છે કે જેને પોકારાઈ રહ્યો છે એ ‘આ આવ્યો, એ આવ્યો’ !

યોગાનુયોગ, પહેલા ગીતની ફિલ્મ વધુ એક વાર બિમલ રોયની છે, જો કે સાવ એમની પણ નહીં. બિમલ રોય મહાન કલાકાર જ નહીં, મહાન ઇન્સાન પણ હતા એનો એક પુરાવો એ કે એમની સાથે એક યા બીજી રીતે સંકળાયેલા સહાયકોને એમણે પોતાના બિમલ રોય પ્રોડક્શન્સ હેઠળ ફિલ્મો બનાવીને સ્વતંત્ર દિગ્દર્શક તરીકે ઊભરવાની તક કરી આપી. આજના પહેલા ગીતની ફિલ્મ ‘ઉસને કહા થા‘ (૧૯૬૦) માં પહેલી વાર સ્વતંત્ર ફિલ્મ નિર્દેશન કરનાર મોની ભટ્ટાચાર્ય આ પહેલાં પાંચ ફિલ્મોમાં બિમલ રોયના આસિસ્ટન્ટ ડાયરેક્ટર રહી ચૂક્યા હતા. (આ ‘મોની’ નામની વળી અલગ કથા છે. બંગાળીમાં ‘અ’ નો ઉચ્ચાર ‘ઓ’ થાય છે અને ‘ણ’નો ‘ન’ એટલે આ ‘મોની’ એટલે આપણું ગુજરાતી ‘મણિ’ !. ફિલ્મ અને ગીતની વાત આગળ કરીએ એ પહેલાં જૂઓ એવી ફિલ્મોની ફેહરિસ્ત જેના નિર્માતા બિમલ રોય હતા પરંતુ નિર્દેશન અન્યોનું !

અમાનત

૧૯૫૫

અરવિંદ સેન

પરિવાર

૧૯૫૬

આસિત સેન

(કોમેડિયન તરીકે વધુ વિખ્યાત !)

અપરાધી કૌન ?

૧૯૫૭

આસિત સેન

ઉસને કહા થા

૧૯૬૦

મોની ભટ્ટાચાર્ય

કાબુલી વાલા

૧૯૬૧

હેમેન ગુપ્તા

બેનઝીર

૧૯૬૪

એસ . ખલીલ

દો દૂની ચાર

૧૯૬૮

દેબૂ સેન

ફિલ્મ, હિંદી કથા- સાહિત્યના પાયાના સ્તંભ ગણાતા લેખક ચંદ્રધર શર્મા  ‘ગુલેરી’ની સુવિખ્યાત વાર્તા  ‘ઉસને કહા થા’ પર આધારિત છે. આ વાર્તા છેક ૧૯૧૫માં લખાયેલી અને વિદ્વાનોના મતે હિંદી સાહિત્યની પ્રથમ વાર્તા હોવાનું બહુમાન ધરાવે છે. પણ પહેલાં જોઇએ આજનાં આપણા ફૂલગુલાબી મદમાતા લતા-શૈલેન્દ્ર- સલિલ ગીતના રમતિયાળ શબ્દો :

મચલતી આરઝૂ ખડી    બાહેં પસારે

ઓ  મેરે  સાજના  રે  ધડકતા દિલ પુકારે

આ….જા….રે

 

મેરા  આંચલ  પકડ કે કહ  રહા  હૈ મેરા દિલ

ઝમાને કી નિગાહોં સે યહાં છુપ-છુપ કે મિલ

યહીં  તન્હાઈ મેં દિલ કી કલી જાએગી ખિલ …

 

મિલન  કે  મદભરે  ચંચલ ખયાલોં મેં મગન

મૈં યૂં  તકતી  હૂં  તેરી  રાહ  ઓ મેરે સજન

બહારોં  કે લિયે  હો  મુંતઝિર  જૈસે  ચમન ….

 

અજબ  મસ્તી મેં  ડૂબા ગીત ગાતી હૈ હવા

દુપટ્ટા  મેરા  રહ- રહ  કે  ઉડાતી  હૈ  હવા

કરું  ક્યા  આતે-જાતે  છેડ  જાતી  હૈ હવા ….

ફિલ્મમાં નીચેનાં કુલ પાંચ ગીતો હતા :

૧.

ચલતે હી જાના જહાં તક આજ યે

મન્ના ડે, રફી

૨.

મચલતી આરઝૂ ખડી બાહેં પસારે

લતા

( આજનું ગીત )

૩.

બલખાતી શરમાતી આજા

રફી, લતા

૪.

આહા રિમઝીમ કે યે પ્યારે પ્યારે

તલત, લતા

૫.

જાને વાલે સિપાહી સે પૂછો

મન્ના ડે, સવિતા બેનર્જી

આમાંથી તલત-લતા વાળું યુગલ-ગીત આજેય એટલું જ લોકપ્રિય છે જેટલું એ જમાનામાં હતું અને છેલ્લે ઉલ્લેખેલું ‘જાનેવાલે સિપાહી સે પૂછો’ એ મખ્દૂમ મોહિયુદ્દીન નામના સુવિખ્યાત ઉર્દૂ શાયરની અદ્ભુત નઝ્મ છે જે એક વેધક અને મૂંજવનારો પ્રશ્ન માત્ર યુદ્ધમોરચે જતા સિપાહીને જ નહીં, સમગ્ર સમાજને પૂછે છે.

ફિલ્મની વાર્તા એક નાનકડા ગામમાં પાંગરતા નંદૂ (સુનીલ દત્ત) અને કમલી (નંદા) ના પ્રેમની છે. આપણને પણ એ જમાનો કેમ ભુલાય જ્યારે ગામની સાંકડી કાદવ-કીચડવાળી ગલીઓમાં ટાંગા ચાલતા અને જમવામાં ગોળ – રોટલી ન ભાવે તો મા એક આનો આપીને વાટકીમાં બજારમાંથી દહીં લઇ આવવાનું કહેતી. મામાને ઘેર રહેવા આવેલી નાનકડી કમલી નંદૂનો અછડતો પ્રેમાળ પરિચય પામી પોતાને ગામ જતી રહે છે અને પાછી યુવાન વયે મામાને ત્યાં આવે ત્યારે નંદૂ જુવાન મુશ્ટંડો થઈ ચૂક્યો હોય છે પણ પ્રકૃતિ એ જ રમતિયાળ અને શરારતી. બચપણના દિવસોની સ્મૃતિઓ યુવાનીના નાજુક પ્રેમમાં પરિણમે છે.

અભિનેત્રી ઇંદ્રાણી મુખર્જી અહીં નંદૂની અન્ય પડોશણ છોકરી ફરીદાની ભૂમિકામાં છે અને આ એની પહેલી ફિલ્મ છે. નાના ગામમાં બધા એકબીજાને ઓળખે અને બધાજ જાણે એકબીજાના સગા-સ્નેહીઓ, એ વાતાવરણ નાના-નાના પ્રસંગો દ્વારા આબાદ ઝીલાયું છે.

નાની છોકરીઓને ચીડવવા હિંદીભાષી વિસ્તારોમાં હળવા લહેજામાં પૂછવામાં આવતો પ્રશ્ન ‘તેરી કુડમાઈ હો ગઈ ?'(તારી સગાઈ થઈ ગઈ ?)આ ફિલ્મમાં નાનકડી કમલીને ચીડવવા અને પછી યુવાન થઈ ચૂકેલી કમલીને જૂદા જ સંદર્ભે નંદૂ દ્વારા પૂછાય છે એ ફિલ્મના નજાકતભર્યા દ્રષ્યોમાંનું એક છે.

મનોમન નંદૂનો પ્રેમ સ્વીકારી ચૂકેલી અને જાતે પણ એ રંગમાં તરબોળ થયેલી કમલી એકવાર ગામના તળાવ વચ્ચે ઊઠતા વમળ નીરખી, પાછી ફરી તળાવની પગથારે ઉપર ચડે છે અને –

લતાનો મધુર રમતિયાળ આલાપ અને નેપથ્યે ઢબુકતા ઢોલના મસ્તીભર્યા, અંગ-અંગમાં થિરકન જગવતા ‘ધ્રુબાંગ ધ્રુબાંગ’ સાથે મુખડો :

ભીતરે હિલ્લોળા લેતી ઇચ્છાઓ તને પોંખવા બાહુ ફેલાવીને ઊભી છે. અત્યારે તો મારા વાલમા ! મારું તન-મન તને અને કેવળ તને જ ઝંખી રહ્યું છે.

કમલી ઊડતો પાલવ ઝૂલાવતાં પગથાર ઠેકે છે. વાંસળીના સુરો સાથે મુખડાનું પુનરાવર્તન અને કમલી હથેળીના ઇશારે જાણે દૂર કોઈકને ત્વરિત આવી પોગવાનું ઇજન આપે છે. પવનની લહેરખીઓ સાથે ઝૂલતું ધાન જાણે કોઇકના આગમનની એંધાણી આપે છે. ઝૂમતી, નાચતી કમલી વાઢેલા ધાન્યના ઢગલાઓ વાળા ખેતરમાં પ્રવેશે છે. લાક્ષણિક સલિલ ચૌધરીયન પાર્શ્વ – સંગીતમાં હંમેશ મુજબ વાંસળી પ્રમુખ છે :

મારા પાલવની કોર પકડીને જાણે મારો માંહ્યલો મને છેડે છે. આખી દુનિયાથી દૂર આ તળાવ અને ખેતરોના સાન્નિધ્યે, આ કુદરતની સાક્ષીએ તારા પિયુને મન ભરીને મળી લે. આ મનગમતું એકાંત જ તારા મનની કળીને પોષીને રાતોરાત ફૂલ બનાવી દેશે.

અહીં પવન સંગે ફરફરતો પાલવ જાણે નાયિકાના ભાવજગત સાથે સંમત થઈ એની સાથે એના જ તાલે નર્તન કરે છે.

વડવાઈઓવાળો ઘેઘૂર વડલો. નાયિકાના કાનમાં એ જમાનામાં આધુનિક ગણાતા અને હવે પાછા એક યુગ પૂરો કરીને આધુનિક લેખાવા માંડેલા ઝૂમકા. દૂર-સુદૂર પર્વતમાળા અને વૃક્ષોથી વીંટળાયેલો રસ્તો. વૃક્ષોના પર્ણો અને ઊડતા પંખીઓ પણ કમલીના થનગનાટમાં સાથ આપે છે અને તળાવના પાણીની લહેરો પણ. ડાળીઓ પર બાંધેલા હીંચકા જૂના ‘સાવન કે ઝૂલે પડે સૈયાંજી હમે તુમ કહાં ભૂલે પડે (તલત-લતા- પ્યારકી પ્યાસ )’ અને નવા ‘સાવનકે ઝૂલે પડે તુમ ચલે આઓ (લતા- જુર્માના)’ની યાદ અપાવે છે. તળાવમાં કમળ-યુગ્મનું મિલન અને બીજો અંતરો :

પ્રિયતમ સાથે મદભર્યા અને શરારતી મિલનના તોફાની ખયાલોમાં મગ્ન એવી હું, તારી વાટ એ રીતે જોઉં છું જાણે વસંતઋતુના આગમન માટે તલસતું ઉદ્યાન.

અહીં કવિ શૈલેન્દ્ર ઇંતેજાર, પ્રતિક્ષા, માટે એક ખાલિસ ઉર્દૂ શબ્દ પ્રયોજે છે ‘મુંતઝિર'(જે પ્રતિક્ષારત છે એ !) જે એમના જેવા મોટા ભાગે વિશુદ્ધ હિંદી શબ્દો પ્રયોજતા કવિ માટે નવીન લાગે !

શૈલેન્દ્ર લિખિત મૂળ ગીતમાં એક ત્રીજો અંતરો પણ છે જે ઉપર ગીતના શબ્દોમાં સમાવિષ્ટ કર્યો છે પરંતુ ફિલ્માંકનમાં નથી અને ગીતના શ્રાવ્ય સંસ્કરણમાં પણ સાંભળ્યું હોવાનું યાદ નથી. એ અંતરો પણ ગીતના મૂળ ભાવ સાથે સુસંગત છે.

સલિલ ચોધરીની ભાગ્યે જ કોઈ તરજ સરળ હોય છે અને આ ગીત પણ એમાં અપવાદ નથી.

ગીત પૂરું થયા પછી પણ રૂપક તાલમાં ઢોલના પડઘા લાંબા અંતરાલ સુધી ભાવક-હૃદયમાં ઘૂમરાયા કરે છે હાલાંકિ નાયિકાની અને આપણી શ્રોતા-દર્શકોની આ ખુશી ક્ષણિક રહે છે કારણકે ફિલ્મ એ પછી એક અણધાર્યો વળાંક લે છે અને અંત સુધી પહોંચતા હૃદયવિદારક બની જાય છે. આપણા અંત:કરણમાં નાયકના અંતિમ શબ્દો ‘ઉસને કહા થા’ ગુંજતા રહી જાય છે. ફિલ્મ ભલે બિમલ રોયે જાતે દિગ્દર્શિત ન કરી હોય પણ એમના નામને જેબ આપે એવી તો બની જ છે. ફિલ્મના દિગ્દર્શક મોની ભટ્ટાચાર્ય પછીથી સુનીલ દત્તની ફિલ્મ ‘મુજે જીને દો’થી વધુ ખ્યાતિ પામ્યા. ફિલ્મની પટકથા અને સંવાદો એસ.ખલીલના છે જેમણે પછીથી બિમલ રોય માટે સરિયામ નિષ્ફળ ગયેલી (પરંતુ સુમધુર ગીતો ધરાવતી) ‘બેનઝીર’ ફિલ્મ દિગ્દર્શિત કરેલી.

હવે આવીએ લગભગ આ પ્રકારના જ ભાવ ધરાવતા, હર્ષોલ્લાસની હેલી સમાન બીજા શૈલેન્દ્ર-રચિત ગીત ‘યે દિન દિન હૈં ખુશીકે’પર. મન્ના ડે-સુમન કલ્યાણપૂર દ્વારા ગવાયેલ અને દત્તારામ દ્વારા સંગીતનિયોજીત આ ગીત ૧૯૬૩માં આવેલ પ્રદીપકુમાર- ગીતાબાલીની નિષ્ફળ ફિલ્મ ‘જબ સે તુમ્હેં દેખા હૈ’નું છે.

એ જમાનામાં બ્લેક એંડ વ્હાઈટ ફિલ્મોમાં ‘આગવું આકર્ષણ’ ઉમેરવા કેટલાક ગતકડાં કરવામાં આવતા કારણકે આખેઆખી ફિલ્મ રંગીન બનાવવાનું ‘ગરીબ’ નિર્માતાઓને પરવડતું નહીં. મૂળ બ્લેક એંડ વ્હાઈટ ફિલ્મમાં એક કે બે રીલ કલરમાં મૂકે અથવા ફિલ્મના બે’ક ગીતો કલરમાં હોય અથવા સામાન્ય કલાકારો ધરાવતી ફિલ્મમાં એક કવ્વાલી મોટા માથાઓને મહેમાન કલાકાર તરીકે લઈને ફિલ્માવે અને એ બાબતનો જોરશોરથી પ્રચાર થાય. આ ફિલ્મમાં એવું જ કર્યું છે. પ્રદીપકુમાર અને ગીતાબાલી જેવા કલાકારો હોવા છતાં હકીકત એ હતી કે ગીતાનો સૂર્ય અસ્ત થઈ ચૂક્યો હતો જ્યારે પ્રદીપકુમારનો અસ્તાચળે હતો એટલે ફિલ્મમાં એક કવ્વાલી ઘુસાડી એનું ફિલ્માંકન શમ્મીકપૂર, શશિકપૂર, શ્યામા, કુમકુમ, ઓમપ્રકાશ અને ભગવાન પર કરવામાં આવ્યું.(‘તુમ્હેં હુસ્ન દે કે ખુદા ને સિતમગર બનાયા’). જોકે એ કવ્વાલી પણ ફિલ્મને પછડાટથી બચાવી શકી નહીં.

ખરેખર જોઈએ તો આજનું આ યુગલગીત એ કંઈં એવું મહાન ગીત નથી (અલબત્ત શૈલેન્દ્રનું તો છે જ !), પણ આ ગીતના અંતરાઓ વચ્ચે આવતો વાદ્ય-વૃંદનો એક ટુકડો અત્યંત દિલકશ છે એ આ ગીતની પસંદગીનું પહેલું કારણ. બીજા બે કારણો એ પણ કે આ ગીતના બહાને મારે કુશળ પણ ઉપેક્ષિત સંગીતકાર દત્તારામ અને વિલક્ષણ અભિનેત્રી ગીતા બાલીની વાત કરવી છે. ગીતના શબ્દોને આપણે ચિત્રીકરણની મિમાંસા સાથે વણી લઇશું. ફિલ્મના ગીતોની યાદી :

૧.

યે દિન દિન હૈં ખુશી કે

મન્ના ડે – સુમન

શૈલેન્દ્ર

૨.

હમ આપકી મહેફિલ મેં ભૂલે સે ચલે આએ

રફી

શૈલેન્દ્ર

૩.

ચાંદ તલે ઝૂમ ઝૂમ થિરક રહી

સુબીર સેન – સુમન

શૈલેન્દ્ર

૪.

અરેરે દિલ ખો ગયા

આશા – રફી

શૈલેન્દ્ર

૫.

મોહમદશાહ રંગીલે

મન્ના ડે

શૈલેન્દ્ર

૬.

તુમ્હેં હુસ્ન દે કે ખુદા ને

લતા-આશા-મન્ના ડે- રફી

આનંદ બક્ષી

દત્તારામ વડકર લગભગ આખી કારકિર્દી દરમિયાન શંકર જયકિશનના ઓછાયા હેઠળ જ રહ્યા. એમની ૭૦ ફિલ્મોમાં એ સહાયક સંગીત નિર્દેશક હતા! સ્વતંત્ર સંગીતકાર તરીકે ફિલ્મો આપી માત્ર ૧૩, પરંતુ આ ફિલ્મોના ગીતો સાંભળીને પછી શંકર જયકિશનની કેટલીક ધૂનોનું સ્મરણ કરીએ તો લાગ્યા વગર રહે નહીં કે એ ધૂનો ભલે શંકર જયકિશનના નામે રહી, એ રચનાઓ માટેના અસલ ‘કારણ’ આપણા આ દત્તારામ હતા ! (અને વધુ એક આડવાત. આ કટારના સુજ્ઞ વાચકો ને એ જણાવવાની ભાગ્યે જ જરૂર છે કે આ દત્તારામ વાડકર અને બી. આર. ચોપરા સહિત અનેક નામી-અનામી બેનરો હેઠળ કર્ણપ્રિય સંગીત આપી ચૂકેલા એન. દત્તા ઉર્ફે દત્તા નાયક સાવ જ જૂદા !). કરુણતા એ પણ કે આ તેર ફિલ્મોમાં શૈલેન્દ્ર લિખિત ગીતોની સંખ્યા માત્ર આઠ ! ‘જબ સે તુમ્હેં દેખા હૈ’ના પાંચ અને ‘અબ દિલ્હી દૂર નહીં’ ના ત્રણ, બસ પૂરું ! એમના ઘણા યુગલ અને એકલ ગીતોમાં ઢોલક, તબલાંનો એક પ્રચલિત ઢાળ (આમ તો તીનતાલ પણ જરાક જૂદા રીતે) વાગતો જેનું નામ જ દત્તારામ પરથી ‘દત્તુ ઠેકો’ પડી ગયું ! જૂઓ, ‘દત્તુ ઠેકા’વાળા આ ગીતો :

૧.

છુન છુન કરતી આઈ ચિડીયા

અબ દિલ્હી દૂર નહીં

૨.

મસ્તી ભરા હૈ સમા

પરવરીશ

૩.

યે નશીલી હવા

નીલી આંખેં

ફિલ્મના નિર્દેશક હતા કેદાર કપૂર, જેમણે ૩૫ જેટલી ફિલ્મો આપી પણ બધી જ ‘બી’ અને ‘સી’ વર્ગની અને એમાંની દસેક તો એમના માનીતા ‘હીરો’ દારાસિંગની ! જોકે એમાં એમનો દોષ કાઢી શકાય તેમ નથી કારણ કે એ જમાનામાં આ પ્રકારની સ્ટંટ અને મારામારીથી ભરપૂર ફિલ્મો હોંશે હોંશે જોનારા દર્શકોનો (મારા સહિત !) એક મોટો વર્ગ હતો જે ક્યારેય ફિલ્મને આર્થિક નુકસાન થવા દેતો નહીં ! અને હા, આ બધી જ ફિલ્મોમાં હમેશાં એકાદ-બે ગીતો તો શ્રવણમધુર રહેતા જ, કારણકે એ જમાનાના સંગીતકારો, નિર્માતા કે નિર્દેશકનું મોઢું કે હેસિયત જોઈને સંગીત આપતાં હજી શીખ્યા નહોતા !

ફિલ્મની વાર્તા કે માવજતમાં ખાસ કોઈ દમ નથી. ચીલાચાલૂ વાર્તા, કાવાદાવા, વળાંકો અને સુખદ અપેક્ષિત અંત. હા, સંગીત અને ગીતા બાલીના કારણે ફિલ્મ પૂર્ણત:સહ્ય છે ! આજનું ગીત પણ ફિલ્મની શરૂઆતમાં જ આવે છે.

મોહિની (ગીતા બાલી), પિતા ચારૂદત્ત (બીર સખૂજા) જોડે પહાડીઓથી ઘેરાયેલા ખૂબસૂરત ઘરમાં રહે છે. એક વાર કુદરતના ખોળે સાહેલીઓ સાથે પિકનીક પર ગયેલી મોહિની અચાનક એક બુલંદ અવાજ- આલાપ સાંભળે છે જે નાયક મોહન (પ્રદીપ કુમાર)નો હોય છે –

મન્ના ડેના આલાપના સંમોહનમાં ખેંચાતી નાયિકા. પહાડીની નીચે દેખાતા વિશાળ ખેતરો. અવાજની દિશામાં મીટ માંડતી મોહિની. બોંગોનો તાલબદ્ધ ધ્વનિ. વાંસળીની સુરાવલિ. દોટ મૂકતી નાયિકા. ‘ઉસને કહા થા’ વાળા ગીતની જેમ અહીં પણ ઝૂલાઓ.(દ્રષ્યાવલિ માં પણ ઘણું જ સામ્ય છે). સાથે મોહિનીની સખીઓ. મોહનનો મિત્ર ચંદ્રૂ (આગા) મોહનની સાથે છે જે એની પ્રિયતમા કિટ્ટી (વિજયાલક્ષ્મી) ની તસવીર પર પુષ્પવૃષ્ટિ કરતો દેખાય છે. મુખડાનો પ્રારંભ :

યે  દિન  દિન  હૈં  ખુશી કે

આ  જા  રે  આ જા  મેરે  સાથી  ઝિંદગી  કે

આનંદ અને ઉલ્લાસના આ દિવસોમાં તું પણ જો સંગાથે હોત મારા સાથી ! તો જીવનની રંગત કંઇક ઓર જ હોત.

કેટલાક ગીતોની ખરી નજાકત અને માધુર્ય એના શબ્દો અને ધૂન કરતાં ક્યાંય વિશેષ કડીઓ, અંતરાઓની વચ્ચે આવતા વાદ્યવૃંદ-ઓરકેસ્ટ્રેશનમાં હોય છે અને એમાં પણ કેટલાક સાવ નાનકડા અંશો ક્યારેક શ્રોતાને સ્તબ્ધ, નિ:શબ્દ કરી મૂકે છે. અહીં પણ એવું જ છે.

પોતાની મહેબૂબાની તસવીર હાથમાં લઇને ઝૂમતો ચંદ્રૂ. મુખડાનું પુનરાવર્તન. ફરી નાયક પોકારે છે પણ પ્રતિઘોષ વિના. માથે પાલવ ઝુલાવી એ અદ્રશ્ય પોકાર સાંભળતી નાયિકા. મુખડા પછીના વાદ્યવિન્યાસમાં આ ગીતની ખરી ચમત્કૃતિ છે. વાંસળીના સુરો બાદ તુરંત જ સમૂહ વાયલીન અને સુરનો ખૂબસૂરત વળાંક અને ઉપરાઉપરી વાયલીન, વાંસળી અને મેંડોલીનના નાનકડા ટુકડા થકી ! આપણે હજુ વિચારીએ એની દિલકશી અંગે એ પહેલાં તો રોમાંચક થોડીક ક્ષણોનો એ ટુકડો વીતી જાય છે ! આપણે એમ વિચારતા હતા કે આવી નાજુક સુરાવલિઓ તો કેવળ શંકર જયકિશન જ સર્જી શકે પરંતુ પછી પળવારમાં સમજાય કે એ કમાલ પાછળ દત્તારામ પ્રકારના વણગવાયેલા હીરાઓનો ઝળહળાટ પણ કારણભૂત હોઈ શકે !

હૈ  યે  સુહાના  સમા  પ્યાર કા

સારી  ઝિંદગી  કે  ઐતબાર  કા

સુન  લે  સુર  યે  બાંસુરી  કે  ….

આ રળિયામણો સમય તો માત્ર પ્રેમ માટે જ હોઈ શકે. આ સમય તો એવો પણ જ્યારે મનગમતા માણીગર પર આંખ મીંચીને જિંદગીભરનો ભરોસો કરી શકાય. સાંભળી જો, વાંસળીના સુરો પણ એ જ વાત નિ:શબ્દ સંગીત દ્વારા કહી રહ્યા છે.

અહીં બે બાળકો પરદા પર દેખાય છે જેમાંનો મોટો છોકરો શમ્મીકપૂર ગીતા બાલીનો પુત્ર આદિત્યરાજ કપૂર છે. નાયક મોહન એને બાથમાં લે છે અને અને એ શરારતી સ્મિત સાથે પોતાના હાથમાં રહેલી વાંસળીનો દૂર ઘા કરે છે.

ફરી પહાડી રાગના સુરોમાં વાંસળી અને વાયલીન, પણ આ વખતે પેલો મનમોહક ટુકડો વાગતો નથી. પરદા પર ફરી ચંદ્રૂ અને એણે સાચવી રાખેલી તસવીર. ફરી મન્ના ડે  – મોહનનો અવાજ –

બીતે   જો   યૂં    હી   ઇંતઝાર   મેં

ફિર  ક્યા  મઝા  હૈ  ઇસ  બહાર  મેં

યે   પલ   હાએ   બેબસી  કે ……

જે જિંદગી આમ જ ચિર પ્રતિક્ષામાં વિતાવવાની હોય, એ જિંદગી વસંત હોય કે પાનખર, શું ફરક પડે ! હાય રે, આ બેચેની, આ નિ:સહાયતા, આ એકલતાની ક્ષણો !

નાયક પોતાની હતાશા પ્રદર્શિત કરવા વૃક્ષની ડાળખી તોડીને ફેંકે છે અને ફરી આલાપમાં પોકાર કરે છે અને આશ્ચર્ય ! એ અવાજનો પડઘો સ્ત્રી- સ્વરમાં ( સુમન કલ્યાણપૂર ) પડે છે. નાયક ચકિત ! ફરી ટુંકૂં વાદ્યવૃંદ પણ આ વખતે પેલું ત્રિ-વાદ્ય-સંમોહન ફરી હાજર ! એ સ્પર્શ આપણને રણઝણાવે ત્યાં –

મૈં  સાઝ  તૂ  મેરી  આવાઝ  હૈ

તૂ  મેરી  ઝિંદગી  કા  રાઝ  હૈ

તુજ  બિન  ક્યા  કરેંગે  જી  કે

હું જાણે એક વાજિંત્ર છું પણ તું મારો સ્વર છો. તું જ તો મારા જીવનનું એકમેવ રહસ્ય છો. તુજ બિન જીવન કૈસા જીવન ? ‘

આપણને ભુલાઈ ગયેલી ગુજરાતી કાવ્ય- પંક્તિ યાદ આવે –

આ  વાદ્યમાં  તું  નામનો  એક  તાર  છે

એ  તાર  પર  મારો  ઘણો  આધાર  છે

અહીં પ્રત્યેક પંક્તિનો એ જ ધુન અને લહેજામાં નાયિકા દ્વારા પ્રતિઘોષ સાંભળવા મળે છે. દરઅસલ, આ ગીતનું યુગલ ગીત હોવું પણ આ છેલ્લા અંતરાથી સાર્થક થાય છે. છેલ્લા અંતરા પછી મુખડું પણ સુમન કલ્યાણપૂર-મોહિનીના અવાજમાં છે અને આલાપ પણ. બન્ને મિત્રો મોહિની અને સખીવૃંદનો પીછો કરે છે. મન્ના ડે ના અવાજમાં વધુ એક વાર ત્રીજો અંતરો પુનરાવર્તિત થાય છે. મોહન-મોહિની એકબીજાથી મુખાતિબ થાય છે અને ગીત હળવા પડતા જતા વાદ્ય સુરો અને લયથી સમાપ્ત થાય છે.

એ પછીની ફિલ્મ વિષે ઝાઝું કહેવાનું નથી. નાના-મોટા બાલિશ વળાંકો પછી એ સુખાંતે પૂરી થાય છે.

મન્ના ડે-સુમન કલ્યાણપૂરે ગાયેલા ડ્યુએટ્સની એક અલગ જ નાનકડી પણ સુરીલી દુનિયા છે. એ વિષે ફરી ક્યારેક.

અને છેલ્લે ગીતા બાલી. લગ્ન પછી ફિલ્મો છોડી ચૂકેલી અને આ ફિલ્મ દ્વારા (બે બાળકોની માતા બન્યા પછી) છેલ્લીવાર પાછી ફરેલી ગીતા એક કમાલની અભિનેત્રી હતી. મૂળ હરિકીર્તન કૌર નામ ધરાવનાર આ પંજાબણ ની પ્રતિભા એવી વિચક્ષણ હતી કે અશોક કુમાર, દેવ આનંદ અને રાજકપૂર જેવા કલાકારો પણ એની આગળ ઝાંખા પડી જતા. ૭૦ જેટલી ફિલ્મો તો કરી એણે, પણ જે કક્ષાની એ કલાકાર હતી એવી માન્યતા એને કદાચ ન મળી. ફિલ્મ ‘કોફી હાઉસ’ (૧૯૫૫)ના શૂટીંગ દરમિયાન એ શમ્મીકપૂર ને પરણી ગઈ અને ફિલ્મ જગત ને અલવિદા કરી દીધું પણ એનો કલાકાર જીવ ઝાલ્યો ન રહ્યો. નિવૃતિના થોડાક વર્ષો પછી રાજીંદરસિંગ બેદીની મહાન નવલકથા ‘એક ચાદર મૈલી સી’ પરથી નિર્માત્રી અને મુખ્ય અભિનેત્રી તરીકે બેદી ના નિર્દેશનમાં ‘રાનો’ નામની ફિલ્મ બનાવવાનું શરૂ કર્યું પણ ફિલ્મના નિર્માણ દરમિયાન જ શીતળાનો રોગ એને ભરખી ગયો ! ૧૯૬૫માં માત્ર ૩૫ વર્ષની વયે ! ફિલ્મ પણ અધૂરી રહી અને આપણી ગીતા બાલી માટેની અભિપ્સા પણ !

વર્ષો બાદ એ ફિલ્મની એક નબળી આવૃત્તિ ઋષિકપૂર-હેમા માલિની અભિનીત બની.

રાજીંદરસિંગ બેદીએ પાછળથી એક મુલાકાતમાં કહ્યું હતું કે એમણે એમનું એ પુસ્તક ‘એક ચાદર મૈલી સી’ ગીતા બાલીની ચિત્તા ઉપર મૂકી કાયમ માટે સળગાવી દીધું હતું !

એ મૃત્યુ પામી, પણ જીવે છે હજી. એની અભિનય પ્રતિભાના આતશ અને એના પર ફિલ્માવાયેલા સેંકડો ગીતો થકી !


શ્રી ભગવાન થાવરાણીનો સંપર્ક bhagwan.thavrani@gmail.com વીજાણુ પત્રવ્યવહાર સરનામે થઈ શકશે.

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

6 comments for “ઢબુકતો ઢોલ અને થિરકતું તન

  1. samir dholakia
    June 11, 2017 at 1:54 pm

    A gem of an article again from redoubtable Thavranibhai. Through prism of Shailendra we are introduced in the world of Datta Ram , Dattu theka and international and cosmopolitan world of Salil Chaudhary.
    Every player played some part in creating magic of ‘golden period’ of Indian film music. Only so many stars makes a galaxy ….
    Thanks Thavranibhai !

    • bhagwan thavrani
      June 12, 2017 at 6:24 pm

      Thanks Samirbhai !

  2. vijay joshi
    June 13, 2017 at 12:20 am

    Thavraniji,

    I loved the twin-fest romp through the heart and soul of Indian cinema music of years and
    memories left behind and now rekindled by you and by Ashokbhai

    • Bhagwan thavrani
      June 13, 2017 at 11:43 am

      Thanks a lot Vijaybhai !

  3. mahesh joshi
    June 13, 2017 at 7:16 pm

    Though Shailendra may have loved ” dard-sur ” songs , he was equally at his best when it comes to create songs to express emotions of happiness , affection or to embrace beauty of nature generating joyful/cheerful environment.
    Journey continues with Shailendra being the centre pillar. Alongside it , this time we are introduced to Moni Bhattacharya , Dattaram ( dattu theka ) , Gitabali apart from great Salil da and Bimal Roy.
    you rightly said “કેટલાક ગીતોની ખરી નજાકત અને માધુર્ય એના શબ્દો અને ધૂન કરતાં ક્યાંય વિશેષ કડીઓ, અંતરાઓની વચ્ચે આવતા વાદ્યવૃંદ-ઓરકેસ્ટ્રેશનમાં હોય છે અને એમાં પણ કેટલાક સાવ નાનકડા અંશો ક્યારેક શ્રોતાને સ્તબ્ધ, નિ:શબ્દ કરી મૂકે છે.” These are so prominent and beautiful , we forget all other aspects . By and large we memorise it also.
    My Compliments to you sir and Thanks.

    • Bhagwan thavrani
      June 14, 2017 at 11:05 am

      ધન્યવાદ મહેશભાઈ !

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.