ગાતા રહે હમારા દિલ ! : અરવિંદ પટેલ

– રજનીકુમાર પંડ્યા

વાત છે ઘણા વર્ષ પહેલાની……

વયોવૃદ્ધ, પણ ચાર્મિંગ ફિલ્મસ્ટાર પાસે હું ઊભો છું અને એ અભિનેતા છે દેવ આનંદ. પાલી હિલ મુંબઈના પોતાના ‘આનંદ ડબિંગ સ્ટુડિયો’માંથી મારી હાજરીમાં જ સૌરાષ્ટ્રના એક પૂર્વ સાંસદને તેઓ ફોન જોડે છે. વાત કરવાની આતુરતા દેવ આનંદને છે, પેલે છેડે વાત કરનારી વ્યક્તિને નહીં.

આવી જ રીતે જૂના જમાનાની મશહૂર હીરોઈન નિમ્મી, કામિની કૌશલ,એક જમાનાની પિનઅપ ગર્લ બેગમ પારા, ચંચળ હીરોઈન શ્યામા…. આ બધી જ મહાન ફિલ્મી હસ્તીઓને હું એક એવી ચીજ રૂબરૂ આપવા જાઉં છું, ત્યારે એ બધી હસ્તીઓ એ ચીજના સર્જકનો આભાર માનવા માટે એમની સાથે ફોન પર વાત કરવા તૈયાર થઈ જાય છે.

એવી ચીજ કઈ ? અને સૌરાષ્ટ્રના એ ભૂતપૂર્વ સાંસદ કોણ છે ?

એ ચીજ તે એ કલાકારો પર ફિલ્માવાયેલાં પચાસ સાઠ ગીતોની વિડિયો ડીવીડી. જે જોઇને એ કલાકારોનાં ચિત્તમાં પોતાનો રૂપેરી ભૂતકાળ સજીવન થઇ ઉઠે. (આ એ દિવસોની વાત છે, જ્યારે કલાકારોનાં ગીતોની પ્રી-રેકોર્ડેડ વિડિયો ડીવીડીઓ બજારમાં ઉપલબ્ધ નહોતી.)

પોતાના અણમોલ સંગ્રહ સાથે અરવિંદ પટેલ

અને પૂર્વસાંસદનું નામ સસ્પેન્સ સ્ટોરીની જેમ લેખને છેડે જ પ્રગટ કરવાનો ઈરાદો નથી. એટલે અહીં જ ઘટસ્ફોટ કરી દઉં. 1972ની ચૂંટણીમાં રાજકોટ મતવિસ્તારમાંથી દિલ્હીની સંસદમાં જંગી બહુમતીથી ચૂંટાઈને જનારા એ આગેવાનનું નામ છે અરવિંદ મોહનભાઈ પટેલ. ગર્ભશ્રીમંતાઈ અને રાજકારણ એમના માટે નવી વસ્તુ નથી. એમના પિતા મોહનભાઈ અને કાકા પણ સેવાનિષ્ઠ ધારાસભ્ય હતા. વકીલાતનું ભણેલા આ અરવિંદ પટેલ પણ ઈન્દિરા ગાંધીના અને બીજા સર્વોચ્ચ કોંગ્રેસી નેતાઓના બહુ પ્રીતિપાત્ર રહ્યા અને પોતાના મતવિસ્તારમાં જનસેવાનાં ચિરંજીવ એવાં કામ પણ કરી બતાવ્યાં.

એ તો ઠીક, પણ જાણીતી ફિલ્મી હસ્તીના એમના પર રાજીપાનું કારણ છે એ અનોખી વિડિયો ડીવીડી ! એના સર્જનારા અરવિંદ પટેલ વિષે વધુ જાણવા માટે ત્રીસેક વર્ષ પાછળ ખસવું પડે.મૂળ ધોરાજી અને હાલ પણ ધોરાજીના સ્ટેશન પ્લોટમાં રહેતા અરવિંદ પટેલ રાજકોટમાં કોલેજમાં ભણતા. ત્યારે હોસ્ટેલમાં રેડિયો રાખવાની સ્પષ્ટ મનાઈ હોવા છતાં રૂમમાં રેડિયો રાખીને સાંભળતાં ઝડપાયા હતા. એ યુગ એટલે 1950થી 1960નો ગાળો હિંદી ફિલ્મસંગીતનો સુવર્ણ નહીં, પણ પ્લેટિનમ યુગ ગણાય. એ દિવસોમાં ‘સિલોન રેડિયો’ પરથી ‘બિનાકા ગીતમાલા’થી માંડીને ‘આપકે અનુરોધ પર’, ‘અનોખે બોલ’, ‘આપકી ફરમાઈશ’, ‘બદલતે હુએ સાથી’ અને એવા વિવિધ પ્રોગ્રામમાં અણમોલ ગીતરત્નો રજૂ થતાં હતાં. તો ‘રેડિયો પાકિસ્તાન’ પણ એની સ્પર્ધામાં હતો. ‘ગોવા રેડિયો’ પરથી પણ જૂનાં ફિલ્મસંગીતના એવા એવા રસથાળ પીરસાતા હતા કે આજે એ દિવસોને યાદ કરતાં, થઈ શકતી હોય તો જિંદગીની કેસેટને રિવાઈન્ડ કરીને ફરી એ દિવસોમાં જતા રહેવાનું મન થાય.

અલબત્ત, એ તો કાંઈ શક્ય નથી, પણ દરિયાપુરના જાફર હુસેન મન્સુરી (હવે તો જન્નતનશીન) જેવા કીમિયાગરો પણ પાક્યા છે. જેઓ પોતાની હિકમત, ખંત અને સૂઝબૂઝથી એ પાછલા દિવસોને જ કાળના મહાસાગરમાંથી વર્તમાનના આ કિનારા સુધી જાતજાતની જાળ નાખીને ખેંચી લાવ્યા હતા. એમ કરવામાં એમણે સમય, શક્તિ, નાણાં, વગ અને પોતાની અન્ય ક્ષેત્રની ઝળહળતી કારકિર્દીનો પણ ભોગ આપ્યો હતો. એવા કેટલાક મરજીવાઓમાં અરવિંદ પટેલનું સ્થાન ભારતભરમાં અનન્ય છે.

એ ‘અનન્યતા’ કઈ જાતની તે પણ જાણવી જરૂરી છે, કારણ કે આવા મરજીવાઓ કાંઈ બધા જ એક પ્રકારની કામગીરી કરતા હોતા નથી. ઉદ્યાનમાંથી પુષ્પો ચૂંટનારા બધાનો હેતુ એક નથી હોતો. કોઈ વેચવા માટે, કોઈ દેવ-દેવીને અંજલિ માટે, કોઈ અત્તર બનાવવા માટે તો કોઈ ફૂલદાનીમાં સજાવવા માટે, કોઈ ઔષધીય ગુલકંદ જેવા ઉપયોગ માટે તો કોઈ પ્રિયપાત્રને ભેટ ધરવા માટે, કોઈ ફૂલોનો ઢગલો કરીને સંગ્રહનો સ્કોર ઊંચો બતાવવા માટે, તો કોઈ એમાંથી રંગ-રૂપ-ભાતનો સૂઝપૂર્વક સૌંદર્યબોધ થાય તે રીતે એમાંથી હાર-વેણી-ગજરો બનાવવા માટે લઈ જાય છે. એવી જ રીતે જૂનાં ફિલ્મસંગીતની રેકોર્ડ-ઓડિયો-વિડિયો-સીડીના સંગ્રાહકો બધા જ એકસરખી નેમ ધરાવતા હોતા નથી. નેમ તો શું, નિયત પણ બધાની જાતજાતની હોય છે. કોઈ એમાંથી રોકડી કરવા તો કોઈ ગમતાંનો ગુલાલ કરવાની નિયતથી એ કરે છે. સમજ, સૂઝ, દ્રષ્ટિ પણ સૌની અલગ અલગ હોય છે.

આપણે ત્યાં ઘણા ઉચ્ચ કક્ષાના સંગ્રાહકો હતા અને છે. મુંબઈમાં જ વસતા નારાયણ મુલાણી, સી.એમ. દેસાઈ, રાજકોટના અરવિંદ દત્તાણી( છેલ્લા બન્ને હવે સ્વર્ગસ્થ). તો સુરતના હરીશ રઘુવંશી, મુંબઈના મહાન ફિલ્મસંગીતજ્ઞ નલિન શાહ, ડૉ. પ્રકાશ જોશી, મુંબઈના પ્રીતમ મંઘાની(ઉલ્હાસનગર). વળી, મુંબઈમાં જ પ્રવીણ સોમૈયા,મધુ વોરા, અમદાવાદના ડૉ. રક્ષિત અગ્નિહોત્રી અને ડૉ. પદ્મનાભ જોશી, રાજકોટના પ્રફુલ્લ ઘોરેચા અને ધનસુખ ઠકરાર અને આવા બીજા થોડા (અનેક નહીં). આમાંથી મુલાણી ઉપરાંત બીજા એક-બે એવા ઊંચી સંગ્રહ-સમૃદ્ધિવાળા છે કે ‘એચએમવી’ પણ જ્યારે જૂનાં ફિલ્મસંગીતનું કોઈ નવું આલ્બમ બહાર પાડવા માગે અને કોઇ ગીત પોતાની ‘વખાર’માંથી ન મળે, ત્યારે આ મહાનુભાવોની દાઢીમાં હાથ ઘાલવો પડે. અને રેકોર્ડનું આલ્બમ બહાર પડે ત્યારે એમના નામની ક્રેડિટ પણ એના પર દેવી પડે.

આવા સંગ્રાહકો મુંબઈ બહાર પણ સારી એવી સંખ્યામાં છે. રાજકોટની મ્યુઝિક સોસાયટીની ક્લબ ચલાવતા અરવિંદ દત્તાણીનો સંગ્રહ જંગી હતો. પણ એમનાં અવસાન પછી એ સંગ્રહનું શું થયું એની કોઇ ચોક્કસ જાણ નથી. પણ સ્વભાવે શાંત-ઓછાબોલા મધુસૂદન ભટ્ટ, વીરપુરના રાજવી પુષ્પેન્દ્રસિંહજી પાસે આપણને ઈર્ષા જાગે તેવાં અમૂલ્ય કલેકશન છે.

આ ક્ષેત્રના ‘ભીષ્મ પિતામહ’ કહેવાય એવા કાનપુરના હરમંદિરસિંઘ ’હમરાઝ’ વિશે લખવા માટે તો આખો એક અલગ લેખ કરવો પડે. પણ એમની પ્રેરણાથી કંઈક એવું, પણ જરા જુદી ભાતનું કામ કરનારા સુરતના હરીશ રઘુવંશીનાં નામથી ભાગ્યે જ કોઈ સંગીતરસિયો અજાણ હશે. મુકેશનાં તમામ ગીતનો અધિકૃત દળદાર ગ્રંથ ‘મુકેશ ગીતકોશ’ હવે અપ્રાપ્ય છે ને માત્ર ઝેરોક્સ સ્વરૂપે જ મળે. ‘ગુજરાતી ફિલ્મ ગીતકોશ’ બહાર પાડીને જે કામ સરકારે કે પ્રોડ્યુસર્સ એસોસિયેશને કરવું જોઈએ તે એમણે એકલે હાથે કર્યું. મુંબઈના વિશ્વાસ નેરુરકરે લતા, આશા, મન્ના ડે, નૌશાદ, ઓ.પી. નય્યર, શંકર-જયકિસન, સી. રામચંદ્ર જેવા વિશે વજનદાર, માહિતીપૂર્ણ અને સચિત્ર ગ્રંથો બહાર પાડ્યા. તલત મહેમૂદનાં સમગ્ર ગીતોનો પાઠ (ટેક્સ્ટ) આપતો ગીતકોશ લખનૌના રાકેશ પ્રતાપસિંહે બહાર પાડ્યો. મોહમ્મદ રફીનો એવો જ અધિકૃત ગ્રંથ વડોદરાના ઈકબાલ ‘ગનમ’ દ્વારા બહાર પડ્યો. રફીનો જ એન્સાઈક્લોપીડિયા જેવો ગ્રંથ ઉલ્હાસનગરના પ્રીતમ મંઘાનીએ બહુ સરસ રીતે પ્રગટ કર્યો છે. પ્રસિદ્ધ હાસ્યલેખક અશોક દવેએ પણ ‘મુહમ્મદરફી’નાં ગીતો વિષે એક ગ્રંથ પ્રકાશિત કર્યો છે. એ જ રીતે કિશોરકુમાર વિશેનો ગીતગ્રંથ નવી દિલ્હીના કમલ ધિમાને સંપાદિત કર્યો.

થોડાં વર્ષ પહેલાં જ અમદાવાદના ‘ઈસરો’ના વિજ્ઞાની ડૉ. પદ્મનાભ જોશીએ ‘સદાબહાર સંગીતના સર્જક શંકર-જયકિસન’નો ઝીણી ઝીણી માહિતીવાળો ગ્રંથ બહાર પાડ્યો. મહુવાની સ્ટેટ બેંકમાં કામ કરતા વિપિન ડાભી પાસે શંકર-જયકિશનનાં બે-ચાર ફિલ્મોના અપવાદને બાદ કરતાં તમામ ગીતોનો સંગ્રહ છે. પણ શરૂઆતમાં જેમની વાત માંડી હતી એ ભૂતપૂર્વ સાંસદ, ધોરાજી નિવાસી અરવિંદ પટેલનું નામ હજુ સુધી આમાં કેમ ન આવ્યું ? લખનાર દિશાભાન ભૂલ્યો કે શું ?

ના. આ બધી બીજી દિશાઓનું સૌંદર્ય અને સમૃદ્ધિ તો રોમાંચક છે જ. સૌ સૌને પોતપોતાનો અલગ કીર્તિકળશ છે. પણ અરવિંદ પટેલનો મુકામ આ બધી જ દિશાઓની સફર પછી કોઈક અલગ જ દિશામાં છે, જે રસ્તે કોઈ ગયું જ નથી. એમ પણ બની શકે કે સંગ્રહને મામલે તો અહીં જેમનો ઉલ્લેખ કર્યો એમાંના ઘણા અરવિંદ પટેલ કરતાં કદાચ મોટું કલેકશન (ખાસ તો વિડિયો કલેક્શન) ધરાવતા હોય. એમ છતાં એમાંના કોઈ અરવિંદ પટેલની બરોબરી અમુક મામલે તો કરી શકે તેમ નથી.

એનું કારણ જાણવા માટે ફિલ્મસંગીતના સાગરમાં થોડું ઊંડું ઊતરવું પડે.

1932થી બોલતી ફિલ્મો શરૂ થઈ. તે વખતે કલાકારોએ જાતે ગીતો ગાવાં પડતાં, પછી એનામાં સૂર, તાલ અને કંઠની બક્ષિસ ન હોય તો પણ. અલબત્ત, એમાંના કેટલાક કે. એ. સાયગલ, પંકજ મલિક, કે.સી. ડે જેવા પ્રતિભાવંતો હતા. એમનાં ગીતો ખરેખર સારાં અને કેટલાંક તો ઉત્તમ હતાં. પણ 1935 પછી પ્લેબેક સિસ્ટમનો આવિષ્કાર થયો. તેના કેટલાક યશોભાગીઓ છે. પંકજ મલિક, સરસ્વતીદેવી અને અનિલ બિશ્વાસ – એ ત્રણ નામ એના અસલી આવિષ્કારકો તરીકે લેવામાં આવે છે, પણ ‘ધૂપછાંવ(1935)’નું ગીત ‘મૈં ખુશ હોના ચાહું, ખુશ હો ના સકું’ એ સમૂહ સ્ત્રીસ્વરોમાં ગવાયેલું ભારતનું સર્વપ્રથમ પ્લેબેક સોંગ હતું. મતલબ કે પરદા પર જે કલાકારોને એ ગાતાં બતાવ્યાં હોય, એમણે માત્ર લીપ મૂવમેન્ટ આપી હોય. એટલે કે હોઠ ફફડાવ્યા હોય. પણ ગીતમાં કંઠ આપનારા કોઈ બીજા જ તાલીમી ગાયકો હોય.

એ પછી 1942માં ગુલામ હૈદર જેવા પંજાબ બેઝ્ડ સંગીતકારની ફિલ્મ ‘ખજાનચી’ દ્વારા તો ક્રાંતિનાં પગરણ મંડાયાં. અનિલ બિશ્વાસના ‘કિસ્મત(1943) તથા નૌશાદના ‘રતન’(1944) પછી તો જબરો આગેકૂચનો કાળ આવ્યો. 1949 કે 1950માં શંકર-જયકિશનનાં આગમનથી એનો સુવર્ણયુગ શરૂ થયો તે છેક 1965 સુધી ચાલ્યો. ત્યાર બાદ પણ 1980 સુધી એમાં મીઠાશ – માધુર્ય (મેલોડી)નું તત્ત્વ જળવાયું. તે પછી નવી પેઢીના રસિકો સ્વીકારે કે ન સ્વીકારે, પણ 1980થી આજ સુધી એકલદોકલ ગીત કે સંગીતકારને બાદ કરતાં સુવર્ણયુગને આંબે તેવું કોઈ તત્વ જોવા મળતું નથી. જૂના હિંદી ફિલ્મસંગીતના ચાહકો સામાન્ય રીતે 1942થી 1980 સુધીનાં સંગીતને લક્ષમાં રાખીને પોતાની સંચયસમૃદ્ધિ વધારે છે અને ખૂણેખાંચરેથી એવાં ગીતોને એકત્ર કરવામાં એ વાજબી ગૌરવ અનુભવે છે.

(ડાબેથી) અરવિંદ પટેલ, રજનીકુમાર, શમશાદ બેગમ

અરવિંદ પટેલના રસનો અને ફોક્સનો સમયગાળો પણ આ જ છે. પણ એમની વિશેષતા એ છે કે એમણે માત્ર બીજા અનેકોની જેમ ફૂલોનો ઢગલો કરવામાં જ નથી સંતોષ માન્યો, બલકે એમાંથી વિવિધ આકારો નિપજાવવાની અદભુત કલા દાખવી છે. એમની પાસે સમૃદ્ધિમાં કબાટો ભરીને આઠસો ઉપરાંત વિડિયો કેસેટ અને વિડિયો ડીવીડીનો અને સાતસો ઓડિયો સીડી-ડીવીડીનો જબરદસ્ત સંગ્રહ છે. એમાં 350 જેટલી જૂની ફિલ્મો આખેઆખી છે. તો ત્રણસો જેટલી ફિલ્મોનાં માત્ર ગીત, થોડું નમૂનેદાર પાર્શ્વસંગીત, કેટલાક સંવાદો અને અભિનયના વિશિષ્ટ ટુકડા છે. કારણ કે એ ફિલ્મોમાં એટલું જ મહત્વનું હતું તેમ એ માને છે. એમનું રસકેન્દ્ર ફિલ્મોનો ઈતિહાસ નહીં, પણ ફિલ્મસંગીતનો ઈતિહાસ અને એના ક્રમિક વિકાસ સાથેના આસ્વાદ અને રસપ્રદર્શન છે. એમનું સમગ્ર કલેક્શન – સંપાદન પણ સંગીતલક્ષી ઈતિહાસ આલેખનું જ છે.

આ કામ ખરેખર વિકટ છે. કારણ કે અહીં દર્શાવ્યા તે સુવર્ણકાળમાં અનિલ બિશ્વાસ, ગુલામ હૈદર, ખેમચંદ પ્રકાશ, શ્યામસુંદર, નૌશાદ, સી. રામચંદ્ર, હુશ્નલાલ ભગતરામ, એસ.ડી. બર્મન, સજ્જાદ હુસેન, નાશાદ, હંસરાજ બહેલ, મદનમોહન, બુલો સી. રાની, ગુલામ મોહમ્મદ, રોશન, વિનોદ, ખય્યામ, વસંત દેસાઈ, શંકર-જયકિશન, સરદાર મલિક, એસ. મોહિન્દર, રવિ, સલિલ ચૌધરી, હેમંતકુમાર, જયદેવ, એન.દત્તા, કે. દત્તા, ચિત્રગુપ્ત, ત્રિપાઠી, કલ્યાણજી-આણંદજી, આર.ડી.બર્મન, લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલ અને બીજા અનેક સંગીત મહારથીઓએ એકબીજાને ભૂલી જઈએ તેવી ચડિયાતી સંગીતસંપદા આપણને આપી. તો ગાયકોમાં સાયગલ,પંકજ મલિક. કે. સી. ડે, દુર્રાની, સુરેન્દ્ર, પ્રદીપજી, મોહમ્મદ રફી, મુકેશ, તલત મહેમૂદ, હેમંતકુમાર, મન્ના ડે, કિશોરકુમાર, મહેન્દ્ર કપૂર જેવા શ્રેષ્ઠ ગાયકો આવ્યા. ખુરશીદ, કાનનદેવી, સુરૈયા, અમીરબાઈ, શમશાદ બેગમ,રાજકુમારી, લતા, ગીતા, આશા, મીનાકપૂર, મુબારક બેગમ જેવી ઉચ્ચ કક્ષાની ગાયિકાઓ આવી. એવા જ ઉત્તમ ગીતકારો આવ્યા.

(અરવિંદ પટેલ પાસે પોતાની ફિલ્મ ‘વીર રાજપૂતાની’ની વિડીયો
કોપીની માગણી કરતો અભિનેત્રી શકીલાનો પત્ર)

આ બધાનાં પ્રદાન અનોખાં, આગવાં અને છતાં વિપુલ. વળી, આ બધા જ કલાકારોની કારકિર્દી ચૌદ ફિલ્મથી માંડીને બસો ફિલ્મ સુધીની. સમયગાળા પણ દસ વર્ષથી માંડીને પચાસ-પચાસ વર્ષ સુધીના. એકબીજા સાથે સરખામણીની કોઈ એક સમાન ભૂમિકા નહીં. સૌ સૌની આગવી મુદ્રા અને દરેકે દરેક સંગીતકાર કે ગાયક પોતપોતાની રીતે શ્રેષ્ઠ. આમ છતાં બધા જ સમકાલીન.

આને કારણે ફિલ્મસંગીતનો ઈતિહાસ કોઈ લખવા બેસે અથવા તો દ્રશ્ય માધ્યમમાં ઉતારવા જાય તો તે કોરો ઈતિહાસ બની રહે. એમાં ઈતિહાસ મળે,પણ આસ્વાદ ન મળે. અને સંગીતના ક્ષેત્રમાં આસ્વાદ વગર તુલનાત્મક અધ્યયન શક્ય જ નથી. જેમ રસોઈને ચાખ્યા વગર, માત્ર એમાં પડતા મરી-મસાલાના લિસ્ટ પરથી એના સ્વાદ વિશે નિર્ણય કરવો તે નાઈન્સાફી છે – બેઈમાની છે, તેમ જ.

અરવિંદ પટેલને 1980થી શરૂઆતમાં તો માત્ર ગીતોના ક્લેક્શનનો જ શોખ લાગેલો. પછી એના વિશેની માહિતી એકત્ર કરીને નોટબુકમાં ટપકાવવાની મરજી થઈ. અને એમ કરવામાં એમને આવી માહિતીકળાના મહારથી કાનપુરના સરદાર હરમંદિરસિંગ ‘હમરાઝે’ બહાર પાડેલા ગીતકોશો બહુ ખપમાં આવ્યા. માહિતી ટપકાવતાં અને ગીતો સાંભળતાં આ બધા સંગીતમહારથીઓની વિશેષતાઓ અને એમની આગવી ઓળખ એમના દિમાગમાં છપાવા માંડી. શરૂઆતમાં આ બધું ઓડિયો કેસેટમાં ચાલતું હતું. પછી વિડિયો કેસેટની સુવિધા થતાં એ ગીતોનાં દ્રશ્યો મેળવવાનો નાદ લાગ્યો અને તે પછી વિડિયો સીડી અને ડીવીડી. એમ કરતાં એમને અલગ અલગ સંગીતકારો, અલગ અલગ ગાયક કે ગીતકારોની કારકિર્દીમાં રસ પડ્યો અને એમણે એના ગ્રાફ ઊપસી આવે તેવાં સંપાદન શરૂ કર્યાં. દરમિયાન નવી નવી ટીવી ચેનલો દ્વારા હિંદી ફિલ્મસંગીતને કે ફિલ્મોને સ્પર્શતી વાતો અથવા આખી ફિલ્મો યા કલાકારોના ઈન્ટરવ્યુ, પ્રોફાઈલ રજૂ થવા માંડ્યા. જે એમણે રેકોર્ડ કરવા માંડ્યા. પછી એમાંથી જરૂરી અંશોનું સંયોજન કરી એમાં જે તે સંગીતકાર કે ગાયક કલાકારના જીવનનો આખો આલેખ(ગ્રાફ) સ્પષ્ટ થાય તે રીતે પોતાની હિંદી ભાષામાં કોમેન્ટ્રી અને બેશક દ્રશ્ય અને ગીતો સામેલ કરવાનો ઉપક્રમ રાખ્યો.

અરવિંદ પટેલ (ડાબે) સાથે લેખક રજનીકુમાર પંડ્યા

ધારી લો કે ગાયક તલત મહેમૂદની ત્રણ કલાકની વિડિયો એમણે બનાવી હોય. તો એમાં તલત મહેમૂદનાં બાળપણ, યુવાવસ્થાની તસવીરોથી માંડીને આગળ વધતાં એમની સંગીતયાત્રાની સાલવાર માહિતી, ગીતો, દ્રશ્યો સામેલ કરવા ઉપરાંત, પોતાની માહિતીદર્શક કોમેન્ટ્રી, ફિલ્મોનાં પોસ્ટર્સ, દ્રશ્યો, વિવિધ ફોટોગ્રાફ્સ અને છેવટ એમના મૃતદેહના દર્શન સુધીના હરેક તબક્કા આવી જાય. અને અલબત્ત, પાછળ તલત મહેમૂદના મધઝરતા કંઠનો રસથાળ પણ મળ્યા જ કરે છે.

બે સંગ્રાહકો: અરવિંદ પટેલ (ડાબે) અને સુરતના હર્ષવદન ભગતજી

કોઈ એક ગાયક-ગાયિકા, સંગીતકારની આવી વિડિયોનું નિર્માણ કરવા ઉપરાંત વિવિધ અભિનેતા, અભિનેત્રીઓ પરનાં ગીતોનું આવું ઈન્ફર્મેટિવ કલેકશન, અલગ અલગ ડ્યુએટ્સનું, અલગ અલગ પ્રકારનાં ગીતોનાં (જેમ કે પ્રાર્થનાગીતો, શેરીગીતો, સેડ સોંગ્સ, હાસ્ય, કવ્વાલી, ડ્રીમ સોંગ્સ, નાઈટ સોંગ્સ, ક્લબ સોંગ્સ) સંયોજનો પણ માત્ર મનોરંજન માટે ન હોય. કાળક્રમના વિવિધ તબક્કાવાર, કોમેન્ટ્રી અને પોસ્ટર્સના દ્રશ્યો સાથે પૂરા ઈન્ફર્મેટિવ હોય. બેગમ પારા, કામિની કૌશલ, નરગિસ, મધુબાલા, ગીતા બાલી, મીનાકુમારી, નૂતન, નિમ્મી, સુરૈયા, નૂરજહાં જેવી અભિનેત્રીઓ તો બીજી બાજુ રાજ કપૂર, દિલીપકુમાર, દેવ આનંદ, અશોકકુમાર, ગુરુદત્ત, પ્રાણ, જહોની વોકર જેવા કલાકારોની આવી હીસ્ટ્રી-વિડિયો એમણે જાતે કલાકોની મહેનત લઈને ખંતપૂર્વક બનાવી.

જો કે એમની એક આગવી-અનોખી સૂઝનો પરિચય કરાવતી કલા તો વર્ઝન સોંગ્સ બનાવવાની છે. ધારી લો કે કોઈ અત્યંત મધુર ગીત ઓડિયોમાં મળે છે, પણ વિડિયોમાં ક્યાંય મળે તેમ નથી તો શું કરવું ? જે તે અભિનેતા કે ગાયક કલાકાર કે સંગીતકારની વિડિયો કેસેટ બનાવતી વેળા ઈતિહાસમાં એક સીમાસ્થંભ તરીકે એને પડતું મૂકવું તો પાલવે જ નહીં. ને દ્રશ્યમાં નથી મળતું ને નથી જ મળવાનું એ હકીકત છે. તો શું કરવું ?

આનો એમણે મૌલિક ઉકેલ શોધી કાઢ્યો. તે એ કે, એ ગીત ઓડિયોમાંથી વિડિયોમાં ફીડ કરવું. આ ફીડ પણ એ રીતે કરવાનું કે બની શકે તો મૂળ, ને નહીં તો બીજા કોઈ અભિનેતા-અભિનેત્રીની ફિલ્મનાં એવાં જ દ્રશ્ય સાથે બરાબર ગોઠવાઈ જાય !

આ કામ માત્ર અઘરું જ નહીં, બહુ કડાકૂટભર્યું પણ છે. લીપ મૂવમેન્ટ (હોઠના હલનચલન) સહિત જે તે ગીતને અનુરૂપ, બને ત્યાં સુધી એ જ કલાકારોની બીજી ફિલ્મનું દ્રશ્ય શોધીને ટાઈમિંગની પૂરી સેન્સ સાથે ગીત ચિત્રાંકિત કરવું.

સદગત ગાયક જગમોહન મુખ્યત્વે બિનફિલ્મી ગીતોના ગાયક. અમે જ્યારે અરવિંદ પટેલને ત્યાં ધોરાજી રાત રોકાયા ત્યારે પોતાનાં ગાયેલાં બિનફિલ્મી ગીતો દિલીપકુમાર, દેવ આનંદ કે બીજા કલાકારો પર અદ્દલ ફિલ્મવાયેલાં જોઈને હસી હસીને તેઓ બેવડ વળી ગયા. પછી કહે : ‘અબ મૈં મેરે પડોશી રાજેન્દ્રકુમાર કો બોલૂંગા કી અરી સાલે, કૌન કહેતા હૈ કિ જગમોહનદા, આપ કી આવાઝ હીરો પર ફિટ નહીં બૈઠતી !’

એક વાર થોડા જુવાનિયાઓ અરવિંદ પટેલને કહેતા હતા કે જૂના જમાનાનાં ગીતો ભલે મીઠાં હોય તોય તે આજની ફિલ્મોની ફાસ્ટ ટ્રેકમાં ચાલે નહીં. જવાબમાં લપડાકરૂપે અરવિંદભાઈએ એમને પંદર દિવસ પછી આવવા કહ્યું. પંદર દિવસ પછી એ જુવાનિયાઓ આવ્યા ત્યારે આ કીમિયાગરની પૂરી ત્રણ કલાકની એક વિડિયો ડીવીડી જોઈને દંગ રહી ગયા. હા, એમાં જૂની ફિલ્મોનાં કેટલાંક મધુર ગીતો માધુરી દિક્ષિત, હેમા માલિની, શાહરુખની નવી ફિલ્મોનાં દ્રશ્યો પર આબેહૂબ બેસાડી દેવામાં આવ્યાં હતાં. કોણ કહે છે કે જૂનાં ગીતો જેવાં ગીતો આજની ફિલ્મોમાં ન ચાલે ?

એક સ્પષ્ટતા :

અરવિંદ પટેલ આ કામ બિલકુલ નૉન-કમર્શિયલ ધોરણે પોતાના અને પોતાના મિત્રોના અંગત આનંદ માટે કરે છે.


એમનો સંપર્ક:

સ્ટેશન પ્લૉટ, ધોરાજી-360 410/ ફોન- +912824-221828 /મોબાઇલ-+9198797 34306

                    (બપોરના એકથી ત્રણના આરામના સમયે ફોન ના કરવા વિનંતિ.)


લેખક સંપર્ક:

રજનીકુમાર પંડ્યા.

બી-૩/જી એફ-૧૧, આકાંક્ષા ફ્લેટ્સ, જયમાલા ચોક,મણિનગર-ઇસનપુર રોડ,અમદાવાદ-૩૮૦૦૫૦/ મો.+91 95580 62711 (વ્હૉટ્સએપ) / લેન્ડલાઇન-+9179-25323711

ઇ મેલ: rajnikumarp@gmail.com

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmail

9 comments for “ગાતા રહે હમારા દિલ ! : અરવિંદ પટેલ

  1. નિરુપમ છાયા
    May 29, 2017 at 11:36 am

    kahrekhar adbhut ! aa prakarnu viral kam ek mahtvano dastavej bani rahe.

  2. Purvi
    May 29, 2017 at 9:27 pm

    સુંદર, એમની પુષ્કળ મહેનત બદલ એમને ધન્યવાદ આપવાં પડે. એમની એ સીરિઝનો લાભ વે.ગુ પર મળે તેમ ઈચ્છું છુ.

  3. vimala
    May 30, 2017 at 12:42 am

     સુંદર,સમૃદ્ધ ,સવિસ્તૃત માહિતિ  માટે વે.ગુ. અને શ્રી રજનીકુમાર પંડ્યાનો અગણિત આભાર સાથે
    શ્રી અરવિંદ પટેલ સાહેબની જહેમત અને સર્જકતાને નમન. સ્વના આનંદનો  આસ્વાદ  શોખીનોને નિશુલ્ક  કરાવનાર એમને  પ્રણામ ,આભાર,ધન્યવાદ…..

  4. June 4, 2017 at 2:25 am

    Arvind bhai ni prabruti upkarak ane seva bhulay na

  5. Prafull Ghorecha
    June 4, 2017 at 4:11 pm

    બહુજ સરસ માહિતી સાથેનો લેખ.
    હું પણ શ્રી રજનીભાઈ અને બીજા મિત્રો સાથે અરવિંદભાઈની મેહમાનગતી માણી આવ્યો છું એ યાદ તાજી થઇ.

  6. Harshvadan Bhagatji
    June 4, 2017 at 11:07 pm

    Rajnikumarjie vistrut mahitibhryo lekh aapyo Arvindbhai no sagitprem suzbuz adbhoot che temni satheni rubru mulakato ane sathe maneli sangitratri khub yadgar che.

  7. June 5, 2017 at 12:12 pm

    Rajni bhsi ,
    khoob saras mahiti sabhar lekh ma aape Arvind bhai ni sangeet yatra nu nirupan karel che .Hun pot bhagya shali chun ke me pan temna sangrah no rasaswad pratyaksh mara Dhoraji na karya kal darmyan manel che.
    Aavi biji ek sadhu jevi vyakti Qium Aziz (GONDAL) je sangrah to nathi dharavta pan film sangeet no itihas smirity pete dharave che ane geet vishe mahiti sodhko ne puri pade che te mate sansodhan kari sachi mahiti prapta karva tantod rahe che .Ghna geeto na gayak gitkar sangeetkar ni mahiti recoed upar uplabdh nathi hoti ane aavi mahiti mate SLBC,All india Redio dwara temne thati vinanti me sambhli che .
    Aavi biji vyakti Iqbal Patni J amnagar petrol pamp ma fueling kare che pan game te film na paicturisation kyu geet kona upar chitrikaran thayu te yad dast satej dharave che Film Taj poshi , madan manjri ke Aankh ka nash game te hoi geet na shabdo pan yad che .

    • Rajnikumar Pandya
      June 6, 2017 at 12:28 am

      Thanks

  8. June 6, 2017 at 12:25 pm

    અંતરની આરત, આત્માને સંતોષ થાય એવી મનમૌજી પ્રવૃત્તિ અને ” પરિશુદ્ધ આનંદ ” જ એક માત્ર ધ્યેય-ઉદ્દેશ્ય .
    રૂપિયાની ભાષા અને સમીકરણોની પારની વાતો અને નકરો “પૃરુષાર્થ ” અભિનંદન,શાબાશી અને આભાર
    હૃદયપૂર્વક … આ “કૃતિ-વિશેષ” સાથે સંલગ્ન બધ્ધાને …

Leave a Reply

You have to agree to the comment policy.