રજનીકુમાર પંડ્યા

વેરાવળથી માત્ર આઠ જ કિલોમીટર દૂર પ્રભાસપાટણ. ત્રિવેણીના તીરે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના દેહોત્સર્ગનું તીર્થ આવે. વળી તળ પ્રભાસપાટણમાં પણ કેટલા બધા મંદિરો? તીર્થરાજ સોમનાથ તો ખરા જ, પણ એ ઉપરાંત બીજાં અનેક. સાંકડી બજારમાં વચ્ચે એક ગલી આવે. એમાં અંદર પેસતાં જ સામુદ્રી માતાનું મંદિર આવે. સોરઠીયા અને કપોળ વાણીયા ઉપરાંત કંડોળીયા બ્રાહ્મણોના એ કુળદેવી. પહેલા પૂજારી દેવરામભાઈ જોશી અને એમના ગયા પછી એમના પુત્ર બાલકૃષ્ણ જોશી, કે જે નિવૃત્તિની વય સુધી પ્રાથમિક શાળાના શિક્ષક રહ્યા. એમને સૌ બાલુભાઈના નામે ઓળખે. અત્યારે એંસી પ્લસ સાત છે. મંદિર અને પૂજારીનો આવાસ ફળીયામાં એકબીજાને કાટખૂણે છે. સાવ નાના ચોક જેવા છો-બંધ આંગણમાં એક ડંકી પણ છે.

image

(બાલુભાઈ જોશી)

પણ કોઈ એમ કહે કે આ ખોબા જેવડા ચોકમાં એક નહિં, બે મંદિરો છે, તો ગામમાં રહેતા અજાણ્યા ‘સાવ ખોટ્ટી વાત. બતાવો બીજું ક્યાં છે?’ કહીને ઉભા રહે. આપણે એના સામે ના જોવું. પૂજારી બાલુભાઈના ઘરમાં પ્રવેશી જવું અને જોવું કે એ સાવ સાંકડું અને અંધારીયું લાગતું ઘર એક ભવ્ય ગ્રંથમંદિરથી કમ નથી. પુસ્તકોના પહાડ વચ્ચે જીવનારા, બલકે એક એક કરીને હજારોના હજારો અમૂલ્ય પુસ્તકો એકત્ર કરનારા અને નિત્ય એમાંથી કોઈ ને કોઈનું સેવન કરનારા બાલુભાઈ જોશીને કેવળ સામુદ્રી માતાના પૂજારી કહેવા યોગ્ય નથી. એ તો સરસ્વતિના પણ અઠંગ આરાધક-ઉપાસક પૂજારી છે. એમને માત્ર પ્રાથમિક શિક્ષણના નિવૃત્ત શિક્ષક કહેવા એ સાચું નથી. શિક્ષક હતા એમ કહીને ભૂતકાળમાં ખતવી દેવા પણ બરાબર નથી. બેશક, એ નોકરીમાંથી નિવૃત્ત છે, પણ શિક્ષકત્વમાંથી ખસી ગયા નથી. એમાં તો અત્યારે એ તરીકે સવાયા પ્રવૃત્ત છે. કારણ કે શિક્ષણ સાથે એમને ફૂલ-પરિમલનો સંબંધ છે. કોઈને કોઈ વિદ્યાર્થી એમની સામે અદબપલાંઠી વાળીને બેઠેલો જ હોય. ના, ટ્યુશન નહિં. દાદા પૌત્ર-પૌત્રીને લેસન કરાવવા બેઠા હોય એની ભાંતી.

પણ એક અગત્યની વાત જાણીએ અને સમજીએ તે પહેલાં આ અધૂરા વર્ણનને થોડું આગળ વધારીએ. એ ગુજરાત ઈતિહાસ પરિષદ સાથે સંકળાયેલા સક્રિય સભ્ય છે. એ બાબતમાં પૂજ્ય હરિશંકર શાસ્ત્રી, કે જે પ્રભાસ મ્યુઝીયમના ક્યુરેટર છે અને સમગ્ર મ્યુઝીયમ તેમના હાથે ગોઠવાયું છે, તેમની સાથે છે. તે ઉપરાંત પ્ર. ત્રિવેદી, મણિભાઈ વોરા અને સ્વ કે કા શાસ્ત્રી એમના ગુરુઓ રહ્યા છે. તો વિખ્યાત ઈતિહાસ સંશોધક નરોત્તમ પલાણ કે હસમુખભાઈ વ્યાસ (ધોરાજી) જેવા મહાનુભાવો તેમના આંગણે કે તેમની સાથે સંશોધન પ્રવાસમાં અવશ્ય જોવા મળે. આ નાનકડા આવાસમાં સોમનાથ ટ્રસ્ટના પ્રવીણભાઈ લહેરી ( કે જેઓ થોડા વર્ષો અગાઉ ગુજરાત રાજ્યમાં અગ્ર સચિવના સર્વોચ્ચપદે યશસ્વિ કામગીરી કર્યા બાદ નિવૃત્ત થયા) અને બીજા સભ્યોની આવનજાવન નવી વાત નથી. સાહિત્યકારો રઘુવીર ચૌધરી અને ગોંડલ પાસેના ઘોઘાવદર આનંદ આશ્રમના સંતવાણી ગાયક અને સંશોધક નિરંજન રાજ્યગુરુથી માંડીને નવી પેઢીના નવલોહિયા લેખકો જૂનાગઢ સુધી આવે તો એમને મળવાની તક ઝડપી જ લે. અને પછી પણ સંપર્ક જાળવી રાખે. મોટે ભાગે પોતાનાં નવાં પ્રગટ થતાં પુસ્તકો પણ એમને મોકલાવે જ.

પણ હવે ?

એમની મહત્તા એમના વાચનરસ-અને પ્રચંડ પુસ્તકપ્રીતિને કારણે ચોગરદમ પ્રસરી. વય હવે 87 વર્ષ અને સ્વાસ્થ્ય હજુ સારું. સ્ફૂર્તિ એટલી કે કોઈ પણ મુલાકાતી આવે એટલે પગમાં ચંપલ ઘાલીને એમની સાથે નીકળી પડે, પોતાની વયની પરવા કર્યા વગર એમના ભોમીયા બની જાય અને ઝીણી ઝીણી ઐતિહાસિક જાણકારીઓ એમને પિરસતા રહે. એમના પુત્રો તો નજીકમાં પોતપોતાના સ્થાને સુખી અને માતા-પિતાનું પૂરું ધ્યાન રાખે. આમાં દુઃખ કોઈ વાતે નથી, પણ છેલ્લા કેટલાક વર્ષથી એક વિચાર મનને કોર્યા કરે છે. ધર્મ-અધ્યાત્મ, ચિંતન, તત્વજ્ઞાન વિજ્ઞાન, ઈતિહાસ, પ્રવાસસાહિત્ય, વ્યાકરણ, અરે, જૂના જમાનાનાં પાઠ્યપુસ્તકો, ખગોળ, પ્રકૃતિ, પક્ષીજગત, બાલસાહિત્ય, વનસ્પતિ, કૃષિવિજ્ઞાન, પ્રાર્થનાસંગ્રહો, આરોગ્યવિષયક, સુવિચાર અને સુભાષિતોના સંગ્રહો અને બીજા અનેક વિષયો સાથે સાહિત્યના મોટે ભાગે ગુજરાતી પણ બીજી ભગિની ભાષાઓ ઉપરાંત અંગ્રેજીના પણ ‘રેર’ પુસ્તકો-ગ્રંથો પારાવાર અને વળી જૂના દુર્લભ. અને હવે તો અહિં સિવાય બીજે ક્યાંથી પણ અપ્રાપ્ય એવા દાયકાઓ જૂના સામયિકોના અંકો અને વિશેષાંકો, સ્મૃતિગ્રંથો, આથી વધુ નામ જોઈતાં હોય તો સ્કંદપુરાણ પંચદશી, વી એસ આપ્ટેનો કોષ, કાદમ્બરીનો ગુજરાતી અનુવાદ જેવાં અનેક ગ્રંથરત્નો એમના પુસ્તકચરુમાં ઝળહળે છે. આ બધું આ નાનકડા ઘરમાં કે જ્યાં પોતે, અને બન્ને આંખોની દૃષ્ટિ ગુમાવી બેઠેલાં પત્નિ લલિતાબહેન શ્વસતા હતા. ત્યાં એક આખી ઓરડી ઉપરાંત, રસોડું, ઘરની છાજલીઓ અને કબાટો રોકીને પડ્યું છે. અલબત્ત, રોજ એ બધું ઉપરતળે થાય છે. એમાંથી ખરતી રજ કે ખરતી જૂના પાનાંઓની કટકીઓ, એ બધાંની સાફસફાઈ થાય છે. પણ આ બધાનું એમની હયાતિ નહિં હોય ત્યારે શું થશે? એ કોઈના ઉપયોગમાં આવશે કે બધું કાલગ્રસ્ત થશે? આ વાસ્તવલક્ષી વિચાર એમને આવ્યો અને બીજા કેટલાક એમના મિત્રોને પણ!

આ મિત્રો એટલે માત્ર દેવશંકર પુરોહિત જેવા એમના ઉના ગામે રહેતા શિક્ષણજગતના વાચનરસિયા અને પુસ્તકપ્રેમી દોસ્ત જ નહિં, પણ સોમનાથ સંસ્કૃત યુનિવર્સીટી, વેરાવળના ડૉ. ગિરીશભાઈ ઠાકર (પાલનપુર કૉલેજના નિવૃત્ત પ્રિન્સિપાલ), દ્વારકા વસતા બાલસાહિત્યના ભેખધારી ઈશ્વર પરમાર, અગ્રણી સામાજિક કાર્યકર રમેશભાઈ ચોપડકર, પ્રસિધ્ધ સંશોધક ડૉ. નિરંજન રાજ્યગુરુ, રાષ્ટ્રપતિ એવૉર્ડ વિજેતા અને જી.સી.આર.ટીના પૂર્વ રીડર ડૉ પી.ટી.પંડ્યા અને બીજા અનેક આ અનન્ય ખજાનાના પરખંદા એવા સજ્જનો. આ બધાએ બાલુભાઈ સાથે મળીને પુસ્તકો અને મેગેઝીનોના આ અફાટ સંગ્રહ વિષે સાંસ્કૃતિક અને સાહિત્યિક દૃષ્ટીએ કશું કરવાનું વિચાર્યુ. બાલુભાઈ પોતે તો હંમેશા કહેતા જ આવ્યા છે કે આ સંગ્રહ મારો એકલાનો જ છે એમ ના માનશો. એ મારા ભંડારમાં પડ્યો રહે અને કાળક્રમે એ જીર્ણશીર્ણ થાય. એને હવામાનની અસર પહોંચે અને ધીરે ધીરે એનો સદંતર ક્ષય થાય. એને બદલે એનો યથાયોગ્ય સાર્વજનિક ઉપયોગ થાય એવી મારી મંશા છે. એને અમલમાં મુકવા કાંઈક બધા ભેગા મળીને વિચારો તો એમાં મારો સંપૂર્ણ સહયોગ આપીશ. આ ખજાના પરત્વે મને કોઈ માલિકીભાવ નથી. કેવળ કુબેરભાવ એટલે કે ભંડારીભાવ છે. જ્ઞાનપિપાસુઓ એનો ઉપયોગ કરશે તો સાર્થકતાનો ભાવ અનુભવી શકીશ.

આ બધા મિત્રો ઉપરાંત બીજા અનેક લોકો મળીને 2013 ના જુલાઈની 28 મીએ એક મીટિંગ બોલાવી અને આ વિરાટ સંગ્રહને કોઈ આધુનિક અને પુરતી મોકળાશવાળી જગ્યાએ ખસેડવો અને તેને એકદમ વ્યવસ્થિત રૂપ આપવું તેવું નક્કિ કર્યું. સૌને એ તો સમજાય જ કે માત્ર સ્થળાંતર એ તો ફક્ત જગ્યાની સંકડાશની સમસ્યાનો ઉકેલ થયો. પરંતુ એ પછી પણ ઘણું ઘણું કરવાનું રહે. વધુમાં વધુ રસિકો અને અભ્યાસુઓને એ સરળતાથી અને વિના મુલ્યે અથવા નજીવી ફીથી એ બધું ઉપલબ્ધ થઈ રહે અને તેઓ એનો સ્થળ પર બેસીને અથવા બીજી કોઈ રીતે એનો લાભ લઈ શકે તે માટે જૂના થઈ ગયેલાં પુસ્તકોને અને અન્ય સામગ્રીને યોગ્ય રીતે બાઈન્ડિંગ અને રિપેરિંગ કરાવીને એનું અલગ અલગ અનેક પ્રકારે વર્ગીકરણ કરવું જોઈશે. એ પછી એની સંપૂર્ણ સૂચી બનાવવાનું કાર્ય પાર પાડવું જોઈશે. એ પછી પણ એની ખરી સાર્થકતા તો એના ઉપયોગની એક ચોક્કસ પધ્ધતિ ઉભી કરવામાં છે. આ મિત્રોની પરિકલ્પના પ્રમાણે આને ગ્રંથાલય કે વાચનાલયને બદલે ગ્રંથમંદિર અને તેનાથી પણ આગળ જ્ઞાનમંદિરનું સ્વરૂપ આપવાનું છે. આને માટે પ્રથમ તો જમીનનો વિશાળ પ્લૉટ અને તેની ઉપર આધુનિક સુવિધાવાળા મકાનનું નિર્માણ આ ગ્રંથમંદિરના ઉદ્દેશોને નજર સમક્ષ રાખીને કરવું જરૂરી છે. ટેક્નોલૉજીના આ વર્તમાન યુગને અનુરૂપ તેમાં નવ ફોટૉકૉપી(ઝેરોક્સ) મશીનોથી માંડીને કમ્પ્યુટરોની આવશ્યકતા ઉભી થશે અને મૂલ્યવાન ગ્રંથો કે સામગ્રી નાશ પામે તે પહેલા એવી ચુંટેલી સામગ્રીનું ડિજિટાઈઝેશન કરવાની શરૂઆત પણ બહુ જલ્દી કરી દેવી જોઈશે.

એકાદ કરોડથી વધુ ખર્ચ માગી લેતા આવા અનોખા જ્ઞાનયજ્ઞ સમાન આયોજન માટે હાલ તો સોમનાથ ટ્રસ્ટ તરફ્થી થોડા કબાટો સાથેનો એક મોટો ઓરડો ફાળવવામાં આવ્યો છે. પરંતુ એટલું પૂરતું નથી. મોટા મકાન માટે જમીનના મોટા પ્લૉટની અને બીજી નાણાકીય સહાયની અપેક્ષા રખાઈ છે. ગુજરાતની સંસ્કારી પ્રજા પાસેથી પણ પૂરેપૂરા સહયોગની અપેક્ષા રખાઈ છે. પહેલી જ બેઠકમાં વેરાવળના ચિરાગભાઈ કારીયાએ આ ગ્રંથમંદિરમાં ટેક્નોલૉજીકલ સહાય તરીકે એક લાખ રૂપિયાના દાનની જાહેરાત કરી. આ રીતે આ ધનપ્રવાહ જારી રહે તો સોમનાથની આ તીર્થભૂમિ પર એક અનન્ય જ્ઞાનતીર્થનું નિર્માણ થશે કે જેનો ધ્વંસ કોઈ ગઝની નહિં કરી શકે.

અત્યારે વિધુર બાલુભાઈ પોતાના પુત્ર પ્રકાશને ત્યાં વેરાવળ રહેવા ગયા છે. ત્યાં તેમનો ફોન નંબર છે +91 94288 35984. ફોન પર કહેતા હતા કે પુસ્તકોનો ભંડાર હજુ પ્રભાસ પાટણવાળા ઘેર જ સલામત છે અને હજુ તેમાં કાંઈને કાંઈ ઉમેરો રોજ થયા કરે છે.

હજુ ટ્રસ્ટની રચના થવી બાકી છે, જે અંગે કાર્યવાહી ગતિમાં છે. પ્રભાસમાં પ્રજ્ઞાવિસ્તાર કેન્દ્ર કરવાની વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની પણ કામના છે. ધારે તો સોમનાથ ટ્રસ્ટના સચીવ શ્રી પ્રવીણભાઈ લહેરી અને એ ટ્રસ્ટના જનરલ સેક્રેટરી પ્રવીણસિંહજી ચાવડા આમાં કંઈ ઈનીશીયેટીવ લઈ શકે.

આ અંગેની વધુ વિગતો માટે લેખકને

રજનીકુમાર પંડ્યા.

બી-૩/જી એફ-૧૧, આકાંક્ષા ફ્લેટ્સ, જયમાલા ચોક,મણિનગર-ઈસનપુર રોડ,અમદાવાદ-૩૮૦૦૫૦

મો.+91 95580 62711 ( વ્હૉટ્સએપ) / લેન્ડલાઈન- +91 79-25323711/ ઈ મેલ- rajnikumarp@gmail.com

અથવા

દેવશંકર પુરોહિત, ‘યાજ્ઞવલ્ક્ય’, 29, રાધાકૃષ્ણન શિક્ષક સોસાયટી, ઉના- 362560 (જિ ગીર), ફોન-+91 2875-222787 અથવા વ્હૉટ્સેપ-+9194276 93183 અને મોબાઈલ-+9199242 29816 અને ઈ મે: d.n.purohit787@gmail.com અથવા ડૉ પી ટી પંડ્યાનો મોબાઈલ +91 94267 54990 અથવા +9198259 87363

પર સંપર્ક કરવો ઘટે.

Print Friendly
Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmailFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmailby feather

7 Comments

  • Piyush says:

    “એવા તીર્થનું નિર્માણ થશે, જેનો ધ્વંસ કોઈ ગઝની નહીં કરી શકે!” એકદમ સચોટ વાક્ય.

  • Ishwarbhai Parekh says:

    બાલુભાઇ જોશી એક શિક્શક જે કદિ નિવ્રુત થતો નથીતેનુ ઉમ્દા ઉદાહરણ .

  • Rajnikumarji
    This is more than building a temple,these books should be preserved and if possible can be converted to digital books.

  • pragnajuvyas says:

    ધન્ય શ્રિ બાલુભાઇ જોશી અને ‘આ ખજાના પરત્વે મને કોઈ માલિકીભાવ નથી. કેવળ કુબેરભાવ એટલે કે ભંડારીભાવ છે. જ્ઞાનપિપાસુઓ એનો ઉપયોગ કરશે તો સાર્થકતાનો ભાવ અનુભવી શકીશ’ ધન્ય તેમના સાત્વિક ભાવો
    ધન્યવાદ આંગળી ચીંધનાર શ્રિ રહનીભાઇને

  • Yogesh Parekh says:

    Prabhaas paatan nu pustakmandir maa darshan karvaani Tamanna jagaavvaa master aabhaar.

  • Pratap Pandya says:

    आभार साहेब
    पू बालुभाई जोशी नी ग्रंथ साघना ने आपे विश्व कक्षाये प्रस्थापित करी छे़
    साथोसाथ नाना माणसोने मोटां काम करवा प्रेरणा आपी छे

  • Devshankarbhai purohit says:

    બાલુભાઇને હદયથિ સમજ્નારા અને લોકો સુધિ પહો્ચાડ્નારા
    માનનિય શ્રી રજનિભાઇનો ખુબ ખુબ આભાર.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Powered By Indic IME