કેપ્ટન નરેન્દ્ર ફણસે

કાશ્મીરના સંવેદનશીલ એવા પૂંચ-રજૌરી અને તંગધારના ‘high altitude’ વિસ્તારમાં લગભગ ત્રણ વર્ષ સેવા બજાવી અને બદલીનો સમય આવ્યો. સશસ્ત્ર સેનાઓમાં સામાન્ય શિરસ્તો છે કે અતિ પરિશ્રમભર્યા અને દુર્ગમ વિસ્તારમાં એક tenure પૂરો કરનાર અફસરોને પરિવાર સાથે રહી શકાય તેવા શાંત વિસ્તારમાં બદલી અપાતી હોય છે. ગુજરાતમાં મારું બે વાર પોસ્ટીંગ થયું હતું તેથી ત્રીજી વાર ત્યાં બદલી થાય તે અશક્ય હતું. મેં અમારા ડાયરેક્ટર જનરલને વિનંતી કરી કે મને જમ્મુ શહેરમાં પોસ્ટીંગ મળે. જનરલે મને જણાવ્યું કે જમ્મુનાં પોસ્ટીંગ થઈ ચૂક્યાં હતાં. હું ગુજરાતનો હતો તેની તેમને જાણ હતી તેથી તેમણે જ મને સૂચવ્યું કે જો મને ભુજ જવામાં વાંધો ન હોય તો તેઓ દિલ્હી પહોંચીને હુકમ મોકલી આપશે.

મારા માટે આનાથી વધુ સારો મોકો કયો હોઈ શકે?

એક મહિના બાદ મારી ટ્રાન્સ્ફરનો ઓર્ડર આવ્યો.

ભુજમાં આવીને છ-સાત મહિના વીત્યા અને મને બ્રિટીશ હાઈકમીશનનો વિઝા માટેના ઈન્ટરવ્યૂનો પત્ર મળ્યો. મારી બે મહિનાની રજા બાકી હતી તેથી હું રજા પર ઊતરી ગયો. ત્યાર પછીના બનાવ ફાસ્ટ ફૉર્વર્ડ થતા વિડીયો જેવા થતા ગયા અને લંડન જવાનો દિવસ અચાનક આવી પહોંચ્યો.

***

તે સમયે ઈમિગ્રેશનના કાયદા અત્યંત કડક હતા. સરકારી અફસરે ચકાસણી કરવા બૅરિયર પર મને રોકી લાઉડ સ્પીકર પર એનાઉન્સમેન્ટ કરી અનુરાધા, કાશ્મિરા અને રાજેનને ચેક પૉઈન્ટ પર બોલાવ્યા. અમારા સૌના મુખ પર એકબીજાને જોઈને ઊમટેલા હર્ષોલ્લાસના ભાવ જોઈ ઈમિગ્રેશન ઓફિસરે મને બ્રિટનમાં પ્રવેશ કરવાની પરવાનગી આપી.

ચાર વર્ષ પહેલાં આ જ જગ્યાએ અનુરાધા અને અમારાં બાળકો મને મૂકવા આવ્યાં હતાં. આજે ઈમિગ્રેશન ચેકપૉઈન્ટથી અનુરાધા સુધી ચાલેલાં ચાર પગલાંમાં ચાર વર્ષ વીતી ગયાં હોય તેવું લાગ્યું. આ ચાર વર્ષની ખડતલ જિંદગી દરમિયાન રણના ખારાપાટ તથા હિમાચ્છાદિત પહાડો ખુંદી વળતા જિપ્સીને તેના સાથી સાર્જન્ટ મેજર ગુરબચન સિંહ, કંપનીનો મુન્શી બલબીરચંદ, ડૉક્ટર મોહાન્તી, અજીતપાલસિંહ શહીદ, ભૂતપૂર્વ અંગત મદદનીશ સુબેદાર મેજર રવીન્દ્રન નાયર, સબ ઈન્સ્પેક્ટર (હાલ ડેપ્યુટી કમાન્ડન્ટ) ગજેન્દ્રસિંહ જામવાલ, કરમચંદ, દર્શન સિંહ, અજીતસિંહ, તોતારામ… આ સૌની યાદોના ઓળા મારી આસપાસ જીવંત થઈને મારી સાથે ચાલી રહ્યા હતા. પશ્ચાદ્ભૂમાં પંજાબના સરકંડાના જંગલમાં કાળા તેતરનો રણકતો સાદ “સુબહાન તેરી કુદરત”, ૧૯૭૧ની પેલી ભયાનક રાતના અંધારામાં મારી તરફ તણાયેલી લાઈટ મશીનગનનો કૉક થવાનો અવાજ અને સાથે સાથે કડક સ્વરે ‘હૉલ્ટ હુકમદાર’નો થયેલો પડકાર…તંગધારના હિમાચ્છાદિત શિખરો અને મારી નજર સામે થયેલો હિમપ્રપાત – આ બધા પ્રસંગો મને આખરી વિદાય આપી રહ્યા હતા. સાથે એક સંદેશ પણ આપતા ગયા: Farewell My Friend!

***

ઇંગ્લેન્ડ મારા માટે એક નવા અવતાર સમો દેશ નીવડ્યો. એક ભારતીય સૈનિક લંડનમાં હવે ‘ડાયાસ્પોરા’ના નવા અવતારમાં કેવળ નામધારી જીવ હતો. અમેરિકન લેખક Sloan Wilson દ્વારા આલેખાયેલા અનામી નાગરિક – A Man in a Grey Flannel Suit જેવો. લંડનની ટ્યુબ ટ્રેનમાં રાખોડી રંગના સૂટમાં પ્રવાસ કરતા હજારો વ્યક્તિઓમાંની એક. અહીં મારા ખભા પર મારી રૅન્કનું – અશોક-સ્થંભનું રાજચિહ્ન નહોતું. ભારતની યુનિવર્સિટીમાંથી મેળવેલી મારી સ્નાતકની ડીગ્રીની અહીં કોઈ કિંમત નહોતી. ઉંમરના ૪૭મા વર્ષે મારે નવેસરથી જીવન શરૂ કરવાનું હતું. નવી જિંદગી અને અનિશ્ચિતતાની મોટી ખાઈ મારી સામે નવા પડકાર લઈને ઊભી હતી.

હું તૈયાર હતો.

ભારતીય સેનાએ, મારી બીએસએફની કારકિર્દીએ મને જીવનના કોઈ પણ પડકારને ઝીલવા માટે તૈયાર કર્યો હતો. તેમણે મને એક લક્ષ્ય આપ્યું હતું. પિતાના સમય પરના હક્કના ખોયેલા ચાર વર્ષને અમારે સૌએ સાથે મળીને શોધવાના હતા. મારા જીવનના ચાર વર્ષમાંથી લુપ્ત થયેલા તેમના હાસ્યનો રણકાર, તેમના બાલ્યજીવનનાં તોફાન અને આનંદની પળોને પાછા મેળવવાનો મુશ્કેલ પ્રયત્ન કરવાનો હતો. હિમાલયના પહાડોમાં બાળકોના સાન્નિધ્ય માટે તલસતા જિપ્સીને પોતાના કૌટુમ્બીક જીવનના ખોવાયેલા અમૂલ્ય દિવસો શોધવાના હતા. આ વિચારોમાં અમે Arrivals Loungeના બહારના દરવાજા પર પહોંચ્યા.

હીથરો અૅરપોર્ટની બહાર અનુરાધા, કાશ્મિરા, રાજેન અને હું નીકળ્યા અને જોયું તો વાદળાં હઠી ગયાં હતાં

સૂર્ય ઝળહળી રહ્યો હતો.

***

અહીં જિપ્સીનું ભારત જીવન પૂરું થયું. જિપ્સીની આગળની જિંદગી એટલી રસપ્રદ નથી કે આપનો સમય બગાડીને મારું અપ્રેક્ષણીય જીવન ઉલેચવા લાગું. હા, મારા જીવનમાં કેટલાક પુણ્યાત્મા આવ્યા અને કેટલાક એવા મહાનુભાવ આવી ગયા જેમણે મારા જીવન પર ઘેરી અસર કરી. જીવન એક વધુ તક આપશે તો તેમની વાત ફરી કદી કહીશ. અત્યારે તો જિપ્સીના ઝાઝા કરીને જુહાર વાંચશો અને આપ સૌને ‘રામે રામ’ કહી કૃતજ્ઞતાના કેટલાક શબ્દો કહી આપની રજા લઈશ.

***

હું એક average કહેવાય તેવો સામાન્ય માણસ છું. તમારી પાડોશમાં રહેતા, તમારા સુખદુ:ખમાં સહભાગી થઈ તમારી ભાવનાઓને સમજી શકે તેવો માનવ. જીવનમાં થતી કોઈ વાત મને કષ્ટ પહોંચાડી શકે છે, તે અન્ય વ્યક્તિઓને એટલું જ દુ:ખ પહોંચાડી શકે છે, આ વાત હું જાણું છું. આ કારણે મેં હંમેશા પ્રયત્ન કર્યો છે કે મારા કોઈ વ્યવહારથી સામી વ્યક્તિને દુ:ખ ન પહોંચે. તેમ છતાં એક સનાતન સત્ય એ પણ છે કે માણસ ભૂલ ન કરે તો તે દૈવી હસ્તી કહેવાય. હું સામાન્ય માણસ છું. અનેક વાર અજાણતાં કોઈને દુ:ખ પહોંચાડ્યું હશે. જ્યારે મારી ભૂલનો મને અહેસાસ થયો ત્યારે મેં વ્યથિત વ્યક્તિની ક્ષમાયાચના કરી છે. મારા વડીલ સમાન ડૉક્ટર સાહેબે મને એક વાર કહ્યું હતું, “નરેન, તારા વ્યવહારમાં ભૂલ થઈ હોય અને તેથી કોઈને પીડા પહોંચી હશે તો તેમની માફી માગવામાં કદી પણ શરમ ન અનુભવવી. ક્ષમા માગવામાં આપણી માનવતા અને સંસ્કાર વ્યક્ત થાય છે. બીજી વાત: કોઈએ ક્ષમાયાચના કરી હોય તો તેનો સ્વીકાર કરવા માટે પણ એટલી જ ઉમદા grace અને humility હોવી જોઈએ. તેમાં જ માણસના અભિજાત સંસ્કાર અને ઔદાર્ય રહેલાં છે.”

સંવેદનશીલતા અને સહનશીલતાના સંસ્કાર મારામાં કોઈએ ઢાળ્યા હોય તો મારાં બાએ.

બાને અમે “બાઈ” કહીને બોલાવતા. જેવો મીઠો તેનો સ્વભાવ, એવો જ મધુર તેમનો અવાજ હતો. સુંદર અવાજે તેઓ પોતે જ લખેલા હાલરડાં ગાતાં. અમારા સગા-સંબંધીઓને ત્યાં સંતાન જન્મે તો તેઓ બાને હાલરડું લખવા અને તેને સૂર આપવાનું કહેતા.

બાની મહત્તા વિશે લખવાની મારી પાસે શક્તિ નથી. એક દિવ્ય જ્યોતિને તથા તેના પ્રકાશને કેવી રીતે વર્ણવી શકાય?

બાએ પોતાની આત્મકથા લખી. પંજાબથી અમદાવાદ ગયા બાદ તેઓ સાવ એકલાં પડી ગયાં હતાં. એકલતાના સમયમાં બાએ નોટબુકના પહેલા પાના પર શીર્ષક લખ્યું: “મારી જીવનકથા”

પોતાના હૃદયના અંતરંગની વાત કહેવા માટે તેમણે એક પાકા પૂંઠાની નોટબુકમાં “મારી જીવનકથા” લખી. તેમની શાંત મૂર્તિમાં કરૂણા અને ધૈર્યનો સાગર સમાયો હતો તે અમે કોઈ જોઈ ન શક્યા. ભલા, એક માછલું કેવી રીતે જાણે કે જે સાગરમાં તે રહ્યું, ઉછર્યું અને વિકાસ પામ્યું તે સાગર પર કેટકેટલાં તોફાનો અને સુનામીઓ આવી ગઈ? સાગરનું ઊંડાણ અમારા જેવાં નાનકડાં માછલાં કેવી રીતે માપી શકે? સાગરના ઉદરમાં અમે તો સુરક્ષિત રહ્યાં. અમારો આશ્રયદાતા સાગર તો અનંતના મહાસાગરમાં વિલીન થઈ ગયો. માછલાં તરફડ્યાં, પણ જીવી ગયાં. તેમનો પણ અંત તો આવવાનો જ છે, પણ ઋણસ્વીકાર કર્યા વગર કેવી રીતે જવાય?

બાએ અમારા પર કરેલા અનંત ઉપકારોનું આભારદર્શન કરવા એક નાનકડું કામ અમારા હાથે થયું: બાની આત્મકથા – “બાઈ”ને પુસ્તકાકારે પ્રકાશિત કરવાનું સદ્ભાગ્ય અમને પ્રાપ્ત થયું. વાચકો તથા સમીક્ષકોએ “બાઈ”ને વધાવી લીધું. ગુજરાતના સાહિત્યપ્રેમે એક અજાણી, અનામી મહિલાને પોતાના હૃદયમાં અનન્ય સ્થાન આપ્યું, તેમાં જેટલી મહત્તા બાઈની છે એટલી જ ગુજરાતના સાહિત્યપ્રેમી વાચકોની છે.

અહીં સૌ પ્રથમ બાઈને અંજલી આપી તેમના અનંત સ્નેહ-ઋણનો સ્વીકાર કરું છું. કોઈ આત્માને માતા મળે, અને તેમની કૂખમાંથી જીવ તરીકે જન્મ પામે, તો જ તેને માનવજીવનની ધન્યતા પ્રાપ્ત કરવાની તક મળે. બાએ મને જીવન આપ્યું, જીવન જીવતાં શિખવ્યું અને જે મૂલ્યો આપ્યાં, તેનો વારસો ચાલુ રાખવાનો પ્રયત્ન કર્યો. જો કે મોટા ભાગે તેમાં હું નિષ્ફળ થયો, પણ તેમણે આપેલા મૂલ્યોના થોડા’ક અંશને ફળીભૂત કરી શક્યો હઈશ તો પણ તેમના પુત્ર તરીકે મારું જીવન ધન્ય થયું ગણીશ.

મિત્રો, આવજો ત્યારે. આજે એક સૈનિક Last Post નહિ વગાડે. હજી શ્વાસ બાકી છે અને ‘મોડેસ્ટાઈન’ (મારી ફાઉન્ટનપેન) હજી મારો ભાર ઉપાડી શકે તેવી સ્થિતિમાં છે. બનશે તો સાહિત્યના અન્ય કોઈ ઓવારા પર મળીશું.

 

* * *

સંપર્કસૂત્રો :-

ઈ-મેલ: captnarendra@gmail.com

બ્લૉગઃ જિપ્સીની ડાયરી – http://captnarendra.blogspot.in/

Print Friendly
Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmailFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmailby feather

4 Comments

  • Vinod Patel says:

    શબ્દોમાં કેટલી શક્તિ હોય છે એ કેપ્ટન નરેન્દ્રભાઈનો આ સ્મરણ લેખ વાંચીને અનુભૂતિ થઇ.કુટુંબના નિભાવ માટે પત્ની અને બાળકોથી ચાર વર્ષનો વિયોગ વેઠી ભારતમાં એમની સૈનિક તરીકેની કારકિર્દી દરમ્યાન જુદી જુદી જગ્યાઓએ કરેલ જીવન સંઘર્ષ, ચાર વર્ષ બાદ વિસા મેળવી લંડન આવી પરિવાર જનોનું મિલન અને વિદેશમાં શરુ થયેલ એમનું નવું જીવન,એમનાં પૂજ્ય બાના સ્મરણો દ્વારા એમને આપેલ હાર્દિક શ્રધાંજલિ વિગેરે જીવન પ્રસંગો વિષે એમણે મન મુકીને રસસ્પદ શબ્દોમાં ચિતાર આપ્યો છે એ કાબીલેદાદ છે.
    આવા બીજા લેખો શ્રી નરેન્દ્રભાઈ તરફથી મળતા રહેશે એવી આશા સાથે એમને અભિનંદન અને શુભેચ્છાઓ.

  • Anila Patel says:

    Har pal jindagi ek nayi jung hai-avo anubhav maney thayo chhe, joke tamara jevo nahi pan pitajini sarsari nkorine karane varamvar bdalata sthalo, kyarek chhevadana sthaloma posting thay tyare pachha vatanama dada dadi sathe javanu ane bhanvanu. Pachhi vat pan marvano ke adhar(18) gamana pani pidha chhe.

  • pragnajuvyas says:

    અમારા મનની વાત શ્રી વિનોદભાઇએ લખી.સામાન્ય લોકોનો ખ્યાલ હોય છે કે સૈનિકોમા સંવેદનશીલતા અને સહનશીલતા ઓછા હોય છે પણ આપણા કેપ્ટન નરેન્દ્ર ફણસેને આ સંસ્કાર બાએ ઢાળ્યા તે આપણે તેમના લખાણોમા માણી શકીએ છીએ. તેમની આ પ્રેરણાદાયી વાત ‘આજે એક સૈનિક Last Post નહિ વગાડે…’આપણા બ્લોગ જગતમા આતાજી આ રીતે જીવી ગયા તેમ જીવનના આખરી દમ સુધી અલવિદા ના કરના …માણતા સહજ હાથ ઉઠે સલામ કરવા

  • samir dholakia says:

    Brilliant and sensitive piece of writing. You understand pangs of separation from motherland fully because you were a soldier and a immigrant twice over ! You have met many immigrants in your work and this all understanding and empathy is reflected in your writing .
    Thanks for this wonderful piece !

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Powered By Indic IME