-બીરેન કોઠારી

ડામરની સડક પર ઊનાળો ટકોરા મારી રહ્યો છે. ગરમીનો આરંભ થઈ ગયો છે, અને હજી એકાદ મહિનો વીતશે કે પાણીની તંગીના સમાચાર આવવાનો આરંભ થઈ જશે. દર ઉનાળે એની એ જ કથાનું પુનરાવર્તન થતું હોય એમ લાગે છે. હજી પાણીનું વ્યવસ્થાપન આપણે સમજ્યા નથી, સમજ્યા છીએ તો શીખ્યા નથી, અને શીખ્યા છીએ તો સ્વીકાર્યું નથી. કેટલાક વિસ્તારોમાં જળની અછત કાયમી સ્થિતિ જેવી હોય છે. મહારાષ્ટ્રનો મરાઠવાડા વિસ્તાર આખું વરસ પાણીની કારમી તંગી વેઠે છે, કેમ કે, આ ઉજ્જડ પ્રદેશમાં વરસાદ સાવ ઓછો વરસે છે. મરાઠવાડા વિસ્તારમાં જળની કઠણાઈઓ અને તેને લઈને ઉદ્‍ભવેલી વિચિત્ર પરિસ્થિતિની વાત અગાઉ આ કટારમાં કરવામાં આવી હતી. ગયે વરસે આ વિસ્તારમાં પીવાના પાણીની તંગી એ હદે પેદા થઈ હતી કે ત્યાં પાણીના ટેન્‍કર ભરેલી ટ્રેન મોકલવી પડી હતી.

તાજેતરમાં આ વિસ્તારના ખેડૂતોએ અપનાવેલી જળ વ્યવસ્થાપનના સફળ પ્રયોગની વાત જાણવા મળી છે, જે રસપ્રદ હોવાની સાથોસાથ પ્રેરક પણ છે. આ વાત મરાઠવાડ વિસ્તારના જાલના જિલ્લાના કડવંચી ગામની છે. વર્ષ 2015-16માં અહીં ફક્ત 412 મિ.મી. વરસાદ પડ્યો હતો, જે અહીંની વાર્ષિક સરેરાશના ફક્ત 60 ટકા જેટલો હતો. નવાઈની વાત એ છે કે આટલા ઓછા વરસાદ છતાં આ વિસ્તારની ખેતીને વાંધો ન આવ્યો. મરાઠવાડા વિસ્તાર છેલ્લા ચાર વર્ષમાં ત્રણ દુષ્કાળનો સામનો કરી ચૂક્યો છે, જેને લઈને અહીંના અર્થતંત્ર પર ઘેરી અસર થઈ છે. આમ છતાં કડવંચીની કૃષિ આવકમાં ઉત્તરોત્તર વધારો થતો રહ્યો છે. આ વિસ્તારનાં અન્ય ગામોમાં કૃષિઉપજ નહીંવત્‍ છે, જ્યારે કડવંચીના ખેડૂતોના ખેતરમાં પાક લહેરાઈ રહ્યો છે. આ કોઈ ચમત્કારને કારણે નથી બન્યું, પણ સૂઝબૂઝપૂર્વકના આયોજન અને અમલીકરણના પ્રતાપે શક્ય બન્યું છે.

અસલમાં 1995-96માં ‘મરાઠવાડા શેતી સહાય મંડળ’ નામના સંગઠનના ઉપક્રમે જાલનામાં કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્‍દ્રનો આરંભ કરવામાં આવેલો. તેના અંતર્ગત જાલનાથી અઢાર કિ.મી.ના અંતરે આવેલા કડવંચી અને તેની નજીકનાં વાઘરુળ તથા નંદપુર નામનાં બે ગામડાંઓને વૉટર શેડ પ્રોજેક્ટ માટે પસંદ કરવામાં આવ્યાં. એક દુષ્કાળગ્રસ્ત પ્રદેશમાં હોય એ તમામ વિપરીતતાઓ અહીં મોજૂદ હતી. ખેડૂતોની આવક ઓછી હતી, જમીનમાં કસ રહ્યો નહોતો અને તેને લઈને ખેતીની ઉપજની સમસ્યા હતી. આ કારણે લોકો આજીવિકા માટે સ્થળાંતર કરી રહ્યા હતા. નાના ખેડૂતોને જીવનનિર્વાહના ફાંફા હતા.

આ સ્થિતિમાં આયોજનબદ્ધ રીતે કાર્ય શરૂ થયું અને વૈજ્ઞાનિક ઢબે વૉટરશેડ મેનેજમેન્‍ટ પ્લાનનું અમલીકરણ કરવામાં આવ્યું. જમીનનું ધોવાણ અટકાવવા માટે ખેતરોના સીમાડે પાળા બનાવવામાં આવ્યા. ઊંચાણવાળા વિસ્તારમાં ટ્રેન્‍ચ ખોદાઈ. તેમાં માટી નાખીને વૃક્ષારોપણ કરવામાં આવ્યું. પાણી શોષી લે તેમજ પાણીનું રિચાર્જિંગ થઈ શકે એ રીતે ટ્રેન્‍ચ ખોદવામાં આવી. કુદરતી નાળા કે વરસાદી પાણીની નીકો પર માટીના પાળા બાંધવામાં આવ્યા. આ પાળાઓ વરસાદી પાણીના સંચયમાં ઉપયોગી નીવડ્યા. આ ઉપરાંત ગલી પ્લગ અને પથ્થરો ગોઠવેલી જાળીદાર દિવાલનાં બાંધકામો બનાવવામાં આવ્યાં. શક્ય હોય એ તમામ રીતે પાણીને વહી જતું અટકાવવું અને તેને જમીનમાં ઊતારવું એ મુખ્ય હેતુ હતો. નવ ચેક ડેમ બાંધવામાં આવ્યા. પચીસ કિ.મી. જેટલા પ્રવાહમાર્ગને પહોળો કરવામાં આવ્યો તેમજ તેને ઊંડો પણ કરવામાં આવ્યો. 347 ખેતતલાવડીઓનું પણ ખોદાણ કરીને તેની સંગ્રહક્ષમતા વધારવામાં આવી. હજી તેમાં વધારો થતો રહે છે.

વર્તમાન સ્થિતિ એ છે કે આ વિસ્તારના કુલ 455 ખેડૂતો વચ્ચે આશરે 600 કૂવાઓ છે. ઉદ્દેશ્ય એટલો જ કે વરસાદના એકે એક ટીપાનો સદુપયોગ થવો જોઈએ. આ પ્રોજેક્ટ પૂરો થયે પંદર પંદર વરસ વીતી ગયાં, છતાં આ પ્રયત્નોનું સુપરિણામ ખેડૂતો આજે પણ ભોગવી રહ્યા છે. આજે આ વિસ્તારમાં આદુ, મરચાં જેવી વધુ કમાણી કરી આપતી પેદાશની ખેતી થઈ રહી છે. કેટલાકે દાડમ પણ ઉગાડ્યાં છે. આમ છતાં, આ વિસ્તારમાં બદલાયેલી પરિસ્થિતિનો સાચો માપદંડ અહીં લહેરાતી દ્રાક્ષના બગીચા થકી કાઢી શકાય. અત્યાર સુધી મનાતું કે દ્રાક્ષના બગીચા નાશિક વિસ્તારમાં જ હોય, મરાઠવાડામાં તે શક્ય નથી. કારણ કે એક એકર વિસ્તારમાં દ્રાક્ષની ખેતી કરવી હોય તો આખી મોસમ દરમ્યાન દસેક લાખ લીટર પાણીની જરૂર પડે. આ વિસ્તારમાં ઉપલબ્ધ પાણીના જથ્થાના સંદર્ભે દ્રાક્ષની ખેતી સાવ સ્વપ્નવત્‍ ગણાવી શકાય. તેને બદલે જાલના વિસ્તારના દસ હજાર એકર જેટલા વિસ્તારમાં દ્રાક્ષના બગીચા છે. આમાંના દસમા ભાગ જેટલા કેવળ કડવંચી ગામમાં જ છે. આ ગામની ખેતીલાયક કુલ 3700 એકર જમીનમાંથી આશરે 1200 એકર જમીનમાં દ્રાક્ષના બગીચાઓ લહેરાય છે.

હવે અહીંના ખેડૂતોએ ટપકસિંચાઈ પદ્ધતિ પણ અપનાવી છે. એ માટે કરવું પડતું એક એકર દીઠ પચીસ હજાર રૂ.નું રોકાણ તેમણે કર્યું છે. કડવંચીના સોએ સો ટકા ખેડૂતોએ આ પદ્ધતિનો લાભ મેળવ્યો છે.

કડવંચીને જળ વ્યવસ્થાપનનું શ્રેષ્ઠ અને સફળ ઉદાહરણ કહી શકાય. આવા પાણીની અછતવાળા પ્રદેશમાં અસરકારક વ્યવસ્થાપન દ્વારા આવું પરિણામ લાવી શકાતું હોય તો અન્ય પ્રદેશોમાં તે કેમ ન લાવી શકાય? પાણીની છતવાળા પ્રદેશોમાં પણ તેના અસરકારક વ્યવસ્થાપનની જરૂર હોય છે. ખરેખર તો એ વિસ્તારોમાં તેની વધુ જરૂર છે, કેમ કે, પાણીની છત હોય ત્યાં વેડફાટ પણ વધુ હોય છે. પાણીનું મૂલ્ય અહીં સૌથી ઓછું હોય છે. આ હકીકત કેવળ ખેડૂતોને જ લાગુ નથી પડતી, ખેતી સાથે ન સંકળાયેલા અન્ય લોકોને પણ તે લાગુ પડે છે. પોતપોતાના સ્તરે, પોતપોતાની ક્ષમતા મુજબ સૌ જળ વ્યવસ્થાપન કરે, તેનો વેડફાટ અટકાવે તો તેનો લાભ પોતાને જ મળતો થાય. હવે ઘણી સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ આ બાબતે માર્ગદર્શન પૂરું પાડી રહી છે. ઈન્‍ટરનેટ જેવા હવે સૌથી સુલભ માધ્યમની પણ આ માટે મદદ લઈ શકાય. આજથી તેનો આરંભ થતો હોય તો કાલ પર તે ઠેલવા જેવું નથી, કેમ કે, પાણીના વપરાશની સાથેસાથે પુરવઠાની સ્થિતિ દિન બ દિન ચિંતાજનક બની રહી છે. ઉનાળામાં દુષ્કાળ જેવી પરિસ્થિતિ વેઠવી અને ચોમાસું આવે ત્યારે એ સ્થિતિને ભૂલી જવી મોટા ભાગના લોકોની નિયતિ છે. પાણીનું વ્યવસ્થાપન વિચારવાનો શ્રેષ્ઠ સમય અત્યારનો છે. એક જમાનામાં કહેવાતું કે નળિયાં સંચરવાનો શ્રેષ્ઠ સમય ઉનાળાનો છે. આનો અર્થ એ કે ચોમાસામાં વરસાદ પડે અને પાણી ટપકવા માંડે ત્યારે નળિયાં સરખાં કરવા ન બેસાય. તેનું આયોજન આગોતરું કરી રાખવાનું હોય. આ જ વાત જળ વ્યવસ્થાપનને પણ લાગુ પડે છે.

(શિર્ષકની કચ્છી કાવ્યપંક્તિનો અર્થ: ટીપામાં મહેરામણ માય, એ અચરજ કોને સમજાય!)


ગુજરાતમિત્ર’માં લેખકની નિયમિત કૉલમ ‘ફિર દેખો યારોં’માં ૨૩-૩-૨૦૧૭ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ લેખ


શ્રી બીરેન કોઠારીનાં સંપર્ક સૂત્ર:
ઇ-મેલ : bakothari@gmail.com
બ્લૉગ : Palette – અનેક રંગોની અનાયાસ મેળવણી || The Nostalgic Neuron


નોંધઃ લેખમાં રજૂ કરેલ તસવીરો જાલના વિસ્તારનીનેટ પરથી લીધેલ છે અને અહીં પ્રતિકાત્મક ઉપયોગ કરેલ છે.

Print Friendly
Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmailFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmailby feather

8 Comments

  • Maheshchandra Naik says:

    Very interesting,Great…..

  • shirish dave says:

    એક સંશોધનનો વિષય છે કે ખેડૂતો ખરેખર ખેતીને લગતી સમસ્યાને કારણે આત્મહત્યા કરે છે કે સામાજીક રુઢીઓ નિભાવવા ને કારણે આત્મહત્યા કરે છે?

    • Dipak Dholakia says:

      ઉધાર લીધેલા પૈસા પાછા આપવા એ પણ સામાજિક રૂઢી છે. એનું પાલન ન થઈ શકે તેમ હોય ત્યારે એ આત્મહત્યા કરે છે. એક તો એમને બહુ સલામત લોન મળતી નથી. બૅંકો લોન આપે છે પણ એમાં વિલંબ થાય તો ઢીલ મૂકવા તૈયાર નથી હોતી.ઉત્તર પ્રદેશમાં હમણાં ખેડૂતોનાં દેવાં માફ કરી દેવાયાં તે લાભ જેમની એક લાખ રૂપિયા સુધીની લોન હોય તેને મળશે. આવો લાભ લઈ શકે એવા કેટલા ખેડૂતો છે? ૯૨.૫ ટકા! આનો અર્થ એ કે માત્ર સાડાસાત ટકા ખેડૂતોની લોન એક લાખ રૂપિયા કરતાં વધારે છે. કુલ માફીની રક્મ? ૬૨ હજાર કરોડમાંથી ૩૦ હજાર કરોડ! આનો અર્થ એ કે માત્ર સાડાસાત ટકા ખેડૂતોએ ૫૦% કરતાં વધારે લોન લીધી.મુખ્યત્વે તો રોકડિયા પાક લેવા માટે જ લોન લેવી પડી હોય છે.
      આમ છતાં સામાજિક રૂઢીઓમાંથી ખેડૂત મુક્ત નથી એ હકીકત છે. એનો દોષી ખેડૂત છે? આપણે આશા રાખી શકીએ કે એ ક્રાન્તિકારી પણ બની જાય? આપણે પોતે સામાઅજિક રૂઢીઓમાંથી કેટલા મુક્ત છીએ? આત્મહત્યા નથી કરતા અને પૈસા છે. એથી શું સામાજિક રૂઢીઓ નિભાવવાનો અધિકાર મળી જાય, અથવા જરૂરી બની જાય? આપણા માટે એ અધિકાર હશે, પણ જેની પાસે પૈસા નથી હોતા એના માટે સામાજિક રૂઢીઑ ફરજ બની જાય છે.આ રૂઢીઓ નિભાવવાની ફરજને અધિકારમાં બદલવા માટે જ ખેડૂત રોકડિયા પાક લે છે, એના માટે લોન લે છે અને પછી આત્મહત્યા કરે છે.
      બાકી માત્ર ૫૭ કુટુંબો પાસે ૧ કરોડ ૫૪ લાખ કરોડ રૂપિયાની લોન પડી છે, જે એ પાછી નથી આપતા અને આત્મહત્યા પણ નથી કરતા, કારણ કે એમને સામાજિક રૂઢીઓ ઘડવાનો અધિકાર છે. આની સાથે માત્ર ૩૦ હજાર કરોડની લોનની માંડવાળ અને ૯૨.૫ % આંકડાની સરખામણી કરીએ.

      • મૂળ સવાલ તો નાણાં અને તે ભરપાઈ ન કરી શકવાની સ્થિતિનો છે. આત્મહત્યા કરવાની સ્થિતિ કોઈને ગમે નહીં. દીપકભાઈએ વિગતે જણાવ્યું જ છે.

  • એવા સમાચાર છે કે, રેલ્વે મિનિસ્ટ્રીએ પણ રેલ્વેમાં વેડફાતા પાણીને રિસાયકલ કરવાનું નક્કી કર્યું છે.

    વિશ્વ જળ દિન – ૨૨ , માર્ચ – ૨૦૧૭
    https://gadyasoor.wordpress.com/2017/03/22/water/

  • Piyush Pandya says:

    જૂની કહેવત ‘જરૂરિયાત અન્વેષણની જનની છે’ પ્રમાણે પાણીની ખેંચમાં થઈ રહેલો વધારો નવા નવા ઉપાયો વિકસાવવાની ફરજ પાડશે જ એમ માની શકાય. આવા લેખો જાગૃતિ કેળવવામાં ઉમદા ફાળો આપી રહ્યા છે.

  • Neetin Vyas says:

    ખુબજ અગત્ય ના વિષય પર આયોજન પૂર્વક કોઠાસૂઝ વાળા ખેડુતોએ એ પોતાની ખેતી સાચવવાની વ્યવસ્થા કરી તે બદલ માહિતી પૂર્ણ લેખ બાદલ શ્રી બિરેનભાઈ નો હ્ર્દય પૂર્વક નો આભાર. ટપક સિંચન થી ખેતી ઉપર ઇઝરાયેલ દેશ માં ઘણું સંશોધન થયું છે અને સફળ પ્રયોગો થયા છે એવું વાંચ્યું છે.વારસો પહેલાં વડોદરા ખાતે ના IPCL માં રસાયણો થી પદૂષિત પાણી (Effluent water treatment) ને પ્રોસેસ કરી તે પાણી થી શાકભાજી ઉગાડવાં સફળ પ્રયોગો થયેલા। આ જોવા માટે એક મંડળી છેક ઇઝરાયેલ થી આવેલી. રાત્રી ની ગાડીમાં મુંબઈ પાછા જવાના હતા, પણ દિવસ માં નવ ઇંચ જેટલો વરસાદ થવાથી વલસાડ પાસે પાટા ધોવાઈ ગયા. ટ્રેનો કેન્સલ થઇ, પેલું યહુદીઓને વડોદરા રોકાઈ જવું પડડ્યું. તેમાં એક સભ્યએ કોમેન્ટ કરી, “જો અમારા દેશમાં આટલો વરસાદ પડે ને તો અમે એક દાડામા ત્રણ વરસ ચાલે તેટલું પાણી ભરી લઈએ.”

  • પ્રતિભાવ આપનાર સૌ મિત્રોનો આભાર. ખેતીમાં પાણીની જરૂર મબલખ પડે છે એ કારણે ખેતીમાં વપરાતા પાણીની ચર્ચા ઘણી થાય છે. ઘરવપરાશનું વિચારીએ તો તેમાં પણ પાણીનો કેટલો વેડફાટ થાય છે? હજી તેને ઘટાડવા કે રિસાયકલ કરવા માટે સૌને સુલભ એવી પદ્ધતિ વિકસાવવા તરફ ખાસ ધ્યાન અપાયું નથી. આમ છતાંં, વખતોવખત આની ચર્ચા થતી રહે એ જરૂરી છે. તો જ એ તરફ સૌનું ધ્યાન પડશે.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Powered By Indic IME