કિશોરચંદ્ર ઠાકર

સામાન્ય રીતે એક સ્થળે જ ખોડાઈ રહીને પોતાનું આયખું પૂરું કરતાં ઝાડ- છોડ પણ પોતાના કુળને ફેલાવવા માટે પોતાનાં બીજને પ્રવાસ કરાવે છે. આ પ્રવાસ વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના પરસ્પરના અવલબંનનો પણ એક પુરાવો છે. આ પ્રવૃત્તિ આપણી આજુબાજુ સતત ચાલતી હોવા છતાં આપણું ધ્યાન તે તરફ દોરાતું નથી હોતું. જુદી જુદી યુક્તિઓ યોજીને વનસ્પતિ આ કામ કેવી રીતે કરે છે તે સમજાવતું વિદ્યાપીઠ વાચનમાળાનું એક પ્રકરણ નામે ”બિયાંની મુસાફરી” અહીં મૂકેલ છે.

બિયાંની મુસાફરી

માણસ એક દેશમાંથી બીજા દેશમાં જઈને વસે છે તે આપણે બધા જાણીએ છીએ. આપણા પૂર્વજો મૂળ હિંદુસ્તાનના વતની નહોતા એમ વિદ્વાનો કહે છે, ગુજરાતમાં આપણા પૂર્વજો પંજાબ, રજપુતાના, સિંધ વગેરે પ્રાંતોમાંથી આવ્યા હોય તેવો સંભવ છે. આજે પણ ગુજરાત, કાઠિયાવાડ અને કચ્છના ઘણા લોકો બહાર જઈને વસવાટ કરતા જોવામાં આવે છે.

પશુ-પક્ષીઓ પણ એક દેશથી બીજે દેશ જઈને રહે છે. યુરોપના દેશોમાં શિયાળો બહુ સખત હોય છે. તેથી ઉત્તરના દેશોમાંથી પંખીઓનાં ટોળેટોળાં દક્ષિણના ગરમ પ્રદેશો તરફ ઊડી જાય છે, અને વસંત ઋતુ શરૂ થાય ત્યારે પાછાં આવે છે. ઉંદરો અને ખિસકોલીઓની પણ આવી મુસાફરી ઇતિહાસમાં નોંધાયેલી છે.

વનસ્પતિને પણ પરદેશગમન કરવાની જરૂર પડે છે. એક છોડ જ્યાં ઊગે છે ત્યાંને ત્યાં જ મરે છે. જો એનાં બધા બી પણ ત્યાંને ત્યાં પડી રહે, તો તે એની છાયામાં ઊગી શકે નહિ અને તેનો વંશ વધી શકે નહિ. આથી પોતાનાં બિયા સ્થળાંતર કરી શકે એટલા માટે વનસ્પતિને અનેક પ્રકારની આશ્ચર્યકારક યુક્તિઓ લાધેલી છે.

પહેલાં તો દરેક વનસ્પતિ પોતાના એકેએક બીને જન્મથી જ તેની આજુબાજુ સખત કવચ પહેરાવી તેને ઉનાળા અને શિયાળા સામે ટકવાની શક્તિ આપે છે. નારિયેળ જેવા મોટા ફળમાં આ આપણે સહેલાઈથી જોઈ શકીએ છીએ. ટોપરાની આજુબાજુ કેવું સખત કાચલું હોય છે? એને ભાંગવા માટે નારિયેળને પથ્થર સાથે અફાળવું પડે છે. કેરીનો ગોટલો, બદામ વગેરે પણ સખત કવચમાં હોય છે, એ આપણે જાણીએ છીએ. આમ ટાઢ તડકામાં નાશ ન પામે એવું કવચ નાના મોટા દરેક બીને હોય છે. પાણીથી તો એને બીવાનું હોય જ નહિ. એ તો એનું જીવન. તેથી તેનું કવચ ગમે તેટલું સખત હોય, પણ પાણી સામે નરમ થઈ જાય છે.

કવચ તો લગાવ્યું, પણ મુસાફરી કરનારે થોડું ભાતું પણ સાથે રાખવું જોઈએ. બીને પાણી પીધા વિના ભૂખ લાગતી નથી. પાણી જુએ ત્યારે તેને તરસ લાગે છે, અને પાણી પીવા માંડે ત્યારે તેની ભૂખ ઊઘડે છે, કારણ કે પાણી પીવા માંડે એટલે તરત જ ઊગવાની તૈયારી કરવા માંડે છે. દરેક કવચને એક બાજુ મોં જેવું હોય છે, ત્યાંથી તે બીના અંદરના ભાગ સાથે જોડાયેલું હોય છે. ત્યાંથી જ એ પાણી પીએ છે. પાણી પીતાં જ એ ફૂલે છે અને અંદરથી એક ફણગો ફૂટે છે. ફણગાનો એક ભાગ જમીનમાં જઈ મૂળ કરે છે, અને બીજો જમીન બહાર આવી ફેલાય છે. પણ એટલું થતાં એને થોડો વખત જાય છે. કોઈને એક દિવસ જોઈએ, કોઈને બે ચાર દિવસ જોઈએ, તે વખતે ખોરાક વિના એ શી રીતે વધે? તેથી દરેક બીને તે જાતે જમીન અને હવામાંથી ખોરાક મેળવવા શક્તિમાન થાય ત્યાં સુધી ચાલે એટલો ખોરાક એની અંદર જ ભરેલો હોય છે. એ ખોરાક મુખ્યત્વે મેંદાની જાતનો હોય છે. નવો અંકુર એ ભાતું પહેલાં ખાઈ જાય છે.

નાળિયેરનું કોપરું કે બદામની મીંજ આપણે ખાઈ જઈએ છીએ ખરા, પણ જે નારિયેળ કે બદામ ઊગવા માંડે, તેનું ટોપરું અને મીંજ તે બીનો જ ખોરાક થાય છે. આપણે આ પરથી જોઈ શકીએ છીએ કે, દરેક બીમાંનો ખાવા જેવો પદાર્થ વનસ્પતિએ આપણા માટે મૂકેલો નથી હોતો, પણ પોતાના બચ્ચાં માટે મૂકેલો હોય છે. જો ટોપરું કે મીંજ કોઈ કારણે અંદરથી નાશ પામી જાય તો તે બી ઊગી શકે નહિ.

આમ કવચ અને ભાતું તો આપ્યાં, હવે એ બીને પરદેશ મોકલવાં શી રીતે? એમાં દરેક વનસ્પતિ તરેહ તરેહની ચતુરાઈ દેખાડે છે. ઘાસ જેવી વનસ્પતિનાં બીજો તો એટલાં બધાં ઝીણાં અને વજનમાં હલકાં હોય છે કે તેઓ ઘણુંખરું પવનની ગાડી કરીને જ જવાનું પસંદ કરે છે.

કેટલાંક બી એથી જરા ભારે હોય છે. તે એમ ને એમ ઊડે તો બહુ દૂર જઈ શકે નહિ. તેથી એમને બી સાથે ઝીણી ઝીણી પાંખો વળગેલી હોય છે. એ પાંખને લીધે એ હવામાં સહેલાઈથી ઊડીને મુસાફરી કરી શકે છે.

આકડો, કપાસ વગેરેનાં બીને એકાદ પાંખ પૂરતી થાય નહિ, એ તો મજાની દાઢી ઊગાડે છે. એ દાઢી એને હવામાં ઊડવા માટે પીંછાની ગરજ સારે છે. આપણે કપાસિયાની દાઢી ઉતારીને કાંતી કાઢીએ છીએ. પછી બાપડા કપાસિયા મુસાફરી કરી શકતા નથી. ધબ દઈને જમીન પર પડી જાય છે. કપાસનો છોડ એ દાઢી આપણાં કપડાં કરવા એનાં બીને આપતો નથી. પણ આપણને એની દાઢી ઉપયોગી થાય છે, એટલે લાખો મણ કપાસિયાને આપણે ચરખાથી બોડી કાઢીએ છીએ.

વળી કેટલાક છોડ તો પોતાનાં બીને જાણે હવાબંદૂકમાં મૂકીને ચારે બાજૂ ઊડાડી દે છે. એ બી શીંગોમાં થાય છે. અને એ શીંગો સૂકાય છે ત્યારે ફટાક દઈને ફાટે છે અને બીને ચારે બાજૂ ઊડાડી મૂકે છે. વટાણાની શીંગો એ જાતની કહી શકાય. તનમનિયા નામના વિવિધરંગી ફૂલો થાય છે તેની શીંગ એવી હોય છે કે, એને આંગળી અડાડતા બંદૂક ફોડી હોય તેમ તે ધડાકો કરે છે અને અંદરથી ઝીણાં ઝીણાં બી ચારે બાજુ ઊડે છે.

વળી કેટલાક ઘાસનાં બી મુસાફરી કરવા માટે જનાર આવનારને વળગી પડે છે. તમે ખેતરમાં જાઓ અને ભૂલેચૂકે એની પાસે ગયા હો, તો તમારા ધોતિયાને એ વળગી પડશે. પછી તમારી ગરજે તમે એમને ઉખેડીને કાઢશો. તમે એમને ગમે ત્યાં ફેંકશો તેની એમને ચિંતા નથી. પોતાના છોડથી થોડે દૂર ગયા એટલે એમનું કામ તો સર્યું. એવાં બી ને આપણે ‘કૂતરાં’કહીએ છીએ.

વળી, પેલા વીંછી જેવાં બીજ હોય છે, તેમને તો બે આંકડા હોય છે. એવું બી તમારા કપડામાં આંકડા ભેરવીને વળગી જાય પછી તમને ખબર પડે ત્યારે તમે ભલે એને ફેંકી દો. એને એ જ જોઈતું હતું.

કેટલીક વનસ્પતિનાં ફળ ઘૂઘરા જેવાં હોય છે. એમાં ઝીણાં ઝીણાં છિદ્રો હોય છે. પવનથી વાંકાચૂંકા વળીને તે ઊછળે, ત્યારે એમનાં છિદ્રોમાંથી એમના બી બહાર નીકળે. અફીણના ડોડામાંથી ખસખસ એ રીતે નીકળે છે.

કેટલાંક તો તરીને પણ મુસાફરી કરે છે. નારિયેળને માણસો વહાણે ચડાવી પરદેશ મોકલતા થયા તે પહેલાં, તે જાતે જ ઘણી વાર પરદેશ જતાં. અને એકાદ કિનારાને લાગી ત્યાંની જમીનમાં ઊગતાં. હજી તમે એમને એવું કરવા દો તો એમને એનું દુ:ખ નહિ લાગે.

કેટલાંક બીજ કાદવમાં દટાઈ જાય. તેમાંથી કાદવ ભેળાં એકાદ પક્ષીના નખ કે પંજાને વળગી પડે. પછી કાદવ સુકાઈ જાય અને પક્ષી પગ ખંખેરે તેટલી વારમાં તેમની કેટલાય ગાઉની મુસાફરી થઈ જાય!

ઘણાં બી ભાડું આપીને મુસાફરી કરે છે. એ પોતાની આજુબાજુ મીઠો રસ કે માવો કે બીજ રાખે છે. પ્રાણીઓ તે માટે તેમને ખરીદે છે. પછી રસ, માવો કે મીંજ ખાઈ જાય છે, અને બીજને ફેંકી દે છે. કેટલાંક બીને પક્ષી ગળી જાય છે પણ તેમનાં ચરકમાં તે નીકળી જાય છે અને તેથી ઊલટાં તે વધારે સારી રીતે ઊગે છે. આમ એ બી મફત મુસાફરી કરવાનું પસંદ નથી કરતાં. બધાય ફળોનાં બી એ જાતનાં હોય છે. ફળને લોભે પ્રાણીઓ તેમને મુસાફરી કરાવે છે.

પણ બદામ એ બાબતમાં જરા ભોળું બી છે અને જરદાળું તેથી ય ભોળું છે. માણસો અને પક્ષીઓ તેમનાં ફળ અને બી બન્નેને ખાઈ જાય છે અને કશું રહેવા દેતા નથી. પણ એમને ભોળા શું કામ કહીએ? એ તો પોતાનું સર્વસ્વ બલિદાન કરીને બીજાની સેવા કરે છે એમ કાં ન કહીએ? મનુષ્યોમાં સત્પુરૂષો એમ જ કરે છે ને! અને વનસ્પતિમાં બદામ બહુ પૌષ્ટિક બી છે, એમ સૌ કોઈ જાણે છે.


શ્રી કિશોરચંદ્ર ઠાકરનું ઇ-પત્રવ્યવહાર સરનામું: kishor_thaker@yahoo.in

Print Friendly
Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmailFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmailby feather

4 Comments

  • pragnajuvyas says:

    બિયાંની મુસાફરી અંગે નવી વાત પણ જાણી
    વનસ્પતિમાં બદામ બહુ પૌષ્ટિક બી છે, એમ સૌ કોઈ જાણે છે પણ તેના આ ગુણ પોતાનું સર્વસ્વ બલિદાન કરીને બીજાની સેવા કરે છે તે કારણે હશે.હવે તો હાઇબ્રીડ બી અને તેને પેટન્ટ કરાવી કમાણીનું મોટું સાધન બનાવાય છે
    અને સુબાબુલ જેવા ફ્રુટ, ફૉડર, ફરનિચર, ફર્ટીલાઇઝર અને ફ્યુયલમા કામ લાગતું હોવાથી વિશ્વમા ફેલાઇ ગયા

  • બહુ જ સરસ લેખ. વેગુ પર વિવિધતા વધતી જાય છે, એ જોઈ આનંદ આનંદ થાય છે.

    એક આડવાત…સૌથી વધારે વ સેવાભાવી ફળ – કેળું. કેળને એ કશાય કામનું નથી. માત્ર નવો અંકુર થડની નીચેથી ફૂટે, એનો એને હરખ. જીવન પૂરું થતાં પહેલાં જગતને કેળાંની ભેટ.

  • ASHWIN SHAH says:

    ખુબજ તલ્સ્પર્શિ અને માહિતિપુર્ન્ લેખ વાચિને આનન્દ થયો. લખાનની શૈલિ ગમિ.અભિનન્દન.

  • meena says:

    બહુ સરસ લેખ

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Powered By Indic IME