પૂર્વી મોદી મલકાણ

भकताभिमानी गणराज एकः ।
क्षेत्रे मठारत्ये वरदः प्रसन्नः ।
यस्तिष्ठती श्री वरदो गणेशः ।
विनायकस्त प्रणमामि भक्त्या ।।

જેમને પોતાના ભક્તો ઉપર ગર્વ છે, જે ગણોના અધિપતિ છે; જે મહડના શ્રી ક્ષેત્રમાં વાસ કરી રહ્યા છે, જેમનું રૂપ અધિ મોહક છે, એવા શ્રી વરદ વિનાયકજીને મારા શત શત પ્રણામ.

ઇતિહાસ:-

પ્રાચીન યુગમાં વિદર્ભ દેશમાં રહેતા ભીમરાજાને રૂકમાનંદ નામનો સ્વરૂપવાન પુત્ર હતો. જ્યારે આ પુત્ર યુવાન થયો ત્યારે તે પોતાના નગરનો યુવરાજ બન્યો. એક દિવસ યુવરાજ બનેલો રૂકમાનંદ શિકાર કરવાને માટે વનમાં ગયો. વનમાં આમતેમ ભટકતા ભટકતા રૂકમાનંદ વાચ્કન ઋષિના આશ્રમમાં પહોંચ્યો. જ્યારે તે આશ્રમમાં પહોંચ્યો ત્યારે વાચ્કન ઋષિ કાર્યાર્થે બહાર ગયા હતાં. રૂકમાનંદનું સૌદર્ય જોઈ ઋષિપત્ની મુકુંદા તેના ઉપર આકર્ષિત થઈ ગઈ તેણે રૂકમાનંદને કહ્યું કે મને તારા સુંદર રૂપની યાચના છે માટે મારી ઈચ્છાની પૂર્તિ કર. ત્યારે ઋષિપત્નીની વાત સાંભળી રૂકમાનંદે કહ્યું કે આપે મારી પાસે જે માંગ્યું છે તે અનુચિત્ત છે વળી આપ ઋષિપત્ની છો અને મારે માટે માતા સમાન છો માટે હું આપની ઈચ્છાની પૂર્તિ કરવાને અક્ષમ છું. રૂકમાનંદની વાત સાંભળીને મુકુંદાને ક્રોધ આવી ગયો તેણે રૂકમાનંદને શાપ આપતા કહ્યું કે તારો દેહ હવે સુંદર નહીં રહે તું હવેથી કુષ્ઠ રોગથી પીડિત થશે. ઋષિપત્નીના શાપથી ગ્રસીત રૂકમાનંદના દેહ ઉપર કુષ્ઠરોગ નીકળી પડ્યો. નિર્દોષ હોવા છતાં પણ પોતાની અવદશા થવાથી દુઃખી થયેલા રૂકમાનંદે કદંબ તીર્થમાં જઈ પ્રભુ ચિંતામણી વિનાયકજીની આરાધના કરી અને પછી તેમના આર્શિવાદ મેળવી શાપમાંથી મુક્તિ મેળવી. પરંતુ ઋષિપત્ની મુકુંદાની કામાતુર અવસ્થા જોઈ દેવરાજ ઇન્દ્ર પૃથ્વી પર આવીને રૂકમાનંદનું રૂપ ધારણ કર્યું અને ઋષિપત્ની મુકુંદાની ઈચ્છા પૂર્તિ કરી. દેવરાજ ઇન્દ્રથી મુકુંદાને એક ગૃત્સમદ નામના પુત્રની પ્રાપ્તિ થઈ ઋષિ વાચ્કનને પોતાની પત્નીના આ કાર્ય અજાણ હતાં તેમણે તે પુત્રને પોતાનું નામ અને શિક્ષણ આપ્યું. જ્યારે તે પુત્ર મોટો થયો ત્યારે તે એકવાર ઋષિઓની સભામાં ગયો ત્યારે ત્યાં રહેલા અન્ય ઋષિઓએ કહ્યું કે તારા પિતા ઋષિવર વાચ્કન નથી તું દેવરાજ ઇન્દ્રનો પુત્ર છે ત્યારે તે ક્રોધિત થઈ ઘરે આવ્યો અને પોતાની માતાને પૂછ્યું ત્યારે માતા દ્વારા પોતાના જન્મની કથા સાંભળીને તે અત્યંત વ્યથિત થયો અને તેણે પોતાની માતાને શાપ આપતા કહ્યું કે તારું કાર્ય કાંટા સમાન વૃક્ષ જેવુ છે માટે તું માતા હોવા છતાં કાંટાળી વેલીનું રૂપ લઈ કાટાંવાળા વૃક્ષ ઉપર આલિંગન આપીને રહેજે. પોતાના પુત્ર તરફથી મળેલા શાપને કારણે મુકુંદા પણ ક્રોધિત થઈ ગઈ તેણે પણ પોતાના પુત્રને શાપ આપતા કહ્યું કે તને મે અથાગ સ્નેહ આપીને મોટો કર્યો તેમ છતાં પણ તું દેહ અને સ્નેહની ભાવનાને સમજી ન શક્યો તેથી હું હે પુત્ર હું તને પણ શાપ આપું છું કે તારું હૃદય પાષાણ સમાન હોવાથી તને તારા જેવો જ પાષાણ હૃદયવાળો અને ત્રિલોકને ભય પમાડનાર ક્રૂર પુત્રની પ્રાપ્તિ થશે. આમ મુકુંદાનું વાક્ય પૂરું થતાં જ તે કાંટાયુક્ત વેલીમાં ફેરવાઇ ગઈ. પોતાની માતાને વેલીમાં ફેરવાઇ ગયેલી જોઈ ગૃત્સમદ ખૂબ લજ્જિત અને ઉદાસ થઈ આશ્રમ છોડી શ્રી ગણેશની તપશ્ચર્યાને માટે પુષ્પક વનમાં ચાલ્યાં ગયા.

વર્ષો સુધી શ્રી ગણેશની કઠોર તપશ્ચર્યા બાદ જ્યારે શ્રી ગણેશ ગૃત્સમદ પર પ્રસન્ન થયા. પ્રસન્ન થયેલા શ્રી ગણેશે ગૃત્સમદને વરદાન આપતા કહ્યું કે હે ગૃત્સમદ આપને પૂર્ણ બ્રહ્મજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થશે, આપનું નામ મારા એવા પરમ ભકતોમાં લેવાશે જેમાં સમસ્ત દેવો અને મનુષ્યો પણ આપનું પૂજન સહર્ષપૂર્વક કરશે. એટલું જ નહીં હે ગૃત્સમદ આપની ગણતરી વિદ્વાન વ્યાસસંગી ઋષિમુનિઓમાં ગણાશે. પ્રભુ શ્રી ગણેશ તરફથી મળેલા વરદાનથી પ્રસન્ન થયેલા પણ ઉદાસીન થયેલા ગૃત્સમદજીને જોઈ ભગવાન શ્રી ગણેશે સાંત્વન આપીને કહ્યું હે ગૃત્સમદ આપની માતાએ આપેલ એ શાપ નિષ્ફળ નહીં જાય પરંતુ હું આપને એ સાંત્વન આપું છું કે આપના પુત્રનો ઉધ્ધાર કરવા માટે સ્વયં ભગવાન શિવને આવવું પડશે. આ વન જ્યાં આપે તપ અને સાધના કરી છે તે સ્થળ પણ અતિ પવિત્ર અને પાવન ગણાશે. ત્રેતાયુગમાં આ સ્થળ મણિપુર, દ્વાપર યુગમાં માનક અને કલિયુગમાં ભદ્રકને નામે પ્રખ્યાત થશે. આ ક્ષેત્રમાં પ્રત્યેક ભક્તોની મનોકામના પૂર્ણ થશે.આ સ્થળનો ઇતિહાસ કહે છે કે ગૃત્સમદજીએ આ સ્થળે એક દેવાલય બનાવ્યું અને ભગવાન વરદ વિનાયકજીની સ્થાપના કરી. ગૃત્સમદજીને ત્યાં ત્રિપુરાસુર નામનો મહાપરાક્રમી પુત્ર થયો. જેનો વધ કરી ભગવાન શિવ ત્રિપુરારારી બન્યા.

વરદ વિનાયકજીની મૂર્તિ અને મંદિર:-

શ્રી વરદ વિનાયકજીની સ્વયંભૂ મૂર્તિ ૧૬૯૦ માં શ્રી પૌડકરજી ને ગામના એક તળાવમાંથી પ્રાપ્ત થયેલ હતી. આ મૂર્તિને થોડો સમય ગામના મંદિરમાં પધરાવવામાં આવી ત્યારબાદ ૧૭૨૬ માં પેશવાના સૂબેદાર શ્રી રામજી મહાદેવ બિવલકરજી દ્વારા વરદ વિનાયકજીનું મંદિર સિધ્ધ કરાવવામાં આવ્યું અને વરદજીની મૂર્તિને તે મંદિરમાં ફરી પ્રસ્થાપિત કરવામાં આવી. શ્રી વરદ વિનાયકજીની આ મૂર્તિ પૂર્વાભિમુખ છે. મંદિરની ચારે દિશાઑમાં બબ્બે હાથીઓની મૂર્તિઑ બનાવવામાં આવેલ છે. મંદિરની અંદર ઉત્તર દિશામાં ગૌમુખ બનાવવામાં આવ્યું છે જેમાંથી શ્રી ગણેશજી માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતું તીર્થ પડે છે. (ભગવાન શિવના મંદિરમાં રહેલા ગૌમુખની જેમ) મંદિરનો સભામંડપ ૮ ફૂટ લાંબો અને ૮ ફૂટ પહોળો છે. જ્યારે મંદિરના શિખરની ઊંચાઈ ૨૫ ફૂટ છે શિખર ઉપરના સોનાનો ઢાળ ચડાવવામાં આવ્યો છે. જે મૂર્તિ ગૃત્સમદને સ્થાપિત કરેલી તે જૂની મૂર્તિ ગર્ભગૃહની બહાર પ્રતિષ્ઠ કરવામાં આવી છે જ્યારે નવી મૂર્તિ ગર્ભગૃહની અંદર સ્થાપિત થયેલી છે. ગર્ભગૃહની અંદર પ્રવેશતાં જ સિધ્ધી-સિધ્ધીની મૂર્તિ નજરમાન થાય છે. મનોવાંછિત વર દેવાવાળા આ શ્રી વરદવિનાયકના મંદિરની વિશેષતા એ છે કે અહીં છેલ્લા ૨૦૨ વર્ષથી એટ્લે કે ઇ.સ ૧૮૧૨ થી અહીં એક નંદાદીપ અખંડિત રીતે પ્રકાશિત થઈ રહ્યો છે. રાયગઢ જિલ્લામાં આવેલ આ મહડ ગામ પહાડોની વચ્ચે વસેલ હોવાથી અહીં પ્રકૃતિક સૌંદર્ય પણ અતિ મનમોહક છે. પ્રાચીન યુગમાં આ સ્થળનું નામ “ભદ્રક” હતું જે અપભ્રંશ થઈ “મઢક” અને અંતે “મહડ” તરીકે પ્રસિધ્ધ થયું. મહડની આ પવિત્ર ભૂમિ પર અનેક ઋષિમુનિઓ સહિત અનેક ગણેશભકતોએ સાધના કરી હોવાનું મનાય છે. અહીનાં લોકજન્યમાં કિવદંતી છે કે મહાભારત ગ્રંથની રચના પૂર્વે મહર્ષિ વેદવ્યાસજીએ આ સ્થાને આવી ગણેશજીને પ્રસન્ન કરી ગ્રંથ માટે તેમની મદદ માંગી હતી.

ઉત્સવ:-

શ્રી વરદ વિનાયકજીની અહીં ત્રિકાલ પૂજા થાય છે. ભાદરવાની અને મહા મહિનાની મહાપૂજાના સમયે અહીં મેળો ભરાય છે ત્યારે અનેક ભક્તો અહીં ભેગા થાય છે. આ સમયે મહાભોગ થાય છે. શ્રી વરદ વિનાયકજીનું આ મંદિર કોંકણ પ્રાંતમાં આવેલ હોવાથી આ સ્થળ ખૂબ સુંદર છે. ગણેશોત્સવના દિવસ દરમ્યાન અહીં નાળિયેરનો પ્રસાદ ખાસ ધરવામાં આવે છે. લોકમાન્યતા છે કે તે ગણેશોત્સવ દરમ્યાનનો પ્રસાદ ખાવાથી નિઃસંતાન દંપતીને સંતાન પ્રાપ્તિ થાય છે.


પૂર્વી મોદી મલકાણ યુ.એસ.એ : purvimalkan@yahoo.com

Print Friendly
Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmailFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmailby feather

7 Comments

  • pragnajuvyas says:

    ॐ गं गणपतये नमः
    ॐ वक्रतुंडाय हुम्।

  • Dipak Dholakia says:

    પૂર્વીબહેન, તમારા લેખોમાંથી કોઈકને કોઈક ન જાણેલી વાત કે પુરાણ કથા જાણવા મળે છે. મુકુંદાની કથા અને ઇન્દ્રના કારસ્તાનની વાત ગૌતમ અને અહલ્યાની કથાને મળતી આવે છે. અહલ્યા સાથે પણ ઇન્દ્રનું જ નામ જોડાય છે.
    પરંતુ મુકુંદા કેટલી સ્વતંત્ર સ્વભાવની હશે તે જાણીને આશ્ચર્ય થાય છે. એ પોતે જ રુક્માનંદ પાસે જાય છે અને ઇન્દ્ર સાથે પણ સમજી વિચારીને સમાગમ કરે છે. પુત્ર ગૃત્સમદ ક્રોધે ભરાય છે ત્યારે એનો જવાબ તમે જે રીતે રજૂ કર્યો છે તે અભિભૂત થઈ જવાય એવો છેઃ “તને મે અથાગ સ્નેહ આપીને મોટો કર્યો તેમ છતાં પણ તું દેહ અને સ્નેહની ભાવનાને સમજી ન શક્યો…”કેટલી સ્વાધીન સ્ત્રી હશે, આ મુકુંદા!
    આભાર.

    • meena says:

      ભાઈ, પૂર્વીબેન તો પાકિસ્તાનમાં બેઠા છે અને હું રાહ જોઉં છુ તેમના આ વખતના પાકિસ્તાનના અનુભવોની.

    • pravina says:

      દીપકભાઈ,ઇન્દ્ર જે સ્વર્ગનો રાજા છે તેમ છતાં યે મુકુંદા, અહલ્યા, ઉર્વશી કોઈપણ સ્ત્રી પ્રત્યે ઇન્દ્રની નજર ક્યારેય સારી ન હતી તે વાત આપણાં પુરાણોમાંથી જોવા મળે છે. તેને હંમેશા કામતૂર દેવતા તરીકે જ ઓળખવામાં આવ્યાં છે, અત્યંત કામાતૂર વ્યક્તિને આપણો સમાજ તિરસ્કારથી જોવામાં આવે છે, અહીં સવાલ એ છે કે આવી કામાતૂર વ્યક્તિને આપણે દેવતા તરીકે કેમ ઓળખીએ છીએ?

  • ken says:

    Very good article!

    ભકતાભિમાની ગણરાજ એકઃ |
    ક્ષેત્રે મઠારત્યે વરદઃ પ્રસન્નઃ |
    યસ્તિષ્ઠતી શ્રી વરદો ગણેશઃ |
    વિનાયકસ્ત પ્રણમામિ ભક્ત્યા ||

    મિત્રો,
    સંસ્કૃત ના ષ્લોકો પણ ભારત ની સર્વ શ્રેષ્ટ ગુજનાગરી લિપિ માં લખી શકાય છે.

    મોટા ભાગની વૈશ્ચિક ભાષાઓએ તેમણી વર્ણમાળામાં જરૂરિયાત પ્રમાણે ફેરફાર કરેલ છે અને લખાણોમાં સૌથી આધુનિક મૂળાક્ષરનો ઉપયોગ કરે છે.
    કેટલાક વૈદિક સંસ્કૃત મૂળાક્ષરોને દેવનાગરી લિપિમાં સરળ બનાવ્યા છે અને કેટલાક દેવનાગરી મૂળાક્ષરોને ગુજનાગરી લિપિમાં ઝડપી લખાણ માટે સરળ બનાવેલ છે.
    પંડિતો દેવનાગરી લિપિ સિવાય અન્ય લિપિને પવિત્ર માનતા નથી ? કેમ ?ગુજરાતમાં બે લિપિ(ગુજનાગરી +રોમન) શિક્ષણ નું કોઈ વિચારતું નથી. કેમ ?

    આઓ મિલકર સંકલ્પ કરે,જન-જન તક ગુજનાગરી લિપિ પહુચાએંગે,
    સીખ, બોલ, લિખ કર કે,
    ગુજરાતી કા માન બઢાએંગે.
    ઔર ભાષા કી સરલતા દિખાયેંગે .

    બોલો હિન્દી લેકિન લિખો સર્વ શ્રેષ્ટ નુક્તા / શિરોરેખા મુક્ત ગુજનાગરી લિપિમેં !
    ક્યા દેવનાગરી કા વર્તમાનરૂપ ગુજનાગરી નહીં હૈ ?
    હિંદી લેખનમેં અધિક ગુજરાતી શબ્દોં કા પ્રયોગ કિજીએ ઔર પૈર નોટ (foot note ) મેં હિંદી શબ્દાર્થ લિખીએ !

    http://www.virtualvinodh.com/wp/aksharamukha/

  • સરસ માહિતી સભર લેખ.
    ————-
    મહડ ક્યાં આવ્યું ? વરદ વિનાયકનું મંદિર ક્યાં છે? આ માહિતી આપી હોત તો ઠીક રહેત.
    ———
    આવી લોકકથાઓ કાલ્પનિક વાર્તાઓ હશે. પણ એમને બાજુએ રાખીએ તો, એ જમાનનાની વાસ્તવિકતાઓ અને સમાજ જીવનનો થોડોક ખ્યાલ આવે. નીતિ/ અનીતિ/ કઠોર પરિશ્રમનો મહિમા વિ. એમાંથી ઉજાગર થાય છે. પુરાતત્વની શોધખોળ થાય તો એમાંના થોડાકનો અણસાર કદાચ મળે.

    • pravina says:

      સુરેશભાઇ, આપણા પુરાતત્ત્વની દિશા હંમેશા પુરાણોને ધર્મમાં જઈને ખોવાઈ જાય છે તેથી, આર્કિયોલોજિસ્ટોની દૃષ્ટિએ કેટલી શોધખોળ થશે તે તો કેવળ સમય જ કહી શકે. મહડ એ કરજત ખપોલી વચ્ચે છે.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Powered By Indic IME