અરવિંદ ભાંડારી

મેં ગઈ વખતે એમ લખ્યું હતું કે પ્રાથમિક ધોરણોમાં વાર્તા અને ગીતો કે અનેક પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા કેવી રીતે શિક્ષણ આપી શકાશે તેના નમૂના મૂકીશ. આ વખતે એક નમૂનો વાર્તાનો મૂકું છું. બાળકોને, અને કોઈ પણ ઉમરની વ્યક્તિને, વાર્તા ગમે છે. વાર્તા દ્વારા ઘણું આપી શકાય છે. પંચતંત્રની વાર્તાઓ આજે પણ એટલી જ ગમતી વાર્તાઓ છે. એ વાર્તાઓ પાછળ રાજકુમારોને દુનિયાદારીનું શિક્ષણ આપવાનો પ્રયાસ હતો. વાર્તા સાંભળતી વખતે બાળકોનું ધ્યાન એકાગ્ર પણ કહેનાર તરફ હોય છે. મારો અનુભવ મને કહે છે કે તોફાની બાળકો પણ વાર્તા સાંભળવા માટે ચૂપ થઈ જાય છે. જો તમે આમ કરશો તો હું એક સરસ વાર્તા કહીશ એમ કહીને કામ કાઢી લેનારા શિક્ષકો અને દાદાદીદીઓ છે. ચૉકલેટરસ કરતા વાર્તારસ ચડિયાતો છે.

મને યાદ આવે છે કે નાનપણમાં મારા બાપુજી અમને રાત્રે તારાઓ, નક્ષત્રોની ઓળખાણ કરાવતા. અગાસીમાં પથારીમાં પડ્યા પડ્યા એ ઓળખ સાથે અને એમની વાર્તાઓ પણ બાપુજી કહેતા. એ વાર્તાના પાત્રો અમારા સપનાઓમાં આવે. અમારા જીવનમાં એની સારી અસર રહેતી.

વાર્તા કહેવી એ કળા છે. ઘણા દાદા-દાદી સરસ વાર્તા કહે છે. ત્રીજી પેઢી સાથે જોડાવાની આ સરસ કડી છે. જે બાળકોને માતા-પિતા કે દાદા-દાદી વાર્તા કહે છે એ બાળકો નસીબવાન હોય છે.

શિક્ષક સારી વાર્તા સારી રીતે જો કહી શકે તો પચાસ ટકા કામ પૂરું થાય છે. એ વાર્તાનો ઉપયોગ એ વર્ગમાં કેવી રીતે કરી શકે છે એ વાતની સ્પષ્ટતા કરવા માટે મેં આ સાથે એક વાર્તા – ટીપાંઓની સફર – જોડી છે. એના નીચે મેં મારી નોંધ કમને લખી છે. મને એમ કે હું વાર્તા મૂકી દઊં અને બાકી બધું વાચકો પર સોંપી દઉં. પણ મારામાંનો શિક્ષક જીવ રહી શક્યો નહીં એટલે શું કરી શકાય તે પણ લખ્યું. વિજ્ઞાન, ગણિત અને ભાષા એમ સમન્વિત રીતે ભણાવવું હોય તો આવી વાર્તાઓ ખૂબ કામની છે. ગણિતમાં બાળકોને વ્યાવહારિક દાખલા (word problems) માં સૌથી વધુ તકલીફ પડે છે. વ્યાવહારિક દાખલા નાની નાની વાર્તા રૂપે મૂકીએ. બાળક વાંચશે તો એનું વાંચન સુધરશે. ગણશે તો ગણિત આવડશે.

ટીપાંઓની સફર

અષાઢ મહિનો ચાલતો હતો. આકાશમાં ચારે બાડુ વાદળાં ભેગાં થયાં હતાં. ક્યારેક જ વચ્ચે સૂરજના કિરણો દેખાતાં હતાં. વાદળામાં ભેગાં થયેલાં ટીપાં વચ્ચે વાતચીત ચાલતી હતી. એકબીજાને પૂછતાં હતાં, “તું ક્યાંથી આવ્યું?”બધાં જુદી જુદી જગ્યાએથી આવ્યાં હતાં. કોઈ દરિયામાંથી, કોઈ તળાવમાંથી, કોઈ નદીમાંથી તો કોઈ નાનકડા ખાબોચિયામાંથી પણ આવેલું હતું. દરિયમાંથી આવેલું બોલ્યું,

“ભાઈ, હું તો દરિયામાંથી આવું છું. પૂછો કેવી રીતે?”

“કેવી રીતે?”

“એ તો હું દરિયામે આમતેમ બીજાં બધાં મારા ભાઈબંધો જોડે ફરતો હતો. અમારામાંથી કોઈને માછલી પી જતી અને ચુઈમાંથી બહાર કાઢતી. અમારામાંથી પ્રાણવાયુ કાઢી લે એટલે અમારે પાછો મેળવી લેવો પડતો. કોઈ મોટી માછલી તો એકી સાથે અમારા જેવા અનેકને પી જાય અને પછી દરિયામાંથી બહાર માથું કાઢી ફુવારો ઉડાડે. અમને બધાને એ બહુ ગમતું હતું.”

“બહુ લાંબી દરિયા જેવડી વાત ન કર. જલદી કહે કે અહિંયાં કેવી રીતે આવ્યો.”

“એ જ તો કહું છું. જેઠ મહિનો આવ્યો અને એટલી ગરમી પડવા માંડી કે ન પૂછો વાત. અમે કેટલાક દરિયાની સપાટી પર હવા લેવા આવ્યાં અને શું કહું કે અમારા તો રામ રમી ગયા. અમે તો સાવ હલકા થઈ ગયા. હવા જેવા થઈ ગયા અને અધ્ધર જવા લાગ્યાં. ઊંચે ઊંચે જવા માંડ્યાં. જેમ ઉપર જઈએ તેમ બહુ બીક લાગવા માંડી. અમારામાંથી થોડાક અનુભવી હતાં. એમણે કહ્ કે બીવાની જરૂર નથી. પાછાં નીચે આવી જઈશું. પણ બીક તો ન જ ગઈ. હવે આ વાદળામાં ભરાયા છીએ. ખબર નથી પાછા દરિયાના ઘરે ક્યારે જઈશું.”

નદીવાળા ટીપાંનું પણ આવું કહેવું હતું. એમાંથી એક બોલ્યું, “હાં, બિલકુલ અમારે પણ એવું જ થયું. અમે તો ડુંગર પરથી દોડતા દોડતાં આવતાં હતાં. જરા થાક લાગ્યો એટે મેદાનવાળા ભાગમાં ધીમાં પડ્યાં. ત્યાં તો ગરમી કેટલી પડી ખબર છે? અમારો તો જીવ અધ્ધર થઈ ગયો. થોડીક વારામાં તો અમે પણ હવા જેવા થઈ અધ્ધર જવા લાગ્યાં. ઊપર ને ઊપર. તમારી જેમ ઑઅહીં આ કાળાડિબાંગ વાદળામાં ફસાયાં છીએ. નીચેનું કશું દેખાતું નથી. અમારું નદીનું ઘર ક્યાં હશે કશી ખબર પડતી નથી.”

તળાવવાળું ટીપું તો રડવામાંથી ઊંચું નહોતું આવતું. એ રડમસ અવાજે બોલ્યું, “મને કોઈ મારે ઘરે લઈ જાઓ ને! મને અહીં બહુ બીક લાગે છે. થોડી થોડી વારે આ વીજળીના કડાકા થાય છે. હું મરી જઈશ. કોઈ મને મારે ઘરે લઈ જાઓ ને!”

“તારું ઘર ક્યાં છે?”

“અમદાવાદના વસ્ત્રાપુરનું તળાવ.”

“અરે, કોઈ કહેતું હતું કે એ તો સાવ સુકાઈ ગયું છે. તું એકલું જઈશ તો સાવ શોષાઈ જઈશ. એના કરતાં અમારી જોડે રહીશ તો સારું રહેશે. આપણે બધાં સાથે ક્યાંક જઈને પડીશું અને સાથે રહીશું. “

“પણ મને તો તળાવ જ ફાવે છે. મને તળાવમાં જ પડવું છે.”

“પણ આપણને પૂછે છે કોણ કે તારે ક્યાં પડવું છે. આ વાદળું જ્યાં જાય ત્યાં જવાનું. અને મેં તો વાદળાને પૂછુયું તો એ કહે છે કે મારું પણ કશું ચાલતું નથી. પેલો પવનકુમાર છે એ ફૂંકે ત્યાં જવાનું. હવે તો આ વાદળાંમાં બેસીને જ્યાં હવાનું દબાણ ઓછું થાય, ઠંડક પડે ત્યાં આપણે જઈને પડવાનું. ફરફર, ઝરમર, ટપટપ કે પછી ધોધમાર.”

“તો પછી કહેવાનું કોને?”

“આ બધાના દેવ છે ઇન્દ્ર દેવ. એમનું જ બધું ચાલે છે.”

“પેલા ઇન્દ્રદેવને જ કહીએ. ચાલો એમની પાસે.”

“અરે એની પાસે ન જવાય. એની પ્રાર્થના કરાય.”

“તો ચાલો એમની પ્રાર્થના કરીએ.”

“પહેલાં નક્કી તો કરો કોને ક્યાં પડવાનું છે તે. ઇન્દ્રદેવ પૂછે તો વિચાર કરવા બેસીશું?”

“હાં. હા. વિચારી લો કે ક્યાં અને કેવી રીતે પડવું છે.”

“કેવી રીતે એટલે શું વળી?”

“એટલે કે બાર રીતે પડી શકાય છે. ફરફર કે ઝરમર. છાંટાં, ફોરાં, કરા, પછેડિયો અને નેવાધાર.”

“મને તો મોલિયાને રીતે પડવું ગમે. એ સારું કહેવાય છે.”

“એક રીત તો ઢેફાભાંગ પણ છે. અને બીજી રીત છે અરઘિયો.”

“અનરાધાર, સાંબેલાધાર અને હેલી. બાર રીત થઈ. બધાં પોતપોતાની જગ્યા અને રીત નક્કી કરો અને પછી ઇન્દ્રદેવને પ્રાર્થના કરો.”

“મને બધી રીત યાદ નથી રહી. તો મારે શું કરવાનું?”

“યાદ હોય તે રીતે પડવાનું કહેજે. સમજ્યો?”

(આ વાર્તા અહીં અટકે છે. શિક્ષક બધાં બાળકોને કહે છે કે તમે બધાં ટીપાં છો એમ સમજો. હવે તમારે ક્યાં અને કેવી રીતે પડવાનું છે તે વિચારીને કહો. દરેક બાળકે કહેવાનું છે. સમય કેટલો આપવો તે શિક્ષક નક્કી કરી શકશે. ઘરકામ તરીકે પણ વિચારવાનું કહી શકાય. જરૂર પડે તો શિક્ષક બાર રીત અથવા ચાર થી પાંચ રીતે સમજાવી શકશે. કેટલાક સ્થાન પણ આપશે – તળાવ, દરિયો, નર્મદા નદી, સાબરમતી નદી, તાપી નદી, ગામનું તળાવ, ખેતર, કૂવો, બગીચો, અગાસી વગેરે. એ વિચારવાનું છે કે તમને ગમતું સ્થાન કયું છે. ત્યાં તમને પડવું કેમ ગમશે?)

આ વાર્તામાંથી અનેક વાર્તાઓ સર્જાશે. દરેક વિદ્યાર્થી પોતાની વાર્તા કહેશે. શિક્ષક પણ પોતે એકાદ ટીપું બનીને વાર્તા કહી શકશે. આ વાર્તામાંથી ઓછામાં ઓછી બીજી ૧૫ વાર્તા બનશે.

આ વાર્તા દ્વારા શું શું કરી શકાશે તે સમજણાં શિક્ષકોને, વાલીઓને જરૂર નહીં પડે. પર્યાવરણ, જળચક્ર, મેઘના પ્રકાર, પાણીની જરૂર વગેરે અનેક વાતો આની સાથે સાંકળી શકાય તેમ છે. બાળકોની ઉંમર મુજબ વાર્તામાં ફેરફાર કરી શકાય છે. 12 મેઘની વાર્તા કોને કહેવી. કોને પાંચ રીત કહેવી એ નક્કી કરી શકાય છે. આપણી સંસ્કૃતિમાં “બારે મેઘ ખાંગા થયા” એમ કહેવાય છે તે બાર મેઘ કયા તે ઘણાને ખબર નથી તેની પણ આપોઆપ સમજણ આવી શકે છે. મેઘધનુષની વાત પણ આ વાર્તામાં જોડી શકાય છે.

ગુજરાતીમાં વરસાદનાં અનેક ગીતો અને લોકગીતો છે તે બધાં ગાઈ શકાય છે.

આ વાર્તા દ્વારા બાળકોના શ્રવણ અને કથન કૌશલ્યો ખીલવાનાં છે. બાળકોની કલ્પનાશક્તિ અને વિચારવાની શક્તિ ખીલવાની છે. મારી દૃષ્ટિએ એ મહત્ત્વનું છે.

કોઈ બાળક આ વાર્તાનું ચિત્ર દોરવા માગે તો દોરી શકે છે.

આ વાર્તાને સંવાદ કે નાટકરૂપે ઢાળી શકાય છે.

આમાંથી ગણિતના મોટી સંખ્યાના દાખલા પણ બનાવી શકાય છે. દા.ત.

“આકાશમાં એક મોટું કાળુંડિબાંગ વાદળ ઘેરાયું હતું. એમાં, આશરે ૧૦૮૯૦ ટીપાં હતાં. એ વાદળ આકાશમાં ફરતું હતું. એક ગામ એને દેખાયું. ગામના લોકો વરસાદ માટે પ્રાર્થના કરતા દેખાયા. ટીપાંઓને થયું કે ચાલો અહીં પડીએ. શરૂઆતમાં ૨૮૯૦ ટીપાં ઝરમર ઝરમર પડ્યાં. બાકીના પછી ધોદમાર પડ્યાં. તમે કહો કે કેટલાં ટીપાં ધોધમાર પડ્યાં હશે.”

—————————-

શ્રી અરવિંદ ભાંડારીનો સંપર્ક arvind18bhandari@gmail.com વીજાણુ સરનામે થઇ શકશે.

Print Friendly
Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmailFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmailby feather

5 Comments

  • pragnajuvyas says:

    “અનરાધાર, સાંબેલાધાર અને હેલી. બાર રીત થઈ. બધાં પોતપોતાની જગ્યા અને રીત નક્કી કરો અને પછી ઇન્દ્રદેવને પ્રાર્થના કરો.”
    આ રીતે ઇન્દ્રથી રાજકારણ અને ગણિતમા રસ જગાવાય
    દિલ્લીમા નરેન્દ્ર
    મુંબઇમા દેવેન્દ્ર
    દહેરાદુનમા ત્રિવેંન્દ્ર
    ચંડીઘડમા અમરેન્દ્ર
    ઇસ્ફાલમા વીરેન્દ્ર
    યુપીમા યોગેન્દ્ર
    ભારતની ધરતી પર કઇ પાર્ટીના કેટલા ઇન્દ્ર ધરતી પર આવ્યા ?
    એક વોટને એક ટીપુ ગણીએ તો કયા ઇન્દ્ર પર કેટલા ટીપા પડ્યા ?
    આમા કેટલા ઇન્દ્ર અનરાધાર, સાંબેલાધાર અને હેલી-વર્ષ્યા ?
    ધન્યવાદ શ્રી અરવિંદ ભાંડારીજીને

  • Sangita says:

    ખૂબ સરસ

  • Anila Patel says:

    Maja avi. Varsho pahela hu ” Bal masti “masikna tantrinu kam karti hati tyare ghana lekhako ane kavio saras majani nani nani ane bodhprad vartao ane kavitao mokalata tyare vachavani bahuj maja avati.

  • કમાલનો લેખ છે, અરવિંદભાઈ! શિક્ષકોએ બાળકોને શિક્ષણમાં રસ લેતા કરવા વાર્તાકથન જેવી અવનવી યુક્તિ -પ્રયુક્તિઓ વિચારતાં રહેવું જોઈએ.આપની વાતને અનુસરે તેવા શિક્ષકોની તાતી જરૂર છે. આવા શિક્ષકો આજે ક્યાં છે?

    જરાયે અતિશયોક્તિ વિના કહું છું, અરવિંદભાઈ! હું જો શિક્ષણ મંત્રી હોઉં તો આપનું સન્માન કરું અને આપના લેખને શાળાએ શાળાએ વંચાવું. આપની વાર્તા પાઠ્યપુસ્તકમાં શા માટે સમાવિષ્ટ ન કરાય?

    આપની વાત સાવ સાચી છે. આપ સૌ વાચકો બે જ મિનિટ ફાળવી મારા બ્લોગ “અનુભવિકા” પર નીચેની પોસ્ટ “પ્રણામ શિક્ષકોને” વાંચશો તો આપને અરવિંદભાઈની વાત તદ્દન સ્પષ્ટ થશે…. આભાર.
    https://gujarat4.wordpress.com/2007/01/09/pranaam_teachers/

  • સંઞીતા ચાવડા says:

    સરસ મજાની વાત છે આ પ્રકારના પ્રયોગો શિક્ષણક્ષેત્રે થાય છે પણશિક્ષકોની ઞુણવત્તા ક્યા? સરકારી શાળામા જવા કોઇ તૈયાર નથી ખાનગી શાળાના શિક્ષકો ઓછા વેતનથી મજબુરીથી નોકરી કરે છે તેમા સમાજનુ કોણ વિચારે?

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Powered By Indic IME