અશોક વૈષ્ણવ

‘મેક ઈન ઈન્ડિયા’,’બાય અમેરિકન’, ‘બ્રેક્ષિટ’ જેવાં ચલણી શબ્દસમૂહો એ માત્ર એકલદોકલ ઘટના છે કે પછી છે વિશ્વને એક ખૂણેથી બીજા ખૂણે સુધી વીસ્તરતો જતો એક ભાવિ પ્રવાહ? વૈશ્વિકિકરણની જોરદાર તરફેણ કરનરાંઓનો એક વર્ગ આને હજૂ હવામાં ઉડતાં તણખલાં ગણવાનું પસંદ કરે છે. કોઈક હવે ‘નવાંવૈશ્વિકિકરણ’ની કેડી કંડારાતી જૂએ છે તો કોઈક ‘અતિવૈશ્વિકિકરણ’નું નામ આપે છે.

વિવૈશ્વિકિકરણ શબ્દ સૌ પહેલાં ૨૦૦૨માં ફીલીપીન્સના લેખક વૉલ્ડન બેલો એ પ્રયોજ્યો એમ કહી શકાય. તેમનાં ૨૦૦૨માં પ્રકાશિત થયેલ પુસ્તક Deglobalization: Ideas for a New World Economyમાં તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે WTO દ્વારા પુરસ્કૃત વેપારના અંતરાયોનાં ઉદારીકરણ કે વિનિયમનથી વિકાસશીલ દિવસોમાં ગરીબી અને આર્થિક અસમાનતા વધારે ઘુંટાઈ જ છે. તેઓએ આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાં ભંડૉળ જેવી વિશ્વકેન્દ્રી સંસ્થાઓની પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ ધુંસરીમાંથી સ્થાનિક અર્થતંત્રને હળવાશ મળે તે મુજબની નીતિઓ પસંદ કરવાની સ્વાયત્તતાની હિમાયત કરી હતી.

હાવર્ડ બીઝનેસ સ્કુલના બીઝનેસ ઈતિહાસના પ્રોફેસર જ્યોફ્રૅ જી જોન્સ અત્યારના રાજકીય, આર્થિક અને સામાજિક સંદર્ભમાં જો કે વિવૈશ્વિકરણને ઐતિહાસિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં જૂએ છે. તેમનું કહેવું છે કે ગઈ સદીના બીજા દાયકાના અંતમાં અમેરિકન અર્થતંત્રની અચાનક જ આવી પડેલ મહામંદીનાં સૂચક તરીકે વૉલ સ્ટ્રીટનાં ધસી પડવાને પહેલું મોજું ગણવું જોઈએ. બીજું વિશ્વયુદ્ધ અને તે પછી સામ્યવાદનો વ્યાપક પ્રસાર કે અનેક જાતનાં અને ખાસ્સાં કડક નિયમનો જેવી પ્રતિક્રિયાત્મક અસરો દ્વારા એ મોજાંની અસરો વીસમી સદીના સાતમા દાયકાના અંત સુધી જોવા મળતી હતી. વીસમી સદી દરમ્યાન અર્થતંત્રને કારણે થયેલા ફાયદાઓ મોટા ભાગે અમેરિકા અને યુરોપ પૂરતા સિમિત રહ્યા. વીસમી સદીના મધ્ય સુધીમાં અણવિકસિત દેશોએ સામ્રાજ્યવાદની ધુંસરી ફગાવી દેવાને સ્વરૂપે પોતાની અપેક્ષાઓને દુનિયાને જણાવી. કાચા માલ અને મજૂરીના મૂળ સ્રોત સમા આ દેશોનાં અને આર્થિક રીતે વિકસિત અમેરિકા અને યુરોપનાં અર્થતંત્રોને WTO, IMF, World Bank જેવી આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થા વડે સાંકળવામાં આવ્યાં. સદીના અંતમાં એ વ્યવ્સ્થાની અંદર જ રહીને ચીન કે ભારત જેવા દેશોએ પોતાનો અલગ માર્ગ કંડારીને પોતાની પ્રગતિનો માર્ગ શોધ્યો. એ સમયે પણ વંચિતોની સંખ્યા મોટી જ હતી. આજે પરિસ્થિતિ એ છે કે વીસમી સદીમાં જેઓએ લાભ ખાટ્યો હતો તે દેશો પણ ૨૦૦૮ના આર્થિક ભૂકંપ બાદ આજે વંચિતની કક્ષામાં આવી રહ્યાં છે. એક સમયે જે બાબતો માત્ર અને માત્ર આર્થિક (કે ટેક્નોલોજી) અસરો પૂરતી જ મર્યાદિત ગણાતી હતી તે હવે સામાજિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં પણ જોવામાં આવે છે. અને માટે, જૂદાં જૂદાં રાજકીય ચશ્માં વડે તેનાં જૂદાં જૂદાં અર્થઘટનો કરાઈ રહ્યાં છે.

આ સદીના આ બીજા દાયકામાં ઘણું બધું ઘણું ઝડપથી બદલાઈ રહ્યું છે. ઇન્ટરનેટને કારણે વિશ્વ જેટલું જોડાયેલું દેખાય છે, સામાજિક માધ્યમોનાં આંતરિક પ્રવાહોનો અભ્યાસ કરવાથી તે નાના નાના તેટલું જ ટુકડાઓમાં વહેંચાયેલું પણ દેખાય છે.એટલું જ નહીં, બર્લિનની દિવાલના પતન બાદ ભૂરાજનીતિ પણ સમથળ બનેલી જણાતી હતી તેમાં પણ ફરીથી જગ્યાએ જ્ગ્યાએ પડ ઊંચકાવાં લાગ્યાં છે.

એનડીટીવીના પ્રોણોય રોય સાથેની વાતચીતમાં આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાંનિષ્ણાત રુચિર શર્મા વિવૈશ્વિકરણની અસરોનાં આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપાર, આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાંની ઉપલબ્ધિ, દેશાંતરવાસીઓની સંખ્યા અને પ્રકાર જેવાં પરિંમાણો પર પોતાના મંતવ્યો જણાવે છે. સમગ્ર ચર્ચામાં ઘણી બધી બાબતોને બહુ નક્કર કક્ષાએ આવરી લેવાઈ છે. પણ તારણ તો એ જ છે કે જે ગઈ કાલ સુધી ચાલ્યું તે આજે અને આવતીકાલે નહીં ચાલે.

વૈશ્વિકિકરણના પ્રવાહોને નામ કંઈ પણ આપો, દુનિયા હવે બદલી રહી છે તે વાત નિર્વિવાદ છે. જેમ રાષ્ટ્રની સરકારે બીજાં રાષ્ટ્ર સાથે વ્યવહાર કરવા માટે નવાં નવાં કૌશલ શીખવાં પડશે તે જ રીતે વ્યાપારઉદ્યોગે પણ હવે પછીથી પોતાની પ્રવૃત્તિઓને અસરકારપણે ચલાવતાં રહેવા માટે નવા અભિગમ અને નવાં કૌશલ એમ બન્ને દિશામાં નવું શીખવું પડશે.

પરંપરાગત અર્થમાં વૈશ્વિકિકરણે વેપારના આદાનપ્રદાનથી દેશ દેશની, સમાજ સમાજની દિવાલોને ખાસ્સી છિદ્રાળુ કરી કાઢી હતી. હવે પછીનાં વૈશ્વિકિકરણમાં વ્યાપાર ઉદ્યોગોએ આ દિવાલોની બન્ને બાજૂએ આવેલ – એ દેશના એ સમાજનાં લોકો માટે કામની વધારે તકો કે પર્યાવરણવાદીઓ કે માનવીય હક્કો માટે લડતાં લોકો જેવાં- ‘સ્થાનિક’ હિતોને ધ્યાનથી સાંભળવાં પડશે. વ્યાપાર ઉદ્યોગે તેમનાં નાણાંકીય હિતધારકો સાથેના વ્યવહારોમાં જે કક્ષાની પારદર્શિતાથી કામ કર્યું છે તેનાથી ઘણી વધારે પારદર્શિતા તેમણે આ ‘સ્થાનિક’ હિતો સાથેના વ્યવહારોમાં કરી બતાવવી પડશે. કોર્પોરેટ અભિશાસનનાં ડેશબોર્ડ પર વધારે વ્યાપક હિતોને સ્થાન આપવા સાથે પોતાની કામગીરીની અસરકારકતાના માપદંડો પણ ફેરવ્યાખ્યાયિત કરવા પડશે. પોતાના ગ્રાહકના સંતોષની માત્રા નાણાંકીય આંકડાઓમાં જોવા ટેવાયેલા સફળ વ્યાપાર ઉદ્યોગ અગ્રણીઓએ હવે સામાન્ય નાગરિકની સમાનતા, વિશ્વાસ, સન્માન કે અનુકંપા જેવી અપેક્ષાને સંતુષ્ટ કરવા તરફ ધ્યાન આપવું પડશે. ગઈ કાલ સુધી જેમને માત્ર ગ્રાહક તરીકે જોતાં હતાં તેને નાગરિક પરિવેશમાં સમજવાનું જરૂરી બની રહેશે. આજના વ્યાપાર ઉદ્યોગે સ્થાનિક મૂળીયાંને ઊંડા ઉતારીને વૈશ્વિક દિશાઓમાં વિકાસની પાંખો ફેલાવવાની છે.

નવાં વૈશ્વિકરણના ઈતિહાસનાં જે પ્રકરણો લખાઈ રહ્યાં છે તે લખાઈ ગયા પછીથી તેમાંથી શીખવાનો સમય નહીં મળે. હવે તો જેમ જેમ ઇતિહાસ લખાતો જશે તેમ તેમ જ તેમાંથી શીખતાં જઈને હવે પછીની વૈતરણીને પાર કરવાની છે.


મુખ્ય સંદર્ભ સ્ત્રોત:

Business leaders must learn to listenArun Maira

કેટલાક અન્ય માહિતી સંદર્ભ:

The myth of globalisation | Peter Alfandary

Deglobalization, or finding a way forward backwards Ludovic Lamant

We are in a deglobalization period: Business historian Geoffrey G. Jones

Off The Cuff With Ruchir Sharma: Global Economy And Its Trends


નોંધઃ અહીં મૂકેલ તસવીર પ્રતિકાત્મક છે અને નેટ પરથી સાભાર સૌજન્ય લીધેલ છે. તેના પ્રકાશનાધિકાર હક્કો મૂળ રચયિતાના અબાધિત રહે છે.

Print Friendly
Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmailFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmailby feather

20 Comments

  • samir dholakia says:

    Excellent article. I feel that globalization is not on retreat but it is being re-balanced

    • ઈતિહાસ જ્યારે ફેરઆંટો કરે છે ત્યારે તેનાં મૂળતઃ તત્ત્વો સરખાં હોય કે પછી તેનાં સ્વરૂપ એક્સરખાં હોય, પરંતુ કંઈક ક તો જૂદું હોય જ છે. ડીજિટલ ટેક્નોલોજીના યુગમાં વૈશ્વિકિકરણ કદાચ સાવ વિલુપ્ત નહીં જ થાય. આર્થિક બાબતોમાં સમય સમયની તાકીદ પ્રમાણે તેમાં બદલાવ થતા જ રહેશે. એ બદલાવ કેટલી હદે તેનાં સ્વરૂપ ફેરવશે કે ફેરફારો કેટલા જલદી બનશે તે પારખવાનું રહે છે.

  • મનસુખલાલ ગાંધી says:

    સરસ લેખ છે.

    મુળ વાત એ છે કે, જેમ જેમ વસ્તી વધારો થતો રહેશે, પણ, યંત્રીકરણ અને કંપ્યુટરાઈઝ વધતું જવાનું, તેમ તેમ નોકરીઓ પણ ઘટતી જવાની, કમાણી ઓછી રહેશે એટલે લોકોની ખરીદશક્તિ પણ ઘટતી જવાની, ખરીદશક્તિ ઓછી રહેવાથી ધંધામાં પણ ફરક પડશે…. ભવિષ્ય ઉજળું તો નથી લાગતું…

    • આભાર.

      વધતાં જતાં ઑટોમેશનને કારણે કેવાં ફેરફારો આવશે અને તેને પહોંચી વળવા માટે સામાન્ય માનવી પાસે કઇ કઇ આવડતો હશે તે જેટલી સમાજને સમજણ પડશે તેટલી તેની અવળી અસઓને ઓછી કરવાની શક્યતા છે.
      સૌથી પહેલું ટુંકા ગાળાનું પગલું કદાચ વિવૈશ્વિકરણ હશે!

  • pragnajuvyas says:

    અભ્યાસપુર્ણ લેખ
    પણ
    અમને વૈશ્વિકિકરણનાં વળતાં પાણીનો રવ સંભળાતો નથી
    કદાચ આ વાત શ્રી સમીર કહે છે તેમ સંતુલન સ્વરુપે આવશે

    • આભાર.
      વિવૈશ્વિકરણનો રવ ન સાંબળાતો હોય તેવો વર્ગ, આજે તો હજૂ, ઘણો છે.

      કોણ સાચું કે કોણ ખોટું તે તો આવનારો સમય જ કહેશે!

  • જે ગઈ કાલ સુધી ચાલ્યું તે આજે અને આવતીકાલે નહીં ચાલે…..દુનિયા હવે બદલી રહી છે.

    ક્યારે સ્થીર રહી હતી? ! સતત બદલાવ એ જ એક માત્ર સત્ય છે.

    લાંબી વાતો છોડીએ તો આપણા પોતાના જ જીવનમાં કેટલું બધું બદલાઈ ગયું નથી? એમ કહેવાય છે કે, હાડકાં અને મગજના ન્યુયુરોન સિવાયનો એક પણ કોશ છ મહિનાથી વધારે જૂનો નથી હોતો.

    જે બદલાવ સાથે તાલ મિલાવી શકે છે – તે જ જીતે છે. – ડાર્વિન.

    • બદલાવ હંએમ્શાં રહ્યો છે તે વાત તો સાચી જ છે.

      વૈશ્વિકિકરણને ઘણા બદલાવો ધીમેધીમે, કે ઘણી વાર બહુ ઝડપથી, દુનિયાને ખૂણે ખૂણે ફરી વળે છે. તેનું સ્વરૂપ તેમ જ તેની સામેના પ્રતિભાવ સ્થાનિક સ્તરે અલગ અલગ રહેવાના. જેનું સમ્ગ્ર પરિણામ વૈશ્વિક સ્તરે કંઈ ક નવુંજ બને છે અને એ ચકે ચાલુ જ રહે છે.

      દુનિયાના ઇતિહાસમાં વશિવિકરણનો સમય હજૂ બહુ નાનો ગણી શકાય એટલે તેની અસરોનાં તારણો કાઢવાં કદાચ વહેલું હશે. પણ એ પહેલાં જ તેનાં હોવા કે ન હોવા જેવી ચર્ચાઓ શરૂ થઈ ગઈ છે તે ખુદ જ એક મહત્ત્વનું તારણ છે.

  • Neetin Vyas says:

    ટુંકમાં અભણ, ગરીબ અને ભગવાન ભરોસે જીવતા લોકો માટે જીવવું દાળેદિવસે મુશ્કેલ થતું જશે જેમાં તેવા લોકોનો કોઇ વાંક કે ગુનો નથી, કરૂણ વાત તો એ છે કે આવું શુકામ થાય છે તેનું પણ તેમને લેશમાત્ર ભાન નથી,

    • ખરી વાત છે. દુનિયાનો મોટો ભાગ એવો હશે કે જે કંઈ રહ્યૂં છે તે કેમ થયું, તેમને કેમ કરીને થયું, તેમની સાથે શા માટે થયું તે તેઓ સમજી નહીં શકે અને તેમ છતાં તેમણે ટકી રહેવાય એવો પોષાણ્ક્ષમ રસ્તો શોધવો રહેશે.
      વધારાની વક્રતા એ હશે કે તેમને કારણે બીજાંને સર પહોંચતી હશે તેમને કદાચ ખબર જ નહીં હોય કે તેમનાં પગલાંઓની વૈશ્વિક સ્તરે કોને કોને શું શું અને કેવી કેવી અસરો પહોંચી છે કે પહોંચી શકે છે.

  • Dipak Dholakia says:

    હવે ખરેખર તો ગરીબાઈનું વૈશ્વિકીકરણ થવા લાગ્યું છે, સંપત્તિનું નહીં. સંપત્તિ ઓછાને ઓછા લોકોના હાથમાં કેન્દ્રિત થાય છે.અને ગરીબોની સંખ્યા દુનિયામાં વધતી જાય છે.

    • ઇતિહાસ ગવાહ છે કે સામ્યવાદ અને સમાજવાદ પણ આર્થિક અસામનતાના સંદર્ભે મૂડીવાદ કરતાં બહુ અંશે અલગ નથી પડી શક્યા.
      વિશ્વિકિક્રણને કારણે આર્થિક અસામનતાનાં પરિમાણો પણ વૈશ્વિક બની ગયાં છે અને માટે વધારે ચર્ચામાં છે.

      • આપે બહુ મહત્ત્વની વાત કહી. મૂડીવાદના ઉદય સાથે સમાજના નબળા વર્ગોને વાચા આપવામાંથી સામ્યવાદ – સમાજવાદના વિચારો ફૂલ્યા ફાલ્યા પણ તે આર્થિક અસમાનતાનો પ્રશ્ન ન ઉકેલી શક્યા.
        અશોકભાઈ! બાળપણમાં લાયબ્રેરીમાં ‘ફ્રી’ આવતું સોવિયેત દેશ વાંચતો ત્યારે મારું કુમળું મગજ ગ્લૉસી પેપર પર ચમકતાં ગુલાબી જીવનનાં દ્રશ્યો જોઈ હરખાતું. નાની ઉંમરમાં નહેરુના સમાજવાદ-પ્રેમને હોંશે હોંશે વખાણ્યો. કોલેજમાં ઇંગ્લિશ પાઠ્યક્રમમાં મેકિયાવેલીની ‘પ્રિન્સ’ અને કાર્લ માર્ક્સની ‘દાસ કેપિટલ’નો અભ્યાસ કર્યો. પછી તો બધા ભ્રમ ભાંગતા ગયા. ગોર્બાચેવના પેરેસ્ટ્રોઇકા અને ગ્લાસનોસ્તે બધા પડદા ખોલી દીધા. આર્થિક અસમાનતાને દૂર કરવા સામ્યવાદ વિકલ્પ નથી જ. મૂડીવાદનાં દૂષણો ઓછાં નથી પરંતુ મુક્ત વ્યાપાર અને ખુલ્લી સીમાઓ કદાચ વિશ્વના સર્વાંગી વિકાસ માટે પોષક છે. ભલે અનિર્વાર્ય ન હોય…
        વૈશ્વિકીકરણની મર્યાદાઓ છતી થઈ રહી છે ત્યારે તેનાં બદલાતાં સ્વરૂપ વિષે અર્થશાસ્ત્રીઓ, વ્યાપાર-ઉદ્યોગના મહારથીઓ, પોલિટિકલ લીડર્સ જ નહીં, સમાજના બુદ્ધિજીવી વર્ગે પણ જાગરૂકતા કેળવવી પડશે.

        • Dipak Dholakia says:

          હરીશભાઈ, સામ્યવાદ સફળ ન થયો તેનાં બાહ્ય કારણો છે જ પરંતુ હું માત્ર આંતરિક કારણોની વાત કરીશ. કાર્લ માર્ક્સે ઉત્પાદનનાં સાધનોની માલિકીની વાત કરી કે એ સાધનો મજૂરવર્ગના હાથમાં હોવાં જોઈએ. તેને બાદ કરો તો એણે મૂડીવાદી ઉત્પાદન પદ્ધતિ વિશે કંઈ ન કહ્યું.બન્ને વિચારસરણીઓ મોટા પાયાના ઉત્પાદનમાં માને છે, કેન્દ્રીકરણમાં માને છે. મૂડીવાદી રાજ્યની દખલ પસંદ નથી કરતો, માર્ક્સે કહ્યું કે રાજ્ય કરમાઈ જશે.
          મૂડીવાદમાં સ્પર્ધાને કારણે મોટી માછલી નાની માછલીને ગળી જાય છે અને અસ્ક્યામત ઓછા અને વધારે ઓછા લોકોના હાથમાં જતાં કેન્દ્રીકરણ થાય છે. બીજી બાજુ સોવિયેત રાજ્ય મોટી માછલીઓને ગળી ગયું અને પોતે જ ઉદ્યોગપતિ બની ગયું. કામદાર તો કામદાર જ રહ્યો. આવું થવાઅનું કારણ એ કે ઉત્પાદન પદ્ધતિ એ જ રહી. આમ રાજ્ય પોતે જ બધું ઉત્પાદન કરનારી કંપની બની ગયું. આથી સોવિયેત અર્થવ્યવસ્થાનું વિશ્લેષણ કરવું હોય તો મૂડીવાદી સમાજની કોઈ એક કંપનીને લાગુ પડે તે બધા જ નિયમો એને લાગુ પાડીએ તો પણ વિશ્લેષણ ખોટું નહીં પડે. સામ્યવાદ આ કારણે નિષ્ફળ ગયો.
          આનો અર્થ એ નથી કે મૂડીવાદ સફળ થયો છે. બીજી વાત એ કે બન્ને રાજ્યના ટેકાથી જ સબળ બને છે. ૨૦૦૮ની મંદીમાં ઉદ્યોગપતિઓને સરકારે જ બચાવ્યા! સરકારનો હસ્તક્ષેપ તો એમને પસંદ નથી પણ બધા નિયમો એમને ફાવે તેવા બનાવવા હોય તો રાજ્યની જરૂર પડે જ છે.
          ખરી જરૂર વિકેન્દ્રીકરણની છે.સંપત્તિ ઓછા હાથોમાં ન જઈ શકે તેવા કાયદાઓની જરૂર છે. અમુક ઉદ્યોગ ક્ષેત્રો નાના ઉદ્યમીઓ માટે અનામત રાખવાના કાયદા હોવા જોઈએ. આજે આપણા દેશમાં શું સ્થિતિ છે? ૨૦૧૪માં દેશની ૫૧ ટકા સંપત્તિ ૧ ટકાના હાથમાં હતી. ૨૦૧૬માં ૫૮ ટકા સંપત્તિ પર એ જ ૧ ટકાનો અધિકાર છે. આમ ૯૯ ટકા લોકો સરેરાશ ૭ ટકા ગરીબ થયા! ૧૯૯૧થી શરૂ થયેલી મનમોહન સિંઘની ઉદારીકરણની નીતિઓનું આ પરિણામ છે અને મોદી સરકારે એ જ નીતિઓ ચાલુ રાખી છે. મૂડીવાદી નીતિઓ સફળ થઈ છે એમ તો આપણે મધ્યમ વર્ગના લોકો જ કહેવાના, શ્રમિક કે ખેડૂત વર્ગ નહીં કહે.અને અખબારો આપણા અભિપ્રાય છાપે છે, મજૂર-ખેડૂતના નહીં. બીજી બાજુ આપણે અખબારમાં જે વાંચીએ છીએ તેના પરથી અભિપ્રાય બનાવીએ છીએ. આ ચક્ર ચાલ્યા કરે છે. એટલે હવા એવી ઊભી થાય છે કે મૂડીવાદી નીતિઓ સફળ રહી છે.

  • vijay joshi says:

    The malaise of globalization is not the trade itself but the fact that what is being touted as free trade is
    becoming more and more an unfair trade for many nations, hence a cry against this unfair globalization and movement towards nationalism across the globe.

    • વીસમી સદીના મધ્ય ભાગમાં જે દેશોનાં સંસ્થાનો ખતમ થતાં ગયાં તે ‘વિકસિત’ દેશોએ મુક્ત વ્યાપારની સમજ પોતાની સગવડ પ્રમાણે કરી છે તે વિષે કદાચ કોઇ અસહમતિ નહીં હોય.

      મુક્ત વ્યાપારની અમુક્ત અમલીકરણની રણનીતિને કારણે વૈશ્વિકિકરણ બદનામ થયું છે કે વૈશ્વિકિકરણને મુક્ત વ્યાપારને વધારે અમુક્ત કરવા પ્રયાસો થયા છે તે ્વિશ્લેષણ માટે ઘણો વિકટ વિષય મનાય છે.

  • મનનીય લેખ, અશોકભાઈ. વિચારવાલાયક મુદ્દો.
    વૈશ્વિકિકરણ એવાં જટિલ સ્તરોએ પહોંચ્યું છે કે તેમાંથી બહાર નીકળવાનો પ્રશ્ન જ નથી. હા, તેની વ્યવસ્થાઓનાં વર્તમાન સ્વરૂપમાં અવશ્ય પરિવર્તન આવશે.
    વૈશ્વિકિકરણને અસરકર્તા પરિબળોમાં વિશ્વરાજકારણનાં બદલાતાં સમીકરણોનું આગવું મહત્ત્વ છે. બ્રેક્ઝિટ પછીનું ઇયુ, અમેરિકા-રશિયા, અમેરિકા-ચીન, ચીન-ઉત્તર કોરિયા, રશિયા-ચીન-ઉત્તર કોરિયા .. આ બધા દેશોના સંબંધો અત્યારે ખળભખળ થઈ રહ્યા છે. આતંકવાદનો પ્રશ્ન તો વણૌકલ્યો જ છે. વિશ્વશાંતિને જેટલો છેલ્લાં સિત્તેર વર્ષોમાં ન હતો, તેવો ખતરો હાલ તો છે. આ જોખમ વધે તો વૈશ્વિકિકરણની વ્યવસ્થામાં ત્વરિત વમળો સર્જાશે.

    તા છેલ્લાં

  • આજે જ આ સરસ લેખ વાંચ્યો.મોડા પડવા માટે ક્ષમાયાચના. આખી દુનિયાને અસર કરતી આ વાત બહુ જ મહત્વની છે જ. આ સામ્પ્રત પ્રવાહની એક મહત્વની આડ પેદાશ ઉમેરું –
    ભલે ટ્રમ્પ સરકાર વિશે અલગ અલગ જાતનાં મંતવ્યો છે – પણ અમેરિકામાં નવો ઊભરી રહેલો ‘અમેરિકન રાષ્ટ્રવાદ’ આ પ્રવાહની સીધી અસરનું ફળ છે. કદાચ આવતા ચાર વર્ષોમાં એના કારણે આખા વિશ્વમાં અવનવા ફેરફારો આકાર લેશે , અને તેની બધે દૂરગામી અસર પડશે – એવું મારું માનવું છે.

    • આદર્શ મૂડીવાદી અર્થવ્યવસ્થાને અનુઅસરતા દેશ તરીકે વધારે સ્પર્ધાત્મક રહેવા પુરવટઃઆ સાંકળની ઓછી મૂલ્ય્વાન કડીઓને બીજા દેશોમાં કરાવી લેવાની નીતિના પ્રણેતા તરીકે અમેરિકને ગણવામાં આવે છે.ી માટે કરીને વેપાર અને જ્ઞાનની શક્ય તેટલી મુક્ત હેરફેર થાય તે માટે વર્ષો સુધી અમેરિકાએ વિશ્વમાં આગળ પડતી ભૂમિકા પણ ભજવી છે.
      આમ થવાનું એક આડ પ્રિણામ એ આવ્યું કે ત્યાંનો જે નીચેનો વર્ગ હતો તે પણ કામ માટેનાં કૌશલ્યની સ્પ્રધામાં ટકી રહેવા સક્ષમ નથી રહ્યો. ક્ષુલ્લક શારીરીક મજૂરી જેવાં કામો કરવાનું તેમને સામાજિક રીતે હીણપતભર્યું લાગે છે અને વધારે કૌશલ્યવાળાં કામ તેઓને આવડતાં નથી.
      આવી સમગ્ર પરિણામ્વાદી ઘટનામાં ‘અમેરિક્ન રાષ્ટ્રવાદ’ કેમ અને કયાં સ્વરૂપે મદાદરૂપ થશે તે તો આવનારો સમય જ કહી શકશે.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Powered By Indic IME