કિશોરચંદ્ર ઠાકર

દિલીપ રોયનું પુસ્તક ‘ચમત્કારો આજે પણ બને છે’ વાંચ્યા પછી મને મહાપુરુષ બનવાની આશા બંધાઈ. આથી મહાપુરુષોએ જે ફરજિયાત લખવી પડે છે તે આત્મકથા માટેનું એકાદ પ્રકરણ જો અત્યારથી લખાઈ જાય તો મહાપુરુષ બન્યા પછીનો મારો કિંમતી સમય બચી જાય તેવી દૂરંદેશી વાપરીને હું મારા પ્રાથમિક શાળાનાં સંસ્મરણોનું પ્રકરણ અત્યારે લખી રહ્યો છું.

જમાનાઓથી જેમ કહેવામાં આવે છે કે જૂનો જમાનો ખૂબ સારો હતો, તેમ નવી પેઢીને હંમેશા એમ પણ સાંભળવું પડે છે કે, “ભણતર તો અમારા જમાનાનું, બાકી બધી વાતો” જો કે તેમાં વાસ્તવિક્તા કરતાં વિસ્મૃતિ અને પોતાના ભૂતકાળ તરફના પક્ષપાતભર્યા પ્રેમનો ફાળો વિશેષ હોય છે.

ભાગ્યે જ કોઈ વ્યક્તિ કર્તરી પ્રયોગ કરીને કહી શકતું હશે, કે પોતે નિશાળમાં દાખલ થયો. કારણ કે દરેકને અનિચ્છાએ નિશાળમાં દાખલ કરવામાં આવે છે. એ સમયે ‘નિશાળમાં દાખલ કરવા’ની જગ્યાએ ‘નિશાળમાં બેસાડવા’ એમ કહેવાતું અને વિદ્યાર્થીને નિશાળિયો કહેવાતો. નિયમ તો તે વખતે પણ પાંચ વર્ષે બેસાડવાનો હતો, પરંતુ જેમ દર્દીને એક દિવસની લાંઘણ કરવાનું કહેવામાં આવે તો તે અધિક કાળજી લઈને બીજો દિવસ પણ ખેંચી કાઢે તેમ અમારા વાલીઓ તે સમયે એકાદ વર્ષ છૂટનું પણ ઉમેરતા. એથી અમને છ કે સાત વર્ષે નિશાળે બેસાડવામાં આવતા. શરત માત્ર એટલી કે ત્યાં સુધીમાં જાતે ચડ્ડી પહેરતાં આવડી જવું જોઈએ, નહિ તો કેટલાક કિસ્સામાં એકાદ વર્ષ લંબાઈ જતું.

પરણવા જતી વખતે જેમ હાથમાં નાળિયેર આપવામાં આવે છે, તેમ નિશાળમાં પ્રવેશતી વખતે પણ હાથમાં નાળિયેર આપવામાં આવતું. પરંતુ ઘોડે ચડતી વખતે જે સમજાતું નથી કે પોતે બંધનમાં જઈ રહ્યો છે તે નિશાળમાં પ્રવેશતી વખતે સમજાઈ જતું. આથી અમારો શાળાપ્રવેશ હાથમાં નાળિયેર અને આંખમાં આંસુ સાથે થતો.

તે સમયમાં શિક્ષકો માટે બાળકની જન્મતારીખ લખવાનો પ્રશ્ન મુશ્કેલ બનતો. કારણ કે ત્યારે હેપી બર્થડે જેવું કશું નહોતું. આથી વડીલોને જન્મતારીખ યાદ રાખવાની જરૂર નહોતી પડતી. શિક્ષકો વાલીને બે ચાર પ્રશ્નો જેવા કે “મોટા કરતાં આ કેટલો નાનો?, ઉનાળો કે શિયાળો?” વગેરે પૂછીને બને તેટલી નજીકની સાચી જન્મતારીખ લખી નાખતા. આ બધું શક્ય ન બને તો સરકારી પરિપત્ર મુજબ પહેલી જૂન અને યોગ્ય લાગે તે વર્ષ લખીને કામ પૂરું કરતા. પરંતુ મારાં માતુશ્રી નિરક્ષર હોવાના કારણે તેમની યાદશક્તિ સારી હોવાથી મારી સાચી જન્મતારીખ ચોપડે ચડી.

તે સમયે વર્નાક્યુલર ફાઈનલ(ટૂંકમા ‘ફાઇનલ’)ના નામે ઓળખાતી પરીક્ષા જે સાતમું ધોરણ ભણતાં ભણતાં જ આપવાની હતી તે પાસ કરે એટલે શિક્ષક બની શકાતું. એવા કિસ્સા પણ બનેલા કે પાસ થયેલ વિદ્યાર્થી ફાઇનલનું પરિણામ આવ્યા પછી બીજા દિવસે ટોપી પહેરીને જે શાળામાં પોતે ભણતો ત્યાં પહોંચી જતો. કારણ કે હવે તે વિદ્યાર્થી મટીને શિક્ષક બની ગયો હતો.

અમારું ગામ પછાત વિસ્તારમાં આવેલું છેવાડાનું ગામ હતું. આથી શિક્ષકોને ત્યાં સજા આપવા બદલી કરીને મુકાતા, તો કેટલાક ગુરુજીઓ વતનનો લાભ મળવાથી સ્વૈચ્છિક રીતે નિમણૂક મેળવતા. આથી અમારા શિક્ષણ ઉપર કાળ ઉપરાંત સ્થળનો પણ વિશેષ પ્રભાવ હતો.

શિક્ષકની યોગ્યતાનું માપ તે કેટલો માર મારી શકે છે તેનાથી નક્કી થતું. કેળવણીકારો માને છે કે વિદ્યાર્થીઓને શિસ્તમાં રાખવા માટે તેમને યોગ્ય રીતે ભણાવવા જોઈએ. પરંતુ જૂજ અપવાદોને બાદ કરતાં ગુરૂજીઓ તાડનનો શોર્ટ કટ પસંદ કરતા. કેટલાક શિક્ષકો સોટીને વિદ્યાલાકડી એવું નામ પણ આપતા!

એવા ગુરૂજીઓ પણ હતા કે જેઓ વિદ્યાર્થીઓની હાજરી પૂર્યા પછીથી થોડી વારમાં સમાધિ અવસ્થામાં આવી જતા. અમારો સાધારણ શોરબકોર તેમનો સમાધિભંગ કરી શકતો નહોતો. પરંતુ જ્યારે ઘોંઘાટ વધી જાય ત્યારે “હું કાચી નિંદ શીદ જગાડ્યો?” એવા પ્રેમાનંદના “કુંભકર્ણની નિદ્રા” પ્રકરણના બોલ યાદ કરીને જેમ કોમી તોફાન બાદ આખા વિસ્તારને દંડવા માટે હુલ્લડ વેરો નખાય તેમ વર્ગના બધા જ વિદ્યાર્થીઓને લાઈનમાં ઊભા રાખી ભગવાનનો પ્રસાદ મેળવતી વખતે રખાય છે તેમ હથેળી ખુલ્લી રખાવીને ફૂટપટ્ટીનો પ્રસાદ આપતા. ઘોંઘાટ કરનાર કે ન કરનારમાં તેઓ ભેદ કરતા ન હતા. આ કારણે આવી પ્રસાદીનો લાભ મને અનેક વખત મળ્યો છે.

એ વખતે તાસપદ્ધતિ ન હતી. એક વર્ગશિક્ષક બધા જ વિષયો ભણાવી શકે તેવી માન્યતા હતી. પરંતુ જ્યારે પણ ભણાવવાની ઇચ્છા થાય ત્યારે વર્ગશિક્ષક તો પોતાને મનપસંદ વિષય જ શીખવતા. એવા ગુરુજીઓ પણ જોયા છે કે જેમને કેટલીક કવિતાઓ કે પાઠ પ્રત્યે લગાવ હોવાથી વર્ષમાં તે કાવ્યો કે પાઠો ભણાવીને અભ્યાસક્રમ પૂરો કરતાં.

ગાંધીજીએ પ્રબોધેલ શારીરિક શ્રમનું મહત્વ પોતાના વતનમાં જ નોકરી કરતા અમારા ગુરુજીઓને વિશેષ સમજાયેલું. આથી કોઈ દિવસ આ ગુરુજીઓ પોતાને ત્યાં શ્રમજીવીઓના સંતાનોને ખેતી અનુષંગી કામ કરાવતા. આ રીતે તેઓ શ્રમનું શિક્ષણ આપવાનું અને ગુરુદક્ષિણા લેવાનું કામ એકીસાથે કરી લેતા.

આઝાદી પછીથી રાષ્ટ્રભાષા હિંદીનો વિષય દાખલ કરવામાં આવ્યો. પરંતુ તે વખતના અમારા શિક્ષકો વિષય તરીકે હિંદી શીખેલા તો નહિ, પરંતુ હિંદી અને ઉર્દુમાં ભેદ પણ કરતા નહિ. એક દિવસ કશોક ચોઘડિયા ફેર થવાથી આમારા શિક્ષકને વિચાર આવ્યો કે, ‘ચાલો બાળકોને હિંદી શીખવીએ’. આ માટે તેમણે એક જુનિયર તેમ જ ઉર્દુ જાણતા શિક્ષકને હુકમ કર્યો ”અબ્બાસ, આજે તું છોકરાઓને હિંદી શીખવી દે” અને અમે તે દિવસે હિંદી શીખી ગયા!

તે સમયમાં અમે ગવન્ડર શબ્દને જાણતા. પરંતુ એક ગુરુજીએ જ્ઞાન આપેલું કે એક બીજો શબ્દ ‘ગવર્નર’ પણ હોય છે. આ બન્ને શબ્દો વચ્ચેનો તફાવત સમજાવતા તેમણે જણાવેલું કે “સાયકલને જે હોય છે તે ‘ગવ‌ન્ડર’ કહેવાય અને રાજ્યના વડાને ‘ગવર્નર’ કહેવાય”!

એક અભ્યાસ મુજબ શાળામાં દાખલ થતી વખતનો બાળકની સર્જનાત્મક કુશળતાનો આંક અત્યારના શિક્ષણને કારણે પછીનાં પાંચ વર્ષોમાં ઘટીને દસમા ભાગનો થઈ જાય છે. કદાચ આ જ્ઞાન અમારા ઘણાખરા ગુરુજીઓને હતું. તેથી તેઓ અમને ભણાવાતા નહોતા. છતાં જો કોઈ વખત કોઈ આચાર્ય હાથ નીચેના શિક્ષક પાસે શિક્ષણ કાર્ય કરવા માટે આગ્રહ રાખે તો શિક્ષકનો જવાબ રહેતો “ છોકરાઓને ભણાવવાની કોઈ જરૂર નથી એ તો પડ્યા પડ્યા પાકી જશે.”

સાચે જ અમે જેટલા પણ પાક્યા છીએ તે પડ્યા પડ્યા પાક્યા છીએ. જ્યારે સાહેબ સમાધિમાં કે ગેરહાજર હોય ત્યારે શારીરિક નબળાઇ અને મારના ડરના કારણે અમે અન્ય વિદ્યાર્થીઓની માફક તોફાન કરી શકતા ન હતા. વિકલ્પે પાઠ્યપુસ્તક વાંચતા. તે વખતનાં પાઠ્યપુસ્તકો શિક્ષકની ગરજ સારે તેવાં હતાં. વળી પાઠ પૂરો થાય પછી ઝીણા અક્ષરે – ટિપ્પણી, અઘરા શબ્દોના અર્થ, ઉપરાંત ‘શિક્ષકોને”- એવાં લખાણ લખેલા વિભાગો આવતા, જેમાં શિક્ષકોને માટે સૂચનાઓ આવતી. આ સૂચના અમને જાતે ભણવામાં ખપ લાગતી.

જો કે મેં અગાઉ વર્ણવ્યા તેમાં અપવાદરૂપ શિક્ષકો પણ મળી આવેલા. તેમાં મોખરે છે બુટાજી શાર્દુલજી દોદરીઆ. જ્ઞાતિએ ચુંવાળિયા પગી. લોકોમાં આ જ્ઞાતિ ચોરી કરવા અને પગલાં જોઈને ચોરી પકડવા માટે જાણીતી હતી. પરંતુ શિક્ષકોમાં જ્યારે ભૂદેવોનો દબદબો હતો ત્યારે આ ચુંવાળિયા પગીએ માત્ર ઉત્તમ શિક્ષક જ નહિ પણ ઉત્તમ ચારિત્ર્યવાન વ્યક્તિ તરીકે પણ ગામમાં નામના મેળવી હતી. પરંતુ ખોટો સિક્કો સાચા સિક્કાને ચલણમાંથી નાબૂદ કરી નાખે છે તે ઉક્તિ ખોટી ન પડે એવી શુભ ભાવનાથી હિત ધરાવતાં તત્ત્વોએ બુટાજી સાહેબની બદલી કરાવી નાખેલી અને નિશાળનાં બાળકોને પુન: પડ્યા પડ્યા પાકવાનો લાભ મળેલો!

આજે બે ત્રણ વર્ષના બાળકને કારાગાર સમી શાળામાં કેદ કરાવી પોતાની મહત્ત્વાકાંક્ષાનો બોજ બાળકો પર લાદીને તેમનું બાળપણ છીનવી લેતાં માબાપો જોવામાં આવે છે, ત્યારે અમે અમારી જાતને નસીબદાર માનીએ છીએ. મનોમન આભાર પણ માનીએ છીએ અમારા ગુરુજીઓનો, જેમણે અમને પકવવા માટે ભલે વણસમજ્યે, પણ કૃત્રિમ કાર્બનનો ઉપયોગ ન કરીને જાતે જ પાકવાની તક આપી. અમારા વાલીઓનું પણ ઋણ કેમ ભૂલાય? જેમણે પોતે તો રોટી કપડાથી વિશેષ કોઇ મહત્વાકાંક્ષા ન સેવી કે ન અન્ય મહત્વાકાંક્ષાનો ભાર અમારા પર મૂક્યો. તેમની અનેક પ્રકારની વિડંબનાઓને કારણે તે વખતના શિક્ષણના ભરોસે અમને સોંપીને જાણ્યેઅજાણ્યે અમને સ્વતંત્ર રીતે વિકસવાની તક આપી.

૦-૦-૦

શ્રી કિશોરચંદ્ર ઠાકરના સંપર્ક માટેનું વીજાણુ સરનામું: kishor_thaker@yahoo.in

Print Friendly
Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmailFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmailby feather

4 Comments

  • Dilip shukla says:

    સરસ સંસ્મરણો હવે પછી કોલેજ જીવન વિશે લખશો !!!

  • Ashwin Shah says:

    આપણા ભૂતકાળમાં સરકાવી દેતો કટાક્ષ મય લેખ વાંચીને ખૂબજ આનંદ થયો. છાપામાં મોકલવા જેવો છે. ખૂબજ હળવી શૈલીમાં વાંચીને મજા આવી. ધન્યવાદ

  • samir dholakia says:

    Senior citizen can proudly boast that “in our time” at least education was not very popular but it was surely not a burden and source of tension. In fact we did not the meaning of the word “tension” .Only in college we felt tension !!
    Very good article with sweet memories and satire .

  • pragnajuvyas says:

    વ્યંગમા લખાયેલ સ રસ લેખે નૉસ્ટેલજીક યાદ તાજી કરી
    ધન્યવાદ

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Powered By Indic IME