(સુરતના કવિ શ્રી વિવેક ટેલર શબ્દોથી શ્વસીને ‘લયસ્તરો’ પર નીખરે છે. ‘વેગુ’ માટે જ નહિ, પરંતુ સમગ્ર સાહિત્યજગતમાં તેઓશ્રી ખ્યાતનામ સ્થાન ધરાવે છે. આજે તેમનાં ચાર મોનોઈમેજ કાવ્યો પ્રસ્તુત છે. સાથે સાથે ઓછા ખેડાયેલા આ કાવ્ય-પ્રકાર વિશેની માહિતી આપતો સંકલિત લેખ પણ સામેલ છે.

દેવિકા ધ્રુવ, ‘વેગુ’ સાહિત્ય સમિતિ)

* * *

કવિ શ્રી વિવેક ટેલરનાપડછાયાઉપરના મોનોઈમેજ કાવ્યો.

                ૧.
શરદપૂનમની રાતે
ચાંદો
આટલો નીચે
છે…ક મારા બાગમાં
આવડી મોટ્ટી ટોર્ચ લઈ કેમ ઉતરી આવ્યો છે ?
એનો પડછાયો શોધવા ?

 

                    ૨.
મોટા મકાનની ભીંતમાં
ચણાઈ ગયેલો મારો પડછાયો
એના પગ શોધે છે.

 

                   ૩.
પડછાયો જાણે છે કે
એની કાળાશ પણ
કોઈક ઉજાસને જ આભારી છે.

 

                      ૪.
મારા કરતાં તો મારો પડછાયો વધુ નીડર છે.
તને હજારો વાર ભેટે, ચૂમે છે.
હું તો
તને જોઈને જ પાણી પાણી થઈ જાઉં છું.

* * *

મોનોઈમેજ કાવ્યપ્રકાર

સંકલન : દેવિકા ધ્રુવ

કાવ્યના અનેક પ્રકારો છે. તેમાંનો એક પ્રકાર મોનો-ઈમેજ છે. ઈમેજ એટલે કલ્પન. અહીં કલ્પન એટલે બુધ્ધિપૂર્વકનું લાગણીસભર સંકુલ શબ્દચિત્ર. મોનો-ઈમેજનાં મૂળ ૨૦મી સદીની શરૂઆતમાં અંગ્રેજ-અમેરિકન કવિતાઓમાંથી મળે છે. ૧૯૦૯થી ૧૯૧૭ વચ્ચેના સમયગાળામાં જોરશોરથી તેની ચર્ચાઓ ચાલી. એના મુખ્ય પ્રવર્તક ટી.ઈ. હ્યુમ અને સૌથી મોટું પ્રદાન કર્યું, એઝરા પાઉન્ડ અને રીચાર્ડ એલિંગ્ટને. એઝરા પાઉન્ડ તો એમ કહે છે કે, It is better to present one image in a life time than to produce voluminous work. ત્યાંથી આપણે ત્યાં આ કલ્પનવાદ છઠ્ઠા-સાતમા દાયકામાં ઉતરી આવ્યો. જો કે, આ એક ઓછો ખેડાયેલો અને બહુ પ્રચલિત નહિ તેવો અછાંદસ ટૂંકી કવિતાનો પ્રકાર છે.

આપણે ત્યાં તેનાં જુદાં જુદાં નામો પણ વિચારવામાં આવ્યાં; જેમકે, કશુંક નવું કરવાની ધગશ રાખતા શ્રી મધુ કોઠારીએ તેનું નામ ‘નવકાવ્ય’ આપ્યું. કવિ શ્રી ઉમાશંકર જોશીએ ‘ભાવપ્રતીક’ કાવ્ય કહી બિરદાવ્યું. શ્રી સુરેશ જોશીએ ‘ચિત્રકલ્પ” કહ્યું, તો શ્રી ભાયાણીને તેના અર્થબોધ માટે “કલ્પન’ શબ્દ વધુ સચોટ લાગ્યો. શ્રી વિષ્ણુપ્રસાદ ત્રિવેદીએ “પ્રતિરૂપ” શબ્દ આપ્યો.

હવે આ મોનો-ઈમેજના બાહ્ય સ્વરૂપની વાત કરીએ. એ ગદ્યની જેમ લખાતું ટૂંકું સ્વરૂપ છે. લાઘવ પર ભાર મૂકતું ગદ્યદેહે આલેખાતું આ સ્વરૂપ છે. તેમાં નિરર્થક શબ્દોને સ્થાન જ નથી. કદાચ હાઈકુથી મોટું પણ તેમાં અક્ષરોની કોઈ નિશ્ચિત્ત સંખ્યા કે માત્રાઓની ગણતરી નથી. કોઈ જાતના છંદની યોજના પણ નથી. એ ગદ્યની જેમ લખાતું પદ્ય છે!! એનું આંતરિક રૂપ બહુ મઝાનું છે.

અગાઉ કહ્યું તેમ આમાં જે કલ્પન છે તે બે પ્રકારનાં હોઈ શકે. સ્મૃત અને કલ્પિત.

(૧) સ્મૃત-

પહેલાં જોયેલી કે અનુભવેલી કોઈ વસ્તુ કે કોઈ દૃશ્યોની છાપ મનોજગતમા, એની ચેતનામાં ક્યાંક સંગ્રહાઈને પડેલી હોય છે. તે છાપ ક્યારેક ફરીફરીને સળવળતી હોય છે. જ્યારે તે છાપને શબ્દોમાં ટૂંકાણમાં છતાં સ્પષ્ટ રીતે ઉતારવામાં આવે છે, ત્યારે તે મોનોઈમેજ કાવ્ય બને છે.

(૨) કલ્પન-

કવિ પોતાની કલ્પનાશક્તિ વડે, જોયેલાં કે જોવાતાં,અનુભવેલાં કે અનુભવાતાં દૃશ્યોમાં કલ્પના ઉમેરી કશુંક નવું નિર્માણ કરે તે કલ્પિત કલ્પન. એને અલંકારોથી મઢી શબ્દસ્થ કર્યું હોય. આમાં મૌલિકતા અને અર્થસભરતા વિશેષ હોય. અભિધા અને વ્યંજના બંને હોય. તેથી તેનો પ્રભાવ ભાવકના મનમાં ઉન્મેષ અને આનંદ જગાવે. An image is that presents an intellectual & emotional complex in an instant of time.

શ્રી યોસેફ મેકવાન લખે છે કે,કેલીડોસ્કોપમાં જરાક અમથા હલનચલનથી ચિત્ર-વિચિત્ર મોહક રંગોના સંમિશ્રણવાળી જાતજાતની આકૃતિઓ –આકારો રચાય અને ચિત્તમાં આનંદનો દીવો ઝબૂક ઝબૂક થયા કરે, એવો કોઈ અસ્તિત્ત્વને ઝકઝોરતો અનુભવ કરાવે તે કવિનું કલાકારી કલ્પન.

ઉદાહરણ જોઈએ.

શ્રી મધુ કોઠારીનાં મોનોઈમેજ કાવ્યો :

                                  (૧)

કોમ્પ્યુટર
તને ચહેરો દોરતા આવડે છે?
તો મારા ચહેરામાં
મારી માતાનું મૌન.
ચીતરી દે
અને ચીતરી દે
મારામાં રહેલું બાળક.

                               (૨)

ચાંદની
મારા પર ફેલાઈ
ને હું બની ગયો બગલો.
હવે પકડ્યા કરું છું,
વિચારોની માછલી
આખી રાત.

* * *

કવિ શ્રી વિવેક ટેલરનાં સંપર્કસૂત્રો: 

મોબાઈલ – +91 98241 25355 

Email: dr_vivektailor@yahoo.com

Print Friendly
Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmailFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmailby feather

3 Comments

  • pragnajuvyas says:

    સુંદર કાવ્યો
    સુંસરતમ રસદર્શન
    ધન્યવાદ

  • મોનોઇમેજ કાવ્યો વિશેની સમજૂતી સવિશેષ સ્પર્શી ગઈ…

    આભાર…

  • Rajul Shah says:

    મોનોઇમેજ કાવ્યો માટે સરળ શબ્દોની આ સમજૂતી તેમજ શ્રી વિવેક ટેલર અને શ્રી મધુ કોઠારીના મોનોઇમેજ કાવ્યો-બંને ખુબ ગમ્યા.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Powered By Indic IME