સંસ્કૃતિની શોધમાં : ૧૩ : સૈદપુરનું માટીનું મ્યુઝિયમ

પૂર્વી મોદી મલકાણ “હિન્દુ ધર્મ ઔર ઉનકે ધર્મસ્થાનો પે પાબંદી હોગી તો વોહ લોગ (હિન્દુ) સર ના ઊઠા પાયેંગે.” ઇસ્લામાબાદ પાસે આવેલ મરગલ્લા પર્વતની તળેટીમાં આવેલ સૈદપુર ગામને ૨૦૦૬ માં પાકિસ્તાન સરકાર દ્વારા હિસ્ટોરીક ટૂરિસ્ટ સાઇટનો દરજ્જો આપવામાં આવેલો હતો.…

વિમાસણ : સંતોષી નર (કે નારી) સદાય સુખી ?

–  સમીર ધોળકિયા આપણા વડીલો, ધર્માચાર્યો, વિચારકો હંમેશા કહેતા આવ્યા છે કે “સંતોષી નર સદાય સુખી”. પણ શું આ સાચું છે ? જીવનમાં આ વલણ અપનાવવા જેવું, સ્વીકારવા જેવું છે? આ પ્રશ્નનો ઉત્તર હંમેશા મૂંઝવણભર્યો રહ્યો છે. એક બાજુ સંતોષની…

Science સમાચાર (૬૯)

દીપક ધોળકિયા (૧) આપણી આખી સૂર્યમાળાનો કોળિયો કરી જાય એવડું મોટું ‘ગાર્ગૅન્શુઆ’ બ્લૅક હોલ M-87 ગૅલેક્સીના કેન્દ્ર ભાગમાં વૈજ્ઞાનિકોએ એક જબ્બરદસ્ત બ્લૅક હોલ છે, જેની તસવીર દુનિયાએ સૌ પહેલી વાર આ વર્ષના ઍપ્રિલમાં જોઈ. વૈજ્ઞાનિકોએ એને ગાર્ગૅન્શુઆ (Gargantua) નામ આપ્યું…

લ્યો, આ ચીંધી આંગળી : એક અનોખા અખબાર ‘દમણગંગા ટાઇમ્સ’ના અગ્રલેખોનો સરસ સંચય

– રજનીકુમાર પંડ્યા પિસ્તાલીસ વર્ષ પહેલાની એક ઘટના હજુ ભુલી શકાતી નથી. ગુજરાતના એક બહુ મોટા કહેવાય તેવા નેતાના અવસાનના સમાચાર જામનગરના અતિ પ્રતિષ્ઠિત એવા સ્થાનિક, બલકે પ્રાદેશિક સાંધ્ય દૈનિક “નોબત “ના ટેલિપ્રિન્ટર પર સવારે દસેક વાગે ઉતર્યા ત્યારે હું…

શિવાજીની સુરતની લૂટ – પરિશિષ્ટ – કેટલીક ઐતિહાસિક માહિતી

ઈચ્છારામ સૂર્યરામ દેશાઈ (૧) શિવાજીની સુરતની લૂટ સંબંધમાં ઐતિહાસિક પુરાવાઓ શા છે, તે વાંચનારની જિજ્ઞાસા તૃપ્ત કરવા માટે અત્રે રજુ કરવામાં આવે છે; ગ્રન્થકર્તાએ વાર્તાનો રસ ઝમાવવા માટે તેમાં શા શા ફેરફાર કર્યા છે તે આ ઉપરથી જણાશે. સુરતનું ભૌગોલિક…

બે ગ઼ઝલ

                      (૧) સૌ પ્રથમ તો ક્યાં જવું છે, એટલું નક્કી કરો,બસ પછી નક્કી કર્યું છે, એટલું નક્કી કરો. આમ તો બેઠા રહીયે તો ય ચાલે જિંદગી,ક્યાં સુધી આ બેસવું છે, એટલું નક્કી કરો? કોઇની નજદીક આવ્યા છો, પરંતુ આટલા?તાપવું કે…

સંગીતકાર સાથે મોહમ્મદ રફીનું પહેલું સૉલો ગીત : ૧૯૫૯-૧૯૬૦

સંકલન અને રજૂઆત:  અશોક વૈષ્ણવ ૨૦૧૬ના ડીસેમ્બર મહિનાથી આપણે મોહમ્મદ રફીના જન્મદીવસ [૨૪ ડીસેમ્બર, ૧૯૨૪] અને મૃત્યુતિથિની [૩૧ જુલાઇ, ૧૯૮૦] યાદમાં તેમણે જૂદા જૂદા સંગીતકારો સાથે તેમનાં સૌથી પહેલ વહેલાં સૉલો ગીતોને યાદ કરતી શ્રેણી શરૂ કરી છે. આ માટે…

ફિલ્મીગીતો અને આભૂષણો (૨)

નિરંજન મહેતા પાયલ ઉપરના ગીતો તા. ૭ જુનના લેખમાં અપાયા બાદ આ લેખમાં અન્ય આભૂષણો પર રચાયેલ ગીતોની નોંધ લીધી છે. ૧૯૫૦ની ફિલ્મ ‘મીનાબજાર’માં ચૂડીઓ પર ગીત છે. गोरी बाहों में चूड़िया काली सजालो रानी को, हो सजालो रानी को…

ચેલેન્‍જ.edu :: વિનિમયના પ્રવાહમાં મૂરઝાયો વિનયનપ્રવાહ

– રણછોડ શાહ રમત ચાલી રહી છે, મસ્ત છે સૌ દાવપેચોમાં હવે જિવાડશે કે મારશે સંશય?… સમય કહેશે.                                                                           – હિમાંશુ પ્રેમ આપણો સમાજ રૂઢિવાદી સમાજ છે. પ્રત્યેક પરિસ્થિતિ, સંજોગો કે ઘટનાઓને આપણે કોઈપણ વાદમાં ઢાળી દઈએ છીએ. જ્ઞાતિવાદ, જાતિવાદ…

સાયન્સ ફેર : એક એવું મટિરિયલ જે સ્પેસ શટલને રક્ષણાત્મક આવરણ પૂરું પાડશે

જ્વલંત નાયક કોઈ પણ વાહનની સપાટી પરનું આવરણ કેટલું મહત્વનું છે એ સમજવા નીચેના બે કિસ્સાઓ મમળાવો. કિસ્સો એક : જે લોકો કારમાં મુસાફરી કરે છે, એમનો અનુભવ છે કે ઉનાળાની કાળઝાળ ગરમીમાં તડકાના સીધા કિરણો વેઠતી ગાડીની બાહ્ય સપાટી…

ફિર દેખો યારોં : વ્યવસ્થાપન પાણીનું સહેલું કે માનવપ્રકૃતિનું?

-બીરેન કોઠારી પાણી વિશે વાત કરવાની, ચિંતનલેખો ઢસડવાની, તેની ઉપયોગિતા સમજાવતાં વક્તવ્યો આપવાની જેટલી મઝા છે એવી મઝા તેના વ્યવસ્થાપનના અમલમાં નથી એ હકીકત છે. દિવાળી જાય ન જાય કે તરત જળાશયોમાં પાણી ઓછું થઈ રહ્યું હોવાના છૂટક અહેવાલો શરૂ…

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ભાગ ૩: સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – પ્રકરણ ૪:: ૧૮૮૫થી ૧૯૧૫ – કોંગ્રેસના ભાગલા

દીપક ધોળકિયા ૧૯૦૫માં બનારસ (વારાણસી)માં કોંગ્રેસનું અધિવેશન મળ્યું તેમાં ગોપાલકૃષ્ણ ગોખલેએ જાહેરાત કરી કે કોંગ્રેસનું લક્ષ્ય એ છે કે જેમ બીજી બ્રિટિશ વસાહતોમાં સ્થાનિકના લોકો જ શાસન કરે છે તે જ રીતે ભારતમાં પણ ભારતીયોને શાસન મળવું જોઈએ. એમ્ણે એ…

વ્યંગિસ્તાન : મોટરસાઇકલનું સાઈડ સ્ટેન્ડ અને સમાજસેવા

કિરણ જોશી ‘સેવા’ શબ્દનો પ્રાસ જ્યારથી કોઈએ ‘મેવા’ સાથે મેળવી દીધો છે ત્યારથી સેવાની સાથે-સાથે સેવકો,સમાજસેવકો,સ્વયંસેવકો,પ્રધાનસેવકો ઈ.ની કિંમત કોડીની થઇ ગઈ છે.આ લોકો ભલેને ગમે તેટલી નિષ્ઠા અને નિ:સ્વાર્થપણા સાથે સેવાકાર્યમાં જોડાયેલા હોય;સમાજ તેમને ‘સેવાને નામે મેવા ખાનાર’ તરીકે જ…

વલદાની વાસરિકા : (૭૧) ખરેખર દીવાનું કોણ છે? – ‘જવલ્લે’ જ આવા લેખ (૩)

–વલીભાઈ મુસા આજે આપ સૌ સમક્ષ હું મારા ઉપરના શીર્ષકે દર્શાવેલ “જવલ્લે જ આવા લેખ” હેઠળ ત્રીજા આર્ટિકલ સાથે ઉપસ્થિત છું. અહીં આ વિભાગમાં તમે ખાસ પ્રકારના વિષયોને જોઈ શકશો, જે અંગે હું માનું છું કે મારા વાચકો તેમના તરફ…

હું તમને ચાહીશ

વૈશાલી રાડિયા “લેકર હમ દિવાના દિલ… લો ચલી મેં…”ના  અંતાક્ષરીના દેકારા વચ્ચે ભગવાનજી સરનો અવાજ બસમાં ગૂંજી ઉઠ્યો. “હવે આપણે ધોરડો પસાર કરી ખાવડા બોર્ડર પર પહોંચવા આવ્યાછીએ. અહીં પહેલી ચેક પોસ્ટ આવી ગઈ છે. દરેક વ્યક્તિ પોતાના ફોન, કૅમેરા,…

ગઝલાવલોકન -૧૦ – માનવીનો મિજાજ

સુરેશ જાની મેલું ઘેલું મકાન તો આપો !ઘૂળ જેવુંય ધાન તો આપો. સાવ જૂઠું શું કામ બોલો છો,કોક સાચી જબાન તો આપો. થોડો ઝાઝો હિસાબ તો આપો !ખોટો સાચો જવાબ તો આપો ! બાગમાં ભાગ છે અમારો પણ,એક વાસી ગુલાબ…

હાથીને ગોળીએ દીધો (૧૯૩૬) – જ્યોર્જ ઑર્વેલ :: (૧)

જ્યોર્જ ઑર્વેલ (મૂળ નામ એરિક આર્થર બ્લેર – જન્મ ૨૫-૬-૧૯૦૫ /\ અવસાન ૨૧-૧-૧૯૫૦) બહુખ્યાત અંગ્રેજ નવલથાલેખક, નિબંધકાર, પત્રકાર અને વિવેચક છે. સરળતા અને સ્પષ્ટતા, સામાજિક અન્યાય માટેની જાગૃતિ, એકહથ્થુ આપખુદશાહીનો વિરોધ, અને લોકશાહી સમાજવાદ માટે ખુલ્લો ટેકો તેમનાં લખાણોમાં દૃશ્યમાન…

ટાઈટલ મ્યુઝીક : ૧૩ : મીરા (૧૯૭૯)

– બીરેન કોઠારી કેટલાંક પાત્રો ઈતિહાસનો ભાગ મટીને ક્યારે દંતકથાનો હિસ્સો બની જાય છે એ કહેવું મુશ્કેલ હોય છે. આવાં પાત્રો લેખકોને સદાય આકર્ષતાં રહે છે, અને તેમના જીવનને એક યા બીજા દૃષ્ટિકોણથી દર્શાવવાનો પ્રયત્ન તેઓ કરે છે. કૃષ્ણના પાત્રને…

શિવાજીની સુરતની લૂટ – પ્રકરણ ૨૫ મું – બાદશાહી દરબાર

ઈચ્છારામ સૂર્યરામ દેશાઈ પાછું ફરેલું લશ્કર, નવાબના બાકી રહેલા લશ્કર સાથ ભેળું થયું, નવાબે પોતાની તરવાર હવે ફેંકી દીધી, અને બાજુએ જઈ પોતાની પ્રિયાને બગલગીરી કીધી, અને છાતી સરસી ચાંપી ચુંબન કરી પોતાના પ્રેમનો ઉભરો ખાલી કીધો, પણ આ વેળાએ…

ધગધગતી ધરતીના પીળા પથ્થરો અને ઉકળતું સૌંદર્ય [૧]

રેખા સિંધલ એક બાજુ ઉકળતા પાણીના ગરમ ઝરણાં અને બીજી બાજુ ઓગળેલી હિમનદીઓના વહેતા ઠંડાગાર નીર વચ્ચે ધરતીના હૈયામાં વહેતા લાવા અને ગરમ વાયુના દબાણને કારણે ઊંચે ઊછળતા ગરમ પાણીના અનેક ફૂવારાઓથી શોભતી અદભૂત સૌંદર્યવાન ધરતીના ખોળે રમતા જંગલી હરણાં,…

હુસ્ન પહાડી કા – ૯- સખી રી મેરા મન ઉલઝે તન ડોલે /\ રહેં ન રહેં હમ મહકા કરેંગે

– ભગવાન થાવરાણી પ્રથમ અઘરા ચડાણો સર કરી ઊંચાઈને આંબો પહાડી  આપમેળે  એ  પછી  પસવારશે તમને .. હિંદીમાં એક અનોખો શબ્દ છે  ‘ बतरस ‘ . વાતોનો આનંદ. આપણી ભાષામાં એને વાતોડિયાપણું, ગપાટા મારવા, ચોવટ કરવી, તડાકા મારવા, અલક-મલકનું હાંકવું…

“વી.યુ.સી.એ. – VUCA. સિધ્ધાંત”

હિરણ્ય વ્યાસ પ્રવર્તમાન ઉદ્યોગજગત એટલે જાણે કે યુધ્ધભુમિ. બદલાતી જતી નવીન તકનીક સાથે સ્પર્ધકો જાત જાતની વ્યૂહરચનાઓ કરી તરેહ તરેહની અદ્યતન ચીજવસ્તુઓ અને સેવાઓથી બજારોને ઊભરાવી રહ્યાં છે. ગ્રાહકોને આકર્ષવા વિવિધ વિજ્ઞાપનોની ઝુંબેશો ચલાવી ગળાકાપ સ્પર્ધામાં સપડાયેલું જગત. નવી નવી…

૧૦૦ શબ્દોની વાત : સુધારણા અને બગીચાનું જતન

તન્મય વોરા સુધારણા ક્યારે પણ કોઈ એક ગંતવ્ય મુકામ નથી, તે તો એક કુદરતી,સતત, અને અનંત સફર છે. આ વાતને સમજવા સુબ્રોતો બાગચીનાં પુસ્તક “ઉચ્ચ કામગીરી કરતો વ્યાપાર સાહસિક \The High Performance Entrepreneur”માંનું આ દ્રષ્ટાંત જોઇએ. એક જાપાની સાધુ બગીચાની…

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ભાગ ૩: સંઘર્ષનો નવો માર્ગ – પ્રકરણ ૩:: ૧૮૮૫થી ૧૯૧૫ – કર્ઝન અને બંગભંગ (૨)

દીપક ધોળકિયા ૧૮૮૬માં કોંગ્રેસનું બીજું અધિવેશન કલકત્તામાં મળ્યું તેમાં દેખાયું કે કોંગ્રેસ ધીમે ધીમે રાષ્ટ્રીય સંસ્થા બનવાની દિશામાં આગળ વધતી હતી. પહેલા અધિવેશનમાં માત્ર ૭૨ પ્રતિનિધિઓ હતા પણ બીજા અધિવેશનમાં ૪૩૬ પ્રતિનિધિઓ આવ્યા અને એ બધા કોઈ ને કોઈ સંસ્થા…

ફિર દેખો યારોં : ઐસે મનમૌજી કો મુશ્કિલ હૈ સમઝાના……

– બીરેન કોઠારી ‘બેગાની શાદી મેં અબ્દુલ્લા દિવાના’ જેવો રૂઢિપ્રયોગ પારકા લગ્નમાં ઊછળકૂદ કરતા, ગજા બહારનો ખર્ચ કરીને લાંબા થઈ જતા લોકો માટે કરવામાં આવે છે. ઊછળકૂદ અમુક અંશે વાજબી ગણીને ચલાવી લેવામાં આવે, પણ લગ્નમાં મૂળ ઉમેદવાર કરતાં બમણો…

કચ્છનું રણ અને આખ્યાયિકાઓ–૧૨ – વહ કૌન થી? ભાગ ૩

કૅપ્ટન નરેન્દ્ર ફણસે ત્રણેક મહિનાનો સમય વીત્યો. અરવિંદને વાર્ષિક રજા પર જવાનું થયું અને બટાલિયનનો ચાર્જ મારી પાસે આવ્યો.  એક દિવસ મને રીપોર્ટ મળ્યો કે એક રહસ્યમયી સ્ત્રી ટપકેશ્વરીના વગડામાંથી મહિનામાં કોઈક વાર રાતના બાર-એક વાગ્યાના સુમારે બટાલિયનના વિસ્તારમાં આવે…

(૭૩) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન – ૧૯ : દિલ-એ-નાદાન તુઝે હુઆ ક્યા હૈ (આંશિક ભાગ – ૧)

મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર) દિલ-એ-નાદાન તુઝે હુઆ ક્યા હૈ (શેર – ૧ થી ૩) પ્રાસ્તાવિક ગ઼ાલિબનાં સુખ્યાત સર્જનોમાં જેની ગણના થાય છે, તેવી આ ગ઼ઝલ નોંધપાત્ર છે અને લગભગ તમામ શેરની સરળ ભાષા હોઈ ઘણાને એ ગ઼ાલિબની…

સમાજ દર્શનનો વિવેક : આપણી લોકશાહી અને મતદાન: એક દૃષ્ટિકોણ

કિશોરચંદ્ર ઠાકર ભૂતપૂર્વ વડાપ્રધાન અટલ બિહારી બાજપાઈએ આપણા દેશનાં શાસન માટે પ્રમુખ પદ્ધતિની લોકશાહી અંગે ચર્ચા કરવાનું સૂચન એક વખત કરેલું. કેટલાક લોકોને એ પસંદ પણ પડેલું. પરંતુ એ ચર્ચા લાંબી ચાલેલી નહિ. એવો અભિપ્રાય જ સ્વીકૃત રહ્યો કે દેશમાં…

Science સમાચાર (૬૮)

દીપક ધોળકિયા (૧) ૧૫મી જુલાઈએ ચંદ્રયાન-૨ સફર માટે તૈયાર! આ મહિનાની ૧૫મીએ શ્રીહરિકોટાથી રાતના સવા-બે વાગ્યે ઈસરો ચંદ્રયાન-૨ છોડશે.. એ ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ પર ઊતરશે અને ત્યાં પાણીની શોધ કરશે. પાણી મળે કે ન મળે ભારત માટે છતી ફુલાવીને કહેવાની…

લ્યો, આ ચીંધી આંગળી : એક હાસ્યકલાકારની અતિગંભીર પ્રતિજ્ઞા

– રજનીકુમાર પંડ્યા હાસ્યકલાકાર જગદીશ ત્રિવેદીએ ૧૫ મી ઓક્ટોબર ૨૦૧૭ના દિવસે એના એકાવનમા વર્ષમાં પ્રવેશ કર્યો. સુરેન્દ્રનગરના એ દિવસના એક અનોખા સમારંભમાં એના અનોખા વાનપ્રસ્થ પ્રવેશ વિષે જે કોઇ બોલ્યા, એ બધાની સારવણી અને તારવણી થવી જોઇએ-થઇ. એ નિમિત્તે એક…

ખેતી (હિંદદેવીની પોતાના બાળકોને શીખામણ)

બ. ક. ઠાકોર રાજકાજ મૂકો ને પડતાં, નાખિ નજર જ્યાં પુગે નહિ. દરિયાપારે ગિરિયો પાછળ રાજરમત સંતાઈ રહી, બાલક મ્હારાં. શસ્ત્રઅસ્ત્ર ફેંકી દ્યો અગળાં, કર્યો ઘાવ જ્યાં ફળે નહીં : આગ વીજના ગોળા ફાડે પર્વત, તમ ક્યમ શકો સહી ?…

શિવાજીની સૂરતની લૂંટ : પ્રકરણ ૨૪ મું – બેવડો હુમલો – મણીનું પડવું – શિવાજીનું પાછું હટવું

ઈચ્છારામ સૂર્યરામ દેશાઈ દુમાલ આગળ સઘળી સેના લડવાને પાછી તૈયાર થઈ હતી. કંઈક નવરોઝના કાનમાં જણાવી સુરલાલ પોતાની સેનાને છૂટી પાડી બીજી બાજુએ વળ્યો. એટલામાં સાંઝ પડવા આવી ને બંને સેનાને વિશ્રામ લેવાની વધારે જરૂર પડી. સિપાઈઓ, હવે તો સઘળી…

પ્રથમ હરોળના અભિનેતાઓ માટેનાં મન્નાડેનાં ગીતો [૨]

સંકલન અને રજૂઆત:  અશોક વૈષ્ણવ ‘પ્રથમ હરોળના અભિનેતાઓ માટેનાં મન્નાડેનાં ગીતો’ની લેખમાળાના પહેલા મણકામાં આપણે મન્ના ડે એ દેવ આનંદ, રાજ કપૂર અને અશોક કુમાર માટે ગાયેલાં ગીતો સાંભળ્યાં છે. ‘૪૦ના દાયકાના અંત સુધીમાં મન્ના ડેનું શાસ્ત્રીય ગાયકીના ગાયક તરીકે…

पलને લગતાં ફિલ્મીગીતો

નિરંજન મહેતા पल એટલે કે ક્ષણ. અથવા બીજા અર્થમાં पल पल એટલે નિરંતર. આવા અર્થના કેટલાક ફિલ્મીગીતોની આ લેખમાં નોંધ છે. ૧૯૬૫ની ફિલ્મ ‘વક્ત’નું આ ગીત पल માટે સદાબહાર અને ફિલસુફીભર્યું ગણી શકાય. आगे भी जाने ना तू, पीछे भी…

સાયન્સ ફેર : ડેટા સાયન્સનું ભવિષ્ય ઓટોમેટેડ મશીન લર્નિંગમાં રહેલું છે

જ્વલંત નાયક ઇલેક્શન વખતે સેફોલોજીસ્ટ્સની જાતજાતની આગાહીઓ વિષે ચર્ચાઓ ચાલતી રહી. પરંતુ આવી ચર્ચાઓમાં ઘણીવાર મહત્વનો મુદ્દો વિસરાઈ જાય છે! દાખલા તરીકે પરિણામોની આગાહીઓ વિષે વાત થઇ પણ એ આગાહીઓ જેના આધારે થતી હોય છે, એ “ડેટા સાયન્સ” વિષે ભાગ્યે…

ગુજરે હૈ હમ કહાં કહાંસે : (૪) મ……..જ્જા!

હવે જ્યારે પાંસઠ વરસ પૂરાં કરી ચૂક્યો છું ત્યારે જીવનના વિવિધ પડાવો ઉપર માણેલા આનંદદાયી અનુભવો યાદ આવતા રહેતા રહે છે. એ પૈકીના કેટલાક અહીં વહેંચવાનો અને એ સાથે જોડાયેલાં પાત્રોનું નિરૂપણ કરવાનો ઉપક્રમ છે. અમુક કિસ્સામાં પાત્રોનાં અને સ્થળનાં…

ફિર દેખો યારોં : નવી શિક્ષણનીતિ ઘડાઈ રહી હોય ત્યારે….

– બીરેન કોઠારી ‘આજની પ્રાથમિક શાળાઓમાં જે શિક્ષણ અપાય છે તે શિક્ષણની પદ્ધતિઓ બાળકોને નુકસાન કરનારી છે. આજના શિક્ષણનું માપ પરીક્ષાઓ, ઈનામો અને હરીફાઈથી કાઢવામાં આવે છે. આજનાં શિક્ષણનાં પરિણામો વેરઝેર, મારામારી, અશાંતિ અને અવ્યવસ્થામાં આવે છે.’ વર્તમાન શિક્ષણપ્રણાલિ વિશે…

ભારત – ગુલામી અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ – ભાગ ૩: સંઘર્ષનો નવો માર્ગ પ્રકરણ ૨:: ૧૮૮૫થી ૧૯૧૫ કોંગ્રેસનો જન્મઃ(૧)

દીપક ધોળકિયા ૧૮૮૪માં એક અંગ્રેજ આઈ. સી. એસ. અધિકારી જ્હૉન સ્ટ્રેચી નિવૃત્ત થઈને ઇંગ્લૅન્ડ પાછો ગયો. ત્યાં કૅંબ્રિજ યુનિવર્સિટીની વ્યાખ્યાનમાળામાં બોલતાં એણે કહ્યું કે “ ભારત વિશે જાણવાની સૌથી પહેલી અને મહત્ત્વની વાત એ છે કે ભારત જેવું કંઈ છે…

કચ્છનું રણ અને આખ્યાયિકાઓ – ૧૧ – છ મહિના બાદ……

કૅપ્ટન નરેન્દ્ર ફણસે ભુજમાં મારા સાથી ડેપ્યુટી કમાન્ડન્ટ અરવિંદ વૈષ્ણવ નામના ગઢવાલી અફસર હતા. અમારા કમાન્ડન્ટ રીટાયર થયા બાદ તેમનો ચાર્જ અરવિંદ પાસે હતો. અતિ લોકપ્રિય એવા આ અફસરને ભુજમાં હજી પણ ઓળખતા હોય તેવા ઘણા લોકો છે.  દર વર્ષે…

બાળવાર્તાઓ : ૮ : ચકા-ચકીની નવી વાર્તા

પુષ્પા અંતાણી રોજ સવારે હસતી હસતી ઊઠતી સોના આજે સવારે જાગી ત્યારે મૂડમાં નહોતી. એણે પલંગ પર આજુબાજુ જોયું તો મમ્મી-પપ્પા દેખાયાં નહીં. એ બહારના રૂમમાં આવી. હીંચકા પર સૂતી, પણ મજા ન આવી. એ ઊભી થઈને રસોડામાં ગઈ. મમ્મી…

સંસ્કૃતિની શોધમાં : ૧૨ : અતીતની યાદોમાં સૈદપુર

પૂર્વી મોદી મલકાણ રાજા માનસિંહે બનાવેલ હનુમાન કુંડ, રામકુંડ વગેરે કુંડોની જગ્યા પર આજે માટી ભરી તેને નદીનું રૂપ આપી દેવામાં આવ્યું છે. પણ જેમ આપણે ત્યાં બને છે તેમ અહીં પણ નદીની જગ્યાએ મને તો વોકળો જ દેખાયો. એક…

ટાઈટલ મ્યુઝીક : ૧૨ : સીતા ઔર ગીતા (૧૯૭૨)

– બીરેન કોઠારી બેવડી ભૂમિકા એટલે સમાન ચહેરો અને વિરોધાભાસી વ્યક્તિત્ત્વ. એક જ કલાકારને આવાં વિરોધાભાસી પાત્રો થકી વૈવિધ્યસભર અભિનય કરવાની બહોળી તક મળી રહે એ આવી કથાઓનો મુખ્ય હેતુ હોય છે. સામાન્યપણે નાયકોને બેવડી કે ત્રેવડી ભૂમિકામાં દર્શાવતી અનેક…

શિવાજીની સૂરતની લૂંટ : પ્રકરણ ૨૩ મું : “અલ્લાહ અકબર” અને “જય ભવાની."

ઈચ્છારામ સૂર્યરામ દેશાઈ ઘોડા કુદાવતી બંને સેના ખૂબ જોશમાં મચી હતી. શિવાજી આ મોટા સૈન્યની બહાદૂરી જોઇ વિસ્મય પામ્યો, વિચાર્યું કે ખચીત આ વેળા જય મળવો મુશ્કેલ છે, પણ તે સહજમાં હારી જાય તેવા યોધો નહોતો. બન્ને બાજુના સૈન્યમાં ‘અલ્લાહ…

ગઝલ

હેમાંગ જોશી ભરુચનિવાસી શ્રી હેમાંગ જોશી ગઝલના એક આગવા અવાજ સાથે, ‘વાતો ગુલાબની’ ગઝલસંગ્રહ થકી સાહિત્ય જગતમાં જાણીતા થઈ રહ્યા છે. તેમની એક ગઝલ અહીં રજૂ કરવા માટેની સંમતિ બદલ વે.ગુ. આભારી છે. દેવિકા ધ્રુવ.. ‘વેગુ’ સાહિત્ય સમિતિ વતી… માણસો…

જુલાઈ, ૨૦૧૯થી શરૂ થતી નવી શ્રેણી ચેલેન્‍જ.edu

–  બીરેન કોઠારી ‘આજ કલ કી પઢાઈ મેં ક્યા રખ્ખા હૈ?’ આ સંવાદ છે તો છેક 1948માં રજૂઆત પામેલી રાજ કપૂર નિર્મિત-દિગ્દર્શીત ફિલ્મ ‘આગ’નો, પણ આજેય તે પ્રસ્તુત બની રહ્યો છે. વાત શિક્ષણની, શિક્ષણના માહાત્મ્યની, શિક્ષણપદ્ધતિની કે શિક્ષણનીતિની હોય ત્યારે…

સંખ્યાને સાંકળતા ફિલ્મી ગીતો (૪)

નિરંજન મહેતા દસ સુધીની સંખ્યાના ગીતોની નોંધ આગલા ત્રણ લેખમાં લેવાયા બાદ ત્યાર પછીની અગિયારથી વીસ સુધીની સંખ્યાઓ પરના ગીતો આ લેખમાં જોઈએ. અગિયાર ૧૯૭૮ની ફિલ્મ ‘ફંદેબાઝ’નું ગીત છે दुल्हन खुबसूरत है दुल्हन खुबसूरत है कितना हसीं महूरत है सहरे…

૭૨) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન–૧૮ – તસ્કીં કો હમ ન રોએઁ… (આંશિક ભાગ – ૩)

– મિર્ઝા ગ઼ાલિબ વલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર) તસ્કીં કો હમ ન રોએઁ… (ગતાંક આંશિક ભાગ – ૨ ના અનુસંધાને ચાલુ) લાજ઼િમ નહીં કિ ખિજ્ર કી હમ પૈરવી કરેં જાના કિ એક બુજ઼ુર્ગ હમેં હમ–સફ઼ર મિલે (૬) (લાજ઼િમ= આવશ્યક; ખિજ્ર=…

ગઝલાવલોકન–૯ – અતિશયોક્તિ

સુરેશ જાની ઉપમા, ઉત્પ્રેક્ષા, રૂપક ની વાત કરી અને તરત અતિશયોક્તિ યાદ આવી ગઈ. કવિ આત્મા એના પ્રિય પાત્રની સરખામણી બીજી કોઈ ચીજ સાથે કરતાં કરતાં એટલો તો ભાવાવેશમાં આવી જાય છે કે, એ સીમા ઓળંગી અતિરેક કરી બેસે છે!…

ફિર દેખો યારોં : ઊપગ્રહ છોડવો સિદ્ધિ છે, પૂર્વગ્રહ છોડવો સાધના

– બીરેન કોઠારી ‘એ હૃદયરોગથી મૃત્યુ પામ્યો ત્યારે ખબર પડી કે એને હૃદય હતું.’ આને ટુચકો ગણીએ, એક લીટીની વાર્તા ગણીએ કે બીજું જે ગણવું હોય એ ગણીએ, છે સાવ ચવાઈ ગયેલું. અર્થફેરે સૌ પોતપોતાની રીતે કહેતા હોય છે. ચવાઈ…

ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ :: ભાગ ૩ – સંઘર્ષનો નવો માર્ગ :: પ્રકરણ ૧ :: ૧૮૫૮થી ૧૮૮૫ – કોંગ્રેસના પુરોગામીઓ

દીપક ધોળકિયા રાણીના જાહેરનામા પછી હિન્દુસ્તાન સીધી રીતે બ્રિટન સરકાર હસ્તક આવી ગયું. આ પહેલાં કેટલાયે લોકોના ભોગ લેવાયા. આદિવાસીઓ, સામાન્ય ગ્રામજનો, જાગીરદારો, રાજાઓ, હિન્દુઓ અને મુસલમાનોએ પોતાનું બધું સર્વસ્વ હોમી દીધું હતું. પરંતુ હવે સ્થિતિ બદલાઈ ગઈ હતી. લડાઈનાં…

વ્યાવસાયિક આરોગ્ય અને સલામતી – પોલેન્ડના સ્ટેચીમાં એસ્બેસ્ટોસ પ્લાન્ટને કારણે શું થયું?

જગદીશ પટેલ પોલેન્ડના અગ્નિખૂણામાં આવેલું ૧૪,૦૦૦ની વસ્તી ધરાવતું ગામ સ્ટેચી (Szczucin –ˈʂt͡ʂut͡ɕin]. ૧૯૫૯માં ત્યાં એસ્બેસ્ટોસનો પ્લાન્ટ નખાયો. ૧૯૬૦માં ત્યાં ૩૦૦ કામદારો હતા અને ૧૯૮૦માં ૫૦૦ જે તેનો વિકાસ દર્શાવે છે. કંપની એસ્બેસ્ટોસ સિમેન્ટના પતરાં અને પાઇપોનું ઉત્પાદન કરતી હતી. આ…

વ્યવસાય પ્રમાણે વેશ – નફામાં કરાવે પ્રવેશ

હીરજી ભીંગરાડિયા “ ઊભા રહો, ઊભા રહો હીરજીભાઇ ! એક વાત તમને કેદુની પુછું પુછું કરુ છું” બાજુના ગામ ગુંદાળાના પાદરે અમારા મુરબ્બી અને આગેવાન ખેડૂત ભાઇશ્રી હરિભાઇ પટેલે અમારી જીપ ઊભી રખાવી. “અરે, પૂછો પૂછો હરિભાઇ શી વાત છે…

વ્યંગ્યચિત્રોના વિશ્વમાં (૧૭) સ્કૂલ ચલેં હમ…

– સંકલન: બીરેન કોઠારી ઊનાળુ વેકેશન આઈન્‍સ્ટાઈનના સાપેક્ષવાદને સમજવા માટેનું કદાચ શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. વિદ્યાર્થીઓને લાગે કે તે બહુ ઝડપથી પૂરું થઈ ગયું, જ્યારે વાલીઓને લાગે કે કેમે કરીને એ પૂરું કેમ થતું નથી! આ વેકેશન પૂરું થતાં નવું શૈક્ષણિક…

વ્યંગ્ય કવન : (૩૭) પૂજારી પાછો જા

–કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી ઘંટના નાદે કાન ફૂટે મારા, ધૂપથી શ્વાસ રૂંધાયફૂલમાળા દૂર રાખ પૂજારી, અંગ મારું અભડાયન નૈવેદ્ય તારું આ, પૂજારી પાછો જા મંદિરના આ ભવ્ય મહાલયો, બંધન થાય મનેઓ રે, પૂજારી તોડ દીવાલો, પાષાણ કેમ ગમેન પ્રેમ નું ચિન્હ આ,…

લ્યો,આ ચીંધી આંગળી : અમદાવાદની પોળો અને પરાં : ડો. માણેકલાલ પટેલની કલમે

–રજનીકુમાર પંડ્યા અમદાવાદના એક જૂનાં પણ જુનવાણી નહિં એવા પરા નારણપુરામાં કામેશ્વર મંદિરની સામેના ભાગે એક જૂના પણ જુનવાણી નહિં એવા દંત-ચિકિત્સકનું ‘સેતુ’ નામનું એક બહુ જુનું પણ જુનવાણી નહિં એવુંંઆધુનિક એવું દંત ચિકિત્સાલય છે. એ પ્રાચીન બની ગયા પહેલા…

Science સમાચાર (૬૭)

દીપક ધોળકિયા (૧) આપણી આંખ ફર્યા કરે છે તો પણ આપણે સ્પષ્ટ, સુરેખ દૃશ્ય કેમ જોઈ શકીએ છીએ? પહેલાં તો અહીં જુઓ કે આપણી આંખ કેમ કામ કરે છે અહીં સ્લો મોશનમાં દેખાડેલું છે, આપણી આંખ તો આના કરતાં બહુ…