સાયન્સ ફેર :: લોસ્ટ ટ્રાઈબ્સ : કોણ એમણે જીવાડે છે?

જ્વલંત નાયક નૃવંશશાસ્ત્ર – anthropology એ માનવ અને એની લાક્ષણિકતાઓનો અભ્યાસ કરતુ શાસ્ત્ર છે. જેમાં મનુષ્ય અને એની સાથે સંકળાયેલ બીજી પ્રજાતિઓની ઉત્ક્રાંતિ – evolutionનો પણ અભ્યાસ કરવામાં આવે છે. પરંતુ કેટલીક એવી બાબતો છે, જે આજની તારીખે પણ નૃવંશશાસ્ત્રીઓને…

પરિસરનો પડકાર ૧૭ ::: “ભારત સરકાર દ્વારા વન્યપ્રાણી સંરક્ષણ માટે કરવામાં આવેલી પહેલ”

ચંદ્રશેખર પંડ્યા. અગાઉના લેખોમાં આપણે વન્યપ્રાણી સંરક્ષણની જરૂરિયાત વિષે માહિતગાર થયાં. કુદરત દ્વારા જે સજીવોનું નિર્માણ થયું છે તેમના, માનવી સાથે સહઅસ્તિત્વનો સ્વીકાર કરવો જ રહ્યો. સુક્ષ્મથી લઈને અતિ વિશાળ પ્રાણીઓ, પક્ષીઓ, તમામ વનસ્પતિ, દરિયાઈ જીવો અને માનવ, આ સઘળાં…

ફિર દેખો યારોં : ઉધર હૈ મૌત ખડી…

– બીરેન કોઠારી અકસ્માત એટલે આકસ્મિક સંજોગો. તે આનંદદાયી પણ હોઈ શકે કે દુ:ખદાયી પણ હોઈ શકે. જો કે, મોટા ભાગના લોકોના મનમાં ‘અકસ્માત’નો અર્થ ‘અમંગળ બનાવ’ તરીકે સ્થાપિત થયેલો છે. ‘અકસ્માત’ કે ‘એક્સિડેન્‍ટ’ કહેતાં સૌથી પહેલો માર્ગ અકસ્માતનો વિચાર…

ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ ભાગ ર : આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ પ્રકરણ: ૧૧ ક્ચ્છના રાવ ભારમલજી બીજાનો કંપની સામે વિદ્રોહ (૨)

દીપક ધોળકિયા ૧૯મી સદીનાં પહેલાં દસ વર્ષ દરમિયાન બહારવટિયાઓ વાગડમાંથી જઈને કાઠિયાવાડમાં ધાડ માર્યા કરતા. આ એક માથાનો દુખાવો હતો. અધૂરામાં પૂરું, માંડવી જેવા ધીકતા અને સમૃદ્ધ બંદરેથી ચાંચિયાઓ પણ લૂંટફાટ માટે નીકળી પડતા. કંપનીનાં જહાજો વેપાર માટે આવતાં પણ…

ચલો મનવા : ‘ધ ગ્રેટ રેલવે બાઝાર’ – પોલ થેરુ

– ભગવાન થાવરાણી છેલ્લા થોડાક મહિનાથી  PAUL THEROUX ( પોલ થેરુ ) નું 1975 માં પ્રકાશિત થયેલું પુસ્તક THE GREAT RAILWAY BAZAAR વાંચું છું. સામાન્ય સંજોગોમાં આટલા સમયમાં મેં આ કદના ત્રણેક પુસ્તકો વાંચી નાખ્યા હોત પણ આની વાત અલગ…

લે ગઈ દિલ, સફર જાપાનકી : ૮. ક્યોટો: સુવર્ણ મંદિર, ફૂશીમી, ગીઓન અને ગેઈશા

૦૩/૦૪/૨૦૧૮ દર્શા કિકાણી સવારે હું ઊઠી ત્યાં તો રાજેશે કૉફી બનાવી દીધી હતી અને એની મનમોહક સોડમ આવી રહી હતી. બારીમાંથી ઊગતા સૂર્યનું અને વહેલી સવારનું સ્વાગત કરતાં કરતાં અમે દિવસની શુભ શરૂઆત કરી. આજે તો ક્યોટો જવાનું હતું. હોન્શું…

બાળવાર્તાઓ : ૨ : પોપટ સંગ મેના

પુષ્પા અંતાણી ગામની વચ્ચે આવેલા ઝાડ પર એક પોપટ રહેતો હતો. એ દરરોજ સવારે મોર્નિન્ગ વોક માટે જતા લોકોને જોતો. એ જોઈને એણે પણ રોજ સવારે ઊઠીને સીમ બાજુ ઊડવાનું શરૂ કર્યું. એક દિવસ એણે સીમમાં આવેલા ઝાડ પર મેનાને…

વલદાની વાસરિકા : (૬૪) જીવનસાથી

– વલીભાઈ મુસા લગ્ન એ માત્ર સામાજિક રિવાજ જ નહિ, એક સંસ્કાર પણ છે. જગતભરની વિવિધ જ્ઞાતિઓના સમુદાયો કે સમાજો સર્વસંમત રીતે સ્વીકારે છે કે વ્યક્તિએ પુખ્તવયે પહોંચતાં પરણી જ જવું જોઈએ. આ ‘પરણી જ જવું’ શબ્દો સાર્થક કે પરિપૂર્ણ…

લ્યો, આ ચીંધી આંગળી : શેઢો, દાતરડું અને કવિતાનો ત્રિવેણીસંગમ : ખલીલ ધનતેજવી

રજનીકુમાર પંડ્યા સ્થળ : આર.ટી.ઓ. ઓફીસ, વડોદરા. આશરે એંસીએક વરસની જૈફ વયની એક વ્યક્તિ ડ્રાઇવિંગ લાયસન્સ માટે R.T.O ઓફીસમાં પ્રવેશ કરે છે. ઇલેક્ટ્રિસિટી બીલ, ટેલિફોન બિલ, રેશનકાર્ડ અને ઘરવેરાની પાવતી તો એની પાસે છે જ. એ તમામ પુરાવાઓ ઓફિસના કલાર્ક…

Science સમાચાર ૫૩

દીપક ધોળકિયા (૧) ‘રાતના રાજાઓ’ માટે માઠા સમાચાર દુનિયામાં લોકોના બે વર્ગ છેઃ એક, વહેલા સૂઈ, વહેલા ઊઠનારાનો વર્ગ, અને બીજો વર્ગ છે, રાતના રાજાઓનો. જેમ રાત વધે તેમ એમની શક્તિઓ, મસ્તીઓ ખીલી ઊઠે. આ બાબતમાં ઘણાં અધ્યયનો થયાં છે…

ગ઼ઝલમાં ગીતા

–જ્યોતીન્દ્ર દવે આજે સ્વ. મણિકાન્ત રચિત ‘ગ઼ઝલમાં ગીતા’ વાંચી. ગીતાના ભાષાન્તરો એટએટલાં થયાં છે, કવીશ્વર ન્હાનાલાલથી માંડી સ્વ. મણિકાન્ત સુધી એટએટલા કવિઓ તેના તરફ આકર્ષાયા છે કે હવે કોઈ પણ લેખક મને કહે છે કે ‘હું હમણાં જરા એક ગ્રંથનું…

બંસી કાહે કો બજાઈ : પ્રકરણ ૨૬

લેખિકા : નિર્મલા દેશપાંડે અનુવાદ : કેપ્ટન નરેન્દ્ર ફણસે કેવી દેખાતી હશે જામુની? મારી સાથે કેવી રીતે વર્તશે? કેવી રીતે વાત કરશે? શેખરને મળશે ત્યારે તેમના બન્નેનાં મનમાં કોઈ સંવેદના ઊપડશે ખરી? જામુનીના અંતરમાં યાતના ઉપજશે? તેને જોઈ ઉમાને કેવું…

સંગીતકાર સાથેની પહેલી ફિલ્મનું મોહમ્મદ રફીનું સૉલો ગીત : ૧૯૫૬

સંકલન અને રજૂઆત : અશોક વૈષ્ણવ ૨૦૧૬ના ડીસેમ્બર મહિનાથી આપણે મોહમ્મદ રફીના જન્મદિવસ [૨૪ ડીસેમ્બર, ૧૯૨૪] અને મૃત્યુતિથિની [૩૧ જુલાઇ, ૧૯૮૦] યાદમાં તેમણે જૂદા જૂદા સંગીતકારો સાથે સૌથી પહેલ વહેલાં સૉલો ગીતોની શ્રેણી શરૂ કરી છે. આ શ્રેણીનાં ગીતોને આપણે…

પવનને લગતાં ફિલ્મીગીતો

નિરંજન મહેતા અનેકવિધ વિષયોને આવરી લેતાં ફિલ્મીગીતોમાં પવનને લગતાં પણ કેટલાક ગીતો ધ્યાનમાં આવ્યા છે જેની નોંધ આ લેખમાં કરૂ છું. જો કે ક્યાંક પવનનો ઉલ્લેખ છે તો ક્યાંક હવાનો. ૭૫ વર્ષ પહેલાની ફિલ્મ ‘ડોક્ટર’ જે ૧૯૪૧મા આવી હતી તેનું…

“ધંધા ઉદ્યોગમાં બગાડ”

– હિરણ્ય વ્યાસ ધંધા ઉદ્યોગમાં બગાડ: બગાડ આપણા જીવનનો એક હિસ્સો બની ચુકેલ છે અને આપણે તેને સરળપણે લઇએ છીએ. બગાડ પ્રત્યે સભાનતા આવે તો સંશાધનો નો અસરકારક ઉપયોગ થાય અને ધંધા ઉદ્યોગમાં ઉત્પાદકતા પણ વધી રહે. અંગત જીવનમાં વસ્તુ…

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન : સામવેદ – ૧૨

– ચિરાગ પટેલ पू.पा. ५.९.११ (५६४) अञ्जते व्यञ्जते समञ्जते क्रतुँरिहन्ति मध्वाभ्यञ्जते । सिन्धोरुछ्वासे पतयन्तमुक्षणँहिरण्यपावाः पशुमप्सु गृभ्णते॥ સ્તોત્ર સોમરસને ગાયના દૂધમાં વિશિષ્ટ રીતે મેળવે છે જેનો સ્વાદ દેવગણ લે છે. એ સોમમાં ગાયનું ઘી અને મધનું મિશ્રણ કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ…

ફિર દેખો યારોં : વરસાદની વિદાય પછી દુષ્કાળની છડી?

– બીરેન કોઠારી હજી ડિસેમ્બર મહિનો શરૂ થયો છે. ચોમાસું વીત્યે બે મહિના માંડ વીત્યા છે. આ વર્ષે ચોમાસામાં વરસાદ ઠીક ઠીક રહ્યો. અને હવે ગુજરાત-મહારાષ્ટ્રના ઘણા વિસ્તારોમાં દુષ્કાળના એંધાણ વરતાવા લાગ્યા છે. સૌરાષ્ટ્ર, ઉત્તર ગુજરાત, કચ્છ, મહારાષ્ટ્રના મરાઠવાડા વિસ્તાર,…

ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ ભાગ ર : આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ પ્રકરણ: ૧૦ ક્ચ્છના રાવ ભારમલજી બીજાનો કંપની સામે વિદ્રોહ (૧)

દીપક ધોળકિયા હવે આપણે અઢારમી સદીની બીજી કેટલીયે નાની મોટી ઘટનાઓથી આગળ વધીને ઓગણીસમી સદીના કચ્છની મુલાકાતે પહોંચીએ. કમનસીબે, આપણો ઇતિહાસ એવી રીતે લખાયેલો છે કે આવી તો ઘણી ઘટનાઓનું યોગ્ય મૂલ્યાંકન નથી થયું. ભારમલજી બીજાના વિરોધની એક લાંબી ભૂમિકા…

વ્યંગિસ્તાન : ચા: તમે કપમાં પીનારા કે રકાબીમાં પીનારા?

કિરણ જોશી પ્રચલિત માન્યતા અનુસાર ધનિકો કપ મોંઢે માંડીને ચા પીવે છે;જ્યારે ગરીબી રેખાની આસપાસ જીવનારા કપમાંથી રકાબીમાં રેડીને તે પીવે છે. પણ શોલે તથા સરકાર જેવી ફિલ્મોમાં અમિતાભ બચ્ચનને રકાબીમાં ચા પીતા જોયા ત્યારથી રકાબીમાં ચા પીનારાઓની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર…

(૬૬) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન – વો ફ઼િરાક઼ ઔર વો વિસાલ કહાઁ (શેર ૯ થી ૧૦)

વો ફ઼િરાક઼ ઔર વો વિસાલ કહાઁ (શેર ૯ થી ૧૦) (ગતાંક આંશિક ભાગ – ૩ ના અનુસંધાને ચાલુ) UNPUBLISHED (TWO Shers): – મિર્ઝા ગ઼ાલિબવલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર) ગ઼ાલિબની ગ઼ઝલોના સંકલનકારોને નવીન બે શેર પ્રાપ્ત થયેલા છે, જે નીચે દર્શાવવામાં…

લગ્નગીતનો વારસો

– વિમલા હીરપરા આમ તો આ લેખ લખવાની પાછળનો મૂળ આશય હતો પૂર્વીબેન મલકાણના લેખ “લગ્નગીત અને ફટાણાં”નો પ્રતિભાવ આપવાનો. પરંતુ લખાઈ રહ્યા પછી તે એક પ્રતિભાવ જેટલી લંબાઈનો થવાને બદલે એક સ્વતંત્ર લેખની લંબાઈનો બની ગયો છે. પૂર્વીબેનના લેખમાં…

લે ગઈ દિલ, સફર જાપાનકી : ૭ . ઓસાકા અને નારા: મંદિર,કેસલ અને ઉમેદા સ્કાય

૦૨/૦૪/૨૦૧૮ દર્શા કિકાણી સવારનો નાસ્તો કરી અમે હિરોશીમાથી ઓસાકા જવા નીકળ્યાં. બુલેટ ટ્રેનમાં બે વાર મુસાફરી કરી ચૂક્યાં હતાં એટલે હવે કોઈ અજંપો કે ડર ન હતો, તો પણ સમયથી લગભગ પોણો કલાક વહેલાં અમે સ્ટેશન આવી ગયાં! ભારતથી આવેલ…

વાતચીતની કલા

રમણલાલ દેસાઈ વાતચીતની કલા? વાતચીતમાં કલા શી? એમાં તે કલા હોઈ શકે ખરી? બે માણસ, ચાર માણસ, છ માણસ ભેગાં બેસી કામકાજ અંગે અથવા નવરાશનો સમય વિતાવવા અરસપરસ બોલે તે વાતચીત! એમાં વળી કલા કેવી? સ્વાભાવિક રીતે આવા પ્રશ્નો ઉપસ્થિત…

પળ-અકળ

– દેવિકા ધ્રુવ જન્મની પળ કંઈ એવી અકળ અહીં, પામે ન કોઈ એ વિસ્મયની તળ મહીં. ઘોડિયાએ માંડેલી વારતામાં, તડકા ને છાંયડાની શાહી ઢોળાય. કોરાકટ કાગળ પર એક પછી એક નવા રંગોની ઢગલીઓ થાય.. રોજ રોજ પાના તો જાય એમ…

બે ગીત

                     (૧) ગીત – ‘કાન થનક થૈ નાચે‘ આસોની અજવાળી પૂનમની રાતમાં, રાધાની સંગ કાન નાચે, હો.. રાધાની સંગ કાન નાચે ..!રાસડાની રમઝટમાં ગોપીઓ ભાન ભૂલી, કાનૂડાની સંગસંગ નાચે, હો.. કાનૂડાની સંગસંગ નાચે ..!હો.. હો.. કાન થનક થૈ.. થનક થૈ…

બંસી કાહે કો બજાઈ : પ્રકરણ ૨૫

લેખિકા : નિર્મલા દેશપાંડે અનુવાદ : કેપ્ટન નરેન્દ્ર ફણસે ડૉક્ટરસાહેબના અવસાન બાદ પરિવારને સારંગપુર છોડીને વર્ષો વિતી ગયા હતા. તેઓ હવે ઈંદોરમાં વસી ગયા હતા. ચંદ્રાવતી ડિલિવરી માટે પિયર આવી હતી. હિંચકા પર બેસી તે આતુરતાથી પતિના પત્રની રાહ જોઈ…

હિંદી ફિલ્મ જગતના સુવર્ણકાળના પ્રારંભના ૩૫ અવિલાપિત-અલ્પજાણીતાં કલાકારોનાં જીવનપર ફ્લૅશબૅક : इन्हें न भुलाना – હરીશ રઘુવંશી

પરિચયકર્તા અશોક વૈષ્ણવ હિંદી ફિલ્મ સંગીતના ચાહકોની ઘણી પેઢીઓ માટે હિંદી ફિલ્મ સંગીતની કંઈ કેટલીય વાતો, દસ્તાવેજો અને ઘટનાઓની તવારીખના સંન્નિષ્ઠ સંગ્રાહક, સંશોધક અને લેખક તરીકે શ્રી હરીશ રઘુવંશીનું નામ અજાણ્યું નથી. ક્ષતિહિન પૂર્ણતાના તેમના અંગત આગ્રહને પરિણામે તેમની પાસે…

સુક્ષ્મ જીવોની સૃષ્ટિ (૧૮)…. બેક્ટેરીયા/જીવાણુ

– પીયૂષ મ. પંડ્યા આપણે જોઈ ગયા કે બેક્ટેરિયા જેવા અતિશય સુક્ષ્મ સજીવોમાં પણ જાતિય/લિંગી પ્રજનન જોવા મળે છે. ગઈ કડીમાં જોયું એમ કેટલાક કોષોમાં તેમના મૂળ ડીએનએ કે જેંને કેન્દ્રીય ડીએનએ કહેવાય છે, તેના ઉપરાંત ‘પ્લાઝમીડ’ કહેવાતા નાના કદના…

સાયન્સ ફેર :: ‘મિશન વિનસ’ : ઇસરોનો શુક્ર બળવાન હોય એમ લાગે છે!

જ્વલંત નાયક ઇન્ડિયન સ્પેસ રિસર્ચ ઓર્ગેનાઈઝેશન – ઇસરો હાલમાં ‘મિશન વિનસ’ પર કાર્ય કરી રહ્યું છે. અંદાજ મુજબ ઇસ ૨૦૨૩ સુધીમાં આ મિશન પોતાની મંઝીલ સુધી પહોંચી જશે. આ મિશન માટે ઈસરોએ વિશ્વની બીજી અવકાશીય સંસ્થાઓ માટે પણ ભાગીદારીના દ્વાર…

ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ ભાગ ર : આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ પ્રકરણ ૯: વારાણસીનો વિદ્રોહ

દીપક ધોળકિયા આપણે આઠમા પ્રકરણના અંતમાં કહ્યું તે પ્રમાણે અઢારમી અને ઓગણીસમી સદી અંગ્રેજો માટે હતી. પરંતુ હિન્દુસ્તાનીઓ માટે એ સદીઓ પરાજયને પરાજય ન માનવાની હતી. બંગાળ પર કંપની બહાદુરનું રાજ હતું. દક્ષિણના વિદ્રોહની કથાની વિસ્તૃત કથાની એક ઝલક આપણે…

ફિર દેખો યારોં : ‘અવની’ પછી હવે ‘સુંદરી’નો વારો?

– બીરેન કોઠારી દિવાળીના દિવસ પહેલાં મહારાષ્ટ્રના યવતમાળ જિલ્લાના પંઢરકાવડા-રાલેગાંવ વનવિસ્તારમાં અવનિ નામની એક વાઘણને વનવિભાગના કર્મચારીઓ દ્વારા ઠાર મારવામાં આવી. આ વાઘણ આદમખોર બની ગઈ હતી, અને તેણે છેલ્લા બે વરસમાં તેર જેટલા માનવોનો ભક્ષ કર્યો હતો. વાઘણના આ…

લે ગઈ દિલ, સફર જાપાનકી : ૬. તરતું મંદિર-સંકુલ અને હિરોશીમા શાંતિ સ્મારક

૦૧/૦૪/૨૦૧૮ દર્શા કિકાણી પહેલી એપ્રિલ, એટલે મોબાઈલમાં જાતજાતના રમૂજી મેસેજથી સવાર પડી. બારી બહારનું દ્રશ્ય એકદમ આલ્હાદક હતું. રાતના અંધારામાં જે દ્રશ્ય જોઈને અમે દિવસના દ્રશ્યની કલ્પના કરી હતી તેનાથી ઘણું વિશેષ હતું આ સૂર્યોદયમાં ! દરિયામાં એડવેન્ચર સ્પોર્ટસ માટેની…

વ્યાવસાયિક આરોગ્ય અને સલામતી – કોમ્પ્ટ્રોલર અને ઓડિટર જનરલનો અહેવાલ: કારખાના કાયદાનો અમલ

– જગદીશ પટેલ ૧૮૮૧માં અંગ્રજ સરકારે ભારતમાં ફેક્ટરી એક્ટ લાગુ કર્યો. તે પછી વખતો વખત તેમાં સુધારા થતા ગયા. ૧૯૮૪માં ભોપાલ દુર્ઘટના પછી મોટો સુધારો થયો. આર્થીક ઉદારીકરણનો જે દોર નરસિહ રાવના સમયથી શરુ થયો તે મોદી કાલ સુધી લંબાતો…

પ્રસન્નતાથી પ્રજ્ઞા ભણી… મનુભાઈ પંચોળી ‘દર્શક’

ડૉ.દર્શના ધોળકિયા મનુભાઈ (દર્શક) જીવનની શાળાના આજીવન વિદ્યાર્થી તેમજ શ્રેયાન્વેષી શિક્ષક છે. તેથી જ તેમનું દર્શકત્વ પારદર્શક બની રહે છે. મનુભાઈની ઉત્તમ ક્ષણોમાં તેમની સાથે ચાલનારો માણસ થોડાંક ડગલાંના સંગ પછી વધારે પ્રાજ્ઞ થવો જોઈએ કેમકે એ સ્વયં, કવિતાની જેમ…

આકાશવાણી

નર્મદ સુધારા ! સુધારા ! સુધારા ! અરે ઓ સેવકો, બાવરું બાવરું ઊંચે શું જુઓ છો ? હું નથી દેકહવાની. આ, જે માહારી વાણી થાય છે તે તમારા હિતની છે, તે તેમે કાન માંડીને સાંભળો, અને પછી માહારી આજ્ઞા તરત…

Science સમાચાર (૫૨)

દીપક ધોળકિયા (૧) કરોળિયાનાં જાળાં સાફ કરતા હો ત્યારે…. કરોળિયાનાં જાળાં સાફ કરતા હોઈએ ત્યારે આપણને ખ્યાલ નથી આવતો કે એ જાળું માણસના કદનું હોય તો એક વિમાન એમાં સપડાઈ જાય તો નીકળી ન શકે! આવા રેશમ જેવા મુલાયમ તાર…

લ્યો, આ ચીંધી આંગળી : અલકમલકનો એક મુલક મલાવી….

– રજનીકુમાર પંડ્યા (વિશેષ નોંધ: 1998માં મલાવી દેશના મહત્વના શહેર બ્લેન્ટાયરના હિંદુ મંદીરના એક પૂજારી જિતુભાઇ ભટ્ટે મને માત્ર એક વાચક તરીકે પત્ર લખ્યો. અને તેમાંથી આગળના એક પગથિયા તરીકે મલાવીના જબરદસ્ત કાઠીયાવાડી ઉદ્યોગપતિ સ્વ. હંસરાજ કાલરીયાની જીવનકથા આલેખવાનું નિમંત્રણ…

અમે જોયું ગીર : નવી નજરે!

– કામિની સંઘવી (અગાઉના અંકમાં આપે શ્રી. અજીતભાઈ મકવાણાનો ગીરના પ્રવાસ અંગેનો લેખ વાંચ્યો. આજે ફરીથી ગીરના પ્રવાસ વિશે જ, એક સાવ જુદા દૃષ્ટિકોણથી લખાયેલો લેખ આપવામાં આવે છે. આશા રાખું છું ગીર ઉપરનો આ લેખ પણ આપ સૌ વાચકોને…

બંસી કાહે કો બજાઈ : પ્રકરણ ૨૪

લેખિકા : નિર્મલા દેશપાંડે અનુવાદ : કેપ્ટન નરેન્દ્ર ફણસે “હવે અહીં છોકરા – છોકરીઓની સંયુક્ત કૉલેજ શરુ થઈ છે, સાંભળ્યું કે?” ચંદ્રાવતીને સ્ટેશનથી ઘોડાગાડીમાં ઘેર લઈ જતાં શેખર બોલ્યો. ઘોડાગાડીની પાછળ પાછળ સાઈકલ ચલાવતાં શેખર સારંગપુર શહેરમાં થયેલ પરિવર્તનની રસપ્રદ…

એક ગીતનાં અનેક સ્વરૂપ – ૯ – સરખા મુખડા, ફિલ્મો જૂદી, અંતરા અને બીજું ઘણું જૂદું [૧૦]

સંકલન અને રજૂઆત: અશોક વૈષ્ણવ અમુક સમયે લગભગ સરખી સિચ્યુએશન પર બનતાં ગીતો, અમુક શબ્દપ્રયોગોનું બહુ પ્રચલિત હોવું કે અમુકતમુક ગીતોની લોકચાહના અમુકતમુક શબ્દપ્રયોગોના સમુહને કારણે હોવાની માન્યતા જેવાં કંઈ કેટલાં કારણો મુખડાની સામ્યતામાં કારણભૂત હોઈ શકે છે. પરંતુ આ…

અભિનેત્રીઓ અને પિતા-પુત્રની જોડી (૧)

નિરંજન મહેતા ફિલ્મ જગતમાં વિવિધતાઓનો ખજાનો છે. ગીતકાર, સંગીતકાર, ગીતો ઈત્યાદિ ઉપર તો અનેક લેખો લખાયા છે પરંતુ આ લેખ એક અન્ય વિષય પર છે અને તે છે કેટલીક અભિનેત્રીઓએ કરેલ કોઈ એક કે અનેક પિતા-પુત્રની જોડી સાથે એક કે…

૧૦૦ શબ્દોની વાત : ઉડતાં શીખવું, (અને શીખવાડવું)

તન્મય વોરા ગરૂડને ઉડતું શીખતાં નીહાળીએ. બચ્ચાંની પાંખો પૂરેપૂરી વિકસતાં જ મા નહોરમાં ખોરાકનો ટુકડો ભરાવીને માળાની ઉપર ચક્કર લગાવવાનું શરૂ કરી દે છે. બચ્ચાંની ઉત્સુકતા જગાવીને મા તેને શીખવાડે છે કે પાંખો ઉડવા માટે છે. બચ્ચાંના ઉડાનના પાઠની પ્રેરણા…

બીઝનેસ સૂત્ર | ૯.૧| જાતિ: કોણ ચડીયાતું – પુરુષ કે સ્ત્રી?

સંકલન અને રજૂઆત અશોક વૈષ્ણવ બીઝનેસ સૂત્ર | ૯ | ભેદભાવ – સીએનબીસી – ટીવી ૧૮ પર રજૂ થયેલ દેવદત્ત પટ્ટનાઈકની ધારાવાહિક શ્રેણી ‘બીઝનેસ સૂત્ર’ના પહેલા અંકમાં દેવદત્ત પટ્ટનાઈકે ‘કોર્પોરેશન’ના વિષયની ચર્ચા કોર્પોરેશનનો અર્થ, તેનો હેતુ અને તેના દૃષ્ટિકોણના ફલક…

ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ :: ભાગ ર :: આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ :: પ્રકરણ ૮: ડિંડીગળનો વિદ્રોહી સંઘ

દીપક ધોળકિયા વિરૂપાત્ચી (વિરૂપાક્ષી)નો પોલીગાર ગોપાલ નાયક એક સારો ડિપ્લોમૅટ અને લડાયક હતો. ૧૭૮૩માં જ એણેકર્નલ ફુલરટનની બ્રિટિશ ફોજને લલકારી હતી, જો કે એ સફળ ન થયો. ૧૭૯૨માં કંપનીએ ડિંડીગળ જિલ્લાને મૈસૂરથી અલગ કરી લીધો હતો. ગોપાલ નાયકે કંપનીના કરવેરા…

ફિર દેખો યારોં : વર્તમાન અને ભાવિના ભોગે ભૂતકાળમાં રાચવું કેટલું યોગ્ય?

– બીરેન કોઠારી દિવાળીના તહેવારો પૂરા થયા અને લાંબી રજાઓ પછી પાછા સહુ પોતપોતાની ઘરેડમાં ગોઠવાઈ ગયા હશે. હવે લગ્નગાળો ચાલુ થશે, અને નવેસરથી લોકો તેમાં પરોવાશે. એકધારી ઘરેડમાં તહેવારો સુખદ અપવાદ બનીને તાજામાજા થવાનો મોકો આપે છે. તહેવારો એક…

વલદાની વાસરિકા : (૬૩) ગુમાવી દો અને જિંદગીભર ઝંખ્યા કરો!

-વલીભાઈ મુસા મારો આજનો આર્ટિકલ મારા અગાઉના ‘No honor in honor killing!’ (ગૌરવ હત્યામાં કોઈ ગૌરવ નથી!) સાથે સંપૂર્ણપણે નહિ, પણ મારી આ પ્રસ્તાવના ભાગ સાથે અમુક અંશે સંકળાએલ છે. મોટા ભાગના ગુજરાતી વાચકોએ ઝવેરચંદ કાલીદાસ મેઘાણીને વાંચ્યા હશે કે…

‘પાલક’ પ્રત્યે આવો પ્રેમ તો ‘ગો-વંશ’ જ વહાવી શકે ને !

હીરજી ભીંગરાડિયા સરકસમાં વાઘ-સિંહ જેવા ખુંખાર પ્રાણીઓને એનો રીંગમાસ્ટર કહે તેમ હુકમ પાલન કરતા અને હાથી જેવા મહાકાય પ્રાણીને ટેબલ પર ચડી, પાછલા બે પગ પર ઊભો થઈ, સુંઢ અને આગલા બે પગથી સલામી દેતા કરી દેવાય છે. પણ એ…

‘સાર્થક – જલસો’:: પુસ્તક – ૧૧

પરિચયકર્તા : અશોક વૈષ્ણવ છેલ્લા દસ દસ અંકોથી ‘સાર્થક જલસો’ની છ મહિનાની પ્રકાશન અવધિ એટલી બધી ચોક્કસ સમય ક્રમમાં થતી આવી છે કે તેના નિશ્ચિત વાચકો તેનો નવેમ્બર, ૨૦૧૮નો ૧૧મો અંક ક્યારે હાથમાં આવે, આ વ્ખતે કયા થીમ પર કયા…

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન : પ્રણવ અને ચાર મૂળભૂત બળ

– ચિરાગ પટેલ નારદપરિવ્રાજક ઉપનિષદમાં વિવિધ શ્લોકના સમૂહને ઉપદેશ તરીકે પ્રસ્તુત કર્યાં છે. એમાંથી આઠમા ઉપદેશમાં કંઈક એવું કહેવાયું છે, જે લગભગ 100-150 વર્ષો પહેલાં આપણે પ્રથમવાર આધુનિક વિજ્ઞાન અને વિશેષતઃ ક્વૉન્ટમ ભૌતિકશાસ્ત્રમાં  જાણ્યું! સહુપ્રથમ આઠમા ઉપદેશના એ શ્લોક અને…

મંજૂ ષા : ૧૭.. શબ્દોની ગરિમામાં જ માનવગૌરવ

– વીનેશ અંતાણી સાહિત્યના વારસાને સાચવીને સમૃદ્ધ કરવાના શુભ હેતુ સાથે બીજી ઓક્ટોબર ૧૯૭૪, ગાંધીજીના જન્મદિવસે, કોલકત્તામાં ‘ભારતીય ભાષા પરિષદ’ની સ્થાપના કરવામાં આવી. પહેલી માર્ચ ૧૯૭૫ના રોજ બંગાળી ભાષાના સુપ્રસિદ્ધ સર્જક પ્રેમેન્દ્ર મિત્રાએ કવિ ઉમાશંકર જોશી અને મહાદેવી વર્મા જેવાં…

કર્ણ કૃષ્ણ સંવાદ

નિરંજન મહેતા મહાભારતમાં કર્ણ અને કૃષ્ણનો એક સંવાદ (કાલ્પનિક?) અંગ્રેજીમાં વાંચ્યો હતો. તેનો ભાવાનુવાદ. કર્ણએ કૃષ્ણને પૂછ્યું કે મારી માતાએ જન્મતા જ મારો ત્યાગ કર્યો હતો. હું એક અનૌરસ બાળક તરીકે જન્મ્યો તેમાં મારો શું વાંક? આને કારણે હું ક્ષત્રિય…

ગીત-ગઝલ-અછાંદસ

-નંદિતા ઠાકોર               ૧. ગીત એણે કૂંપળ ફૂટ્યાની વાત કહી’તી. એમ કાંઈ અમથી હું લીલીછમ થઇ’તી? એવો વરસાદ કાંઈ ઝીંકાયો આંગણે કે જીવતરિયું આખું તરબોળ. આભલાએ મુજને સંકોરી શું સોડમાં મેં અલબેલા કીધા અંઘોળ. પછી વાયરેય વાત્યું કંઈ વહી’તી, લે…

બંસી કાહે કો બજાઈ :પ્રકરણ ૨૩

લેખિકા : નિર્મલા દેશપાંડે અનુવાદ : કેપ્ટન નરેન્દ્ર ફણસે જામુની અને મિથ્લા જાણે પૃથ્વી પરથી અદૃશ્ય જ થઈ ગયાં! બંગલા પર આવવાનું બાજુએ રહ્યું, તેઓ બગીચામાં હીંચકા પર બેસેલી કદી જોવામાં આવી નહી. રસોડામાં જાનકીબાઈ અને સત્વંતકાકી વચ્ચે રોજની મસલતો…

બંદિશ એક, રૂપ અનેક – ૪૯ – "જોતાં રે જોતાં રે અમને જડિયાં રે સાચા સાગરનાં મોતી"

નીતિન વ્યાસ આ મણકામાં માણીએ સંત શિરોમણિ દેવીદાસજીનું પ્રિય ભજન,”જોતાં રે જોતાં રે અમને જડિયાં રે સાચા સાગરનાં મોતી” કેવી રીતે દેવો રબારી બન્યો દેવીદાસ… તેઓ ગાયો ચરાવતા હતા. એક દિવસ તેઓને બિલખાથી દયાળ ગામ જવાનું હતું. આ ગામમાં બ્રાહ્મણ…

ફિલ્મીગીતો અને શીર્ષક – ૧૩

નિરંજન મહેતા આ લેખમાં Sથી શરૂ થતાં ફિલ્મી શીર્ષકો જે અગાઉ આવી ગયેલા ગીતોના શબ્દો પર આધારિત છે તેનો ઉલ્લેખ છે. સૌ પ્રથમ જે ફિલ્મના ગીતનો ઉલ્લેખ છે તે છે ૧૯૪૪ની ફિલ્મ ‘જવારભાટા’,નું. सांज की बेला पंछी अकेला नैनन में…

સાયન્સ ફેર :: ‘ઇકોલોજીકલ આર્માગેડન’માં જીતવા માટે બિનજરૂરી લાઈટ્સ ‘સ્વિચ ઓફ’ કરો!

જ્વલંત નાયક હાશ, દિવાળી પૂરી થઇ! આ નિમિત્તે ‘હાશ’નો ઉદગાર એટલા માટે ઉપયુક્ત ગણાય, કારણકે છેલ્લા કેટલાક દિવસોની એકધારી દોડધામ, ઉજવણી, આનંદ અને રોશનીની ચકાચૌંધ પછી આપણા બધાના શરીરને અત્યારે થોડું રિલેક્સ ફીલ થતું હશે! એમાંય જો તમે ઝાકમઝોળથી દૂર…

વિજ્ઞાન જગત : બ્રહ્માંડમાં સમય સર્વસ્વ છે કૃષ્ણ અહં કાલોસ્મિ

– ડૉ. જે. જે.રાવલ સાભાર સૌજન્ય: ડૉ. જે. જે. રાવલની જન્મભૂમિ પ્રવાસીની ‘મધુવન’ પૂર્તિમાં નિયમિતપણે પ્રકાશિત થતી શ્રેણી ‘વિજ્ઞાન જગત’માં ૭-૧૦-૨૦૧૮ના રોજ પ્રકાશિત થયેલ લેખ

ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ ભાગ ર : આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ પ્રકરણ ૭: પહેલો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ દક્ષિણ ભારતમાં? (૩)

દીપક ધોળકિયા આપણે વીર પાંડ્ય કટ્ટબોમ્મન સાથે કલેક્ટર જૅક્સને કરેલા ખરાબ વર્તાવથી વાત શરૂ કરીએ કારણ કે એનું મહત્ત્વ છે. રામનાડના કલેક્ટર કૉલિન જૅક્સનને પોલીગારો પાસેથી ખંડણી વસૂલવાની જવાબદારી સોંપાઈ હતી. ૧૭૯૮ના સપ્ટેમ્બરમાં ક્ટ્ટબોમ્મનના પંજાલમકુરિચિમાંથી ખંડણીની રકમ ઓછી આવી. એણે…

ફિર દેખો યારોં : અંધેરી નગરીના કાનૂનો અભ્યાસક્રમમાં આવે?

–બીરેન કોઠારી ‘અહીં કાનૂનીવ્યવસ્થા સુચારૂ ઢબે ગોઠવાયેલી છે. તમામ સત્તા કેન્‍દ્રિત હોય છે, તેથી અન્ય કોઈની દખલઅંદાજીને માટે અવકાશ રહેતો નથી. કાનૂન સત્તાધીશ દ્વારા બનાવવામાં આવે છે, અને તેના ભંગ બદલ યોગ્ય દંડ પણ તે જ નક્કી કરે છે. શાસનતંત્ર…