Science સમાચાર : ૫૬

દીપક ધોળકિયા (૧) ચીને ચંદ્ર પર છોડ ઉગાડ્યો! ચીનના ચેંગ’ઈ-૪ મિશનને ચંદ્ર પર છોડનો વિકાસ કરવામાં સફળતા મળી છે. ચીનનું ચેંગ’4૪ લૅંડર ચંદ્રની આ મહિનાની ત્રીજીએ અંધારી બાજુએ ઊતર્યું છે અને ૧૫મીએ એણે તસવીરો મોકલી છે. કપાસનાં બીજને અંકુર ફૂટ્યા…

લ્યો, આ ચીંધી આંગળી : આશીર્વાદને આંખો છે

– રજનીકુમાર પંડ્યા ટ્રેનનો એ થ્રી ટાયર સ્લીપીંગ કૉચ હતો, પણ ગરદી એટલી બધી કે દરેક કમ્પાર્ટમેન્ટના ત્રણે ત્રણ પાટીયે માણસો બેઠા હતા યા અર્ધા આડા પડ્યા હતા. એમાં વચલા પાટીયાવાળાનો તો મરો જ હતો. કોઇ સુવા તો ના દે…

જયા-જયંત ; અંક ૧ : પ્રવેશ બીજો

– ન્હાનાલાલ દલપતરામ કવિ પાત્રપરિચય સ્થલ : ગિરિદેશ, વન, ને વારાણસી. કાલ : દ્વાપર ને કલિની સન્ધ્યા. મુખ્ય પાત્રો : દેવર્ષિ : દેવોના ઋષિરાજ. ગિરિરાજ : ગિરિદેશના રાજવી. જયન્ત : ગિરિરાજનો મન્ત્રીપુત્ર. કાશિરાજ : વારાણસીના રાજવી. વામાચાર્ય : યોગભ્રષ્ટ યોગી.…

શિવાજીની સુરતની લૂટ : પ્રકરણ ૨ જું : ઇતિહાસ

ઈચ્છારામ સૂર્યરામ દેશાઈ [આ પ્રકરણનો વૃત્તાંત ઐતિહાસિક છે, અને તેનો આધાર, મિ. ડફના મરાઠાનો ઈતિહાસ, સુરતનો જુનો ઇતિહાસ, કવિ નર્મદાશંકરની સુરતની હકીકત, મેડોસ ટેલરનો તથા એલફિન્સ્ટનનો હિંદુસ્તાનને ઈતિહાસ,-તેનાપર છે.] તા. ૭મી ડીસેમ્બરની ને ૧૬૬૩ ની સાયંકાળે એક દક્ષિણી સવાર, ઘણી…

બંદિશ એક, રૂપ અનેક : ૫૧ : “અય ચાંદ છુપ ના જાના” રાગ : “કાનનદેવી”

નીતિન વ્યાસ લાલ પટ્ટા વાળી સાડી, સિંદૂર ભરેલો સેંથો, હાથમાં શંખનાં કંગણ:બંગાળી ગૃહિણીની લાક્ષણિકતા પરંપરાથી 61 વરસનાં એ દાદીમા શોભાયમાન છે. દિલ્હીના વિજ્ઞાન ભવન ના મંચ ભણી એ ધીમે ધીમે ડગલાં ભરી રહ્યાં છે. ભારતીય ચલચિત્ર જગતના સર્વોચ્ચ સન્માન સમું…

વીતેલી ક્ષણોની યાદો : ફોટોકુ : ઉમેશ દેસાઈ

The ancient pond, A frog jumps in, Plop                                                               –  Basho –ઝેન હાઇકુ ટેલીગ્રામ સમાન હોય છે.  જયારે તમે હાઇકુ વાંચો, ત્યારે તેમાં વર્ણવેલાં દ્રશ્યને તમે નિહાળતાં હો તે રીતે ( visualize ) માણવાનું હોય છે.  કહેવાનો મતલબ એ કે,…

૧૦૦ શબ્દોની વાત : સર્જનાત્મક થવું એટલે…

તન્મય વોરા સર કેન રૉબિન્સનની આ એક જાણીતી વાર્તા છે: વર્ગના પાછળના ભાગમાં બેસીને, એક નાની છોકરી કશુંક દોરી રહી હતી. શિક્ષકના “શું દોરે છે?” સવાલના જવાબમાં મીઠું હસીને તેણે જવાબ આપ્યો, “હું ભગવાનની તસવીર બનાવું છું.” “પણ, હજૂ સુધી…

બીઝનેસ સૂત્ર | ૯.૩ | નાતજાત – બ્રાહ્મણનું મૃત્યુ

સંકલન અને રજૂઆત અશોક વૈષ્ણવ બીઝનેસ સૂત્ર | ૯ | ભેદભાવ – સીએનબીસી – ટીવી ૧૮ પર રજૂ થયેલ દેવદત્ત પટ્ટનાઈકની ધારાવાહિક શ્રેણી ‘બીઝનેસ સૂત્ર’ના પહેલા અંકમાં દેવદત્ત પટ્ટનાઈકે ‘કોર્પોરેશન’ના વિષયની ચર્ચા કોર્પોરેશનનો અર્થ, તેનો હેતુ અને તેના દૃષ્ટિકોણના ફલક…

ફિર દેખો યારોં : તુમ ભી ઈજનેર, હમ ભી ઈજનેર

-બીરેન કોઠારી નીતિમત્તા વ્યાવસાયિક વ્યવહારનો મૂળભૂત ગુણ હોવો જોઈએ. શિક્ષણ અને તબીબી જેવા વ્યવસાયમાં નીતિમત્તા જ કેન્‍દ્રસ્થાને હોય છે. પણ છેલ્લા ઘણા સમયથી આ બન્ને ક્ષેત્રોનું જે હદે વ્યવસાયીકરણ થઈ ગયું છે તેમાં સૌથી પહેલો ભોગ નીતિમત્તાનો લેવાયો છે. કોઈ…

ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ ભાગ ર : આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ પ્રકરણ ૧૬: ૧૮૫૭થી પહેલાં અને પછી થયેલા બીજા વિદ્રોહ

દીપક ધોળકિયા પાગલપંથીઓનો વિદ્રોહઃ ૧૮૨૫માં બંગાળમાં મૈમનસિંઘ (હવે બાંગ્લાદેશમાં)માં ‘પાગલપંથી’ આંદોલન શરૂ થયું. એનો સ્થાપક કરીમ શાહ સંન્યાસીઓ અને ફકીરોના વિદ્રોહના એક સૂત્રધાર મજનુ શાહના સાથી મૂસા શાહનો અનુયાયી હતો. આ સંપ્રદાયનું બીજ તો ધાર્મિક હતું પણ અને એ ધાર્મિક…

કચ્છનું રણ અને આખ્યાયિકાઓ–૧ : ૧૯૬૭ – ‘વહ કૌન થી’?

કૅપ્ટન નરેન્દ્ર ફણસે ૧૯૬૭ના અરસામાં ભુજ શહેરની પશ્ચિમ હદ સમાપ્ત થયા બાદ મિર્ઝાપર ગામની હદ સુધીનો વિસ્તાર અવાવરુ હતો. ‘ભૂત રુએ ભેંકાર’ની વાત અહીં તાદૃશ થાય. ભુજથી કેરા જતી સડક પર સંધ્યા બાદ કોઈ માનવી નીકળવાની હિંમત ન કરે. આ…

નિત નવા વટોળ :: હૃદયનાં અંદરનાં સ્થાન

પ્રીતિ સેનગુપ્તાની સામાન્યતઃ પહેચાન વિશ્વપ્રવાસિની તરીકેની કરાતી આવી છે. તેમણે પ્રવાસ કરેલાં દરેક સ્થળોને નીરખવાની તેમની આગવી દૃષ્ટિને કારણે તેમનાં પ્રવાસ વર્ણનોી સ્થળને વાચકની નજરો સામે જીવંત કરવા માટે જાણીતાં છે. તેઓએ પ્રવાસ વર્ણનનાં વીસેક પુસ્તકોનું ખેડાણ કર્યું છે. પરંતુ…

વ્યંગ્યચિત્રોના વિશ્વમાં (૧૨) :નવું વર્ષ

રજૂઆત અને સંકલન અશોક વૈષ્ણવ નવું વર્ષ બેસે એટલે થોડા દિવસ તેને લગતી પ્રવૃત્તિઓ ધમધમે ! શરૂઆત થાય નવા વર્ષની શુભેચ્છાઓ પાઠવવાથી. આપણા દેશી નવા વર્ષ નિમિત્તે એકબીજાને ઘરે જઈને તેમને શુભેચ્છા પાઠવવાની પ્રથાની સામે પશ્ચિમમાં ભાતભાતનાં કાર્ડ્સ મોકલવામાં આવતાં…

વ્યંગ્ય કવન : (૩૨) ત્રણ હઝલ

-ડો. રઈશ મનીઆર                (૧) સ્વીટ હાર્ટ ! સ્વીટ હાર્ટ ! ઈંગ્લીશમાં તું બડબડ ન કર,હાય ને હાય હાય મહીં ગરબડ ન કર. બિલ્લીની માફક મને નડનડ ન કર,શ્વાન સમજીને મને હડહડ ન કર. હાસ્ય તારું ભયજનક લાગે મને,મેઘલી રાતે…

ટાઈટલ મ્યુઝીક : ૧ : યાદોં કી બારાત

– બીરેન કોઠારી અમુક ફિલ્મો, એનાં ગીતો કોઈ દેખીતાં કારણ વિના બહુ ગમી જાય છે, અને ગમતાં જ રહે છે. 1973માં આવેલી નાસિર હુસેન નિર્મિત-દિગ્દર્શીત ‘યાદોં કી બારાત’ ફિલ્મ આવી શ્રેણીમાં આવે. એ ફિલ્મ રિલીઝ થઈ ત્યારે મેં જોઈ નથી.…

મંજૂ ષા : ૧૯.. સારો સંગાથ યાત્રા સુખદ બનાવે છે

-વીનેશ અંતાણી તુર્કીમાં એક કહેવત છે: ‘સંગાથ સારો હોય તો યાત્રા સુખદ બને છે.’ સારા સંગાથની પહેલી શરત છે વ્યક્તિઓ વચ્ચે સુમેળભર્યો સંબંધ. મેનેજમેન્ટ કન્સલ્ટિન્ગના ક્ષેત્રમાં મહત્ત્વનું પ્રદાન કરનાર કાલીલ જૅમિસન સંબંધ વિશે કહે છે: “દરેક પ્રકારનો સંબંધ તમે હાથમાં…

શિવાજીની સુરતની લૂટ : પ્રકરણ ૧ લું : શાહ આત્મારામ ભૂખણ તે કેાણ?

ઈચ્છારામ સૂર્યરામ દેશાઈ નવું પ્રકરણ શરુ કરીએ તે પહેલાં, હવે મોહનચંદ્રના*] કુળનો ઇતિહાસ વાંચનારને જણાવવો જોઈએ. માણસની મોટાઈ કેટલેક દરજજે તેના કુળપરંપરાના ઇતિહાસ ઉપર આધાર રાખે છે. ઘણા દાખલા એવા જોવામાં આવ્યા છે કે, ઉમદા અમીરી ગુણ ધરાવનારા અને બુદ્ધિના…

જયા-જયંત : અંક ૧ :: પ્રવેશ પહેલો

– ન્હાનાલાલ દલપતરામ કવિ            પાત્રપરિચય સ્થલ : ગિરિદેશ, વન, ને વારાણસી. કાલ : દ્વાપર ને કલિની સન્ધ્યા.           મુખ્ય પાત્રો : દેવર્ષિ : દેવોના ઋષિરાજ. ગિરિરાજ : ગિરિદેશના રાજવી. જયન્ત : ગિરિરાજનો મન્ત્રીપુત્ર. કાશિરાજ : વારાણસીના રાજવી. વામાચાર્ય :…

જયદેવની તેજસ્વી સંગીત પ્રતિભાનું મૂલ્ય હંમેશાં ઓછું અંકાયું : ૧૯૬૪થી ૧૯૭૦

૧૯૬૪થી ૧૯૭૦ :: જયદેવની કારકીર્દીની ઓછી જાણીતી ફિલ્મોનાં ઓછાં જાણીતાં ગીતોનાં વર્ષો સંકલન અને રજૂઆત અશોક વૈષ્ણવ ખુબ લાંબા સમય સુધી સક્રિય રહ્યા, હિંદી ફિલ્મો માટે ત્રણ ત્રણ રાષ્ટ્રીય પુરસ્કારો મળ્યા તેમ છતાં જયદેવ (જન્મ ૩ ઓગસ્ટ, ૧૯૧૯ – અવસાન…

પરદેશીને લગતાં ફિલ્મીગીતો

નિરંજન મહેતા હિંદી ફિલ્મોમાં એક પાત્ર પરદેશી સ્વરૂપે આવે છે અને નાયિકાને કે અન્યને છોડીને ચાલી જાય છે. તેના વિરહમાં ફિલ્મોની પરંપરા પ્રમાણે એક ગીત તો હોવાનું. આવા કેટલાક ગીતોની આ લેખમાં નોંધ કરાઈ છે. ૧૯૪૯ની ફિલ્મ ‘બરસાત’માં આ ભાવને…

પરિસરનો પડકાર : ૧૮ ::: :ભારતના જળ – પ્લાવિત વિસ્તાર

ભારતના જળ – પ્લાવિત વિસ્તાર: (Wetlands Ecosystem) ચંદ્રશેખર પંડ્યા. વિવિધ પ્રકારની પર્યાવરણ પ્રણાલીઓ (ઈકોસિસ્ટમ) વિષે આપણે અગાઉના હપ્તાઓમાં જોઈ ગયાં. પ્રસ્તુત લેખમાં ઘણી જ મહત્વપૂર્ણ ‘વેટલેન્ડ ઈકોસિસ્ટમ’ એટલે કે જળ – પ્લાવિત વિસ્તાર વિષે ચર્ચા કરીશું. પાણીથી ઢંકાયેલા વિસ્તારને વેટલેન્ડ…

સાયન્સ ફેર :: વીતેલા વર્ષ દરમિયાન વિજ્ઞાનક્ષેત્રની કેટલીક રસપ્રદ ઘટનાઓ

જ્વલંત નાયક વર્ષના ૩૬૫ દિવસો દરમિયાન વિજ્ઞાનની અનેક શાખાઓ-પ્રશાખાઓમાં એટલું બધું બની જાય છે કે એનું લિસ્ટ બનાવવવા માટે બીજા ૩૬૫ દિવસની જરૂર પડે! ખેર, અહીં ઇસ ૨૦૧૮ દરમિયાન વિજ્ઞાન ક્ષેત્રે મળેલી અનેક સિદ્ધિઓ પૈકીની કેટલીક રેન્ડમલી સિલેક્ટેડ સિદ્ધીઓ વિષે,…

ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ : ભાગ ર : :આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ : પ્રકરણ ૧૫: સામ્રાજ્યવાદી ભૂખ

દીપક ધોળકિયા ૧૮૨૪ અને ૧૮૪૪ વચ્ચે બે મહત્ત્વના વિદ્રોહ થયા. આજે એના વિશે વાત કરીએ. એક વિદ્રોહમાં અંગ્રેજોજી જીત થઈ પણ સૂરતનો વિદ્રોહ તદ્દન સામાન્ય માણસોનો હતો અને એમાં તે પછીનાં કોંગ્રેસની આગેવાની હેઠળ થયેલાં આંદોલનોનાં બીજ જોવા મળે છે.…

ફિર દેખો યારોં : જળવિવેકની અઘરી કેળવણી જાતે જ મેળવવી પડશે

– બીરેન કોઠારી સમાચાર આનંદના, છતાં નવાઈ પમાડે એવા છે. જો કે, ભલભલી વાતોની હવે નવાઈ નથી રહી એ અલગ વાત છે. ડિસેમ્બરના પહેલા સપ્તાહમાં તેલંગણાના ભદ્રાદ્રિ કોઠાગુડમ જિલ્લાના ગામ ગોથિકોયાના ગ્રામજનો એક વિશિષ્ટ ઉજવણી માટે ભેગા થયા હતા. કાર્યક્રમ…

વ્યંગિસ્તાન : એસીને વાંકે બારણાને ડામ

કિરણ જોશી ‘કચરો વળાઇ રહ્યો છે. પંખો બંધ કરો.’ ‘હમણાં જ પોતું કર્યું છે. પંખો ચાલુ કરો.’ ‘અંદરના રૂમમાં ભેજવાળા કપડાં સુકવ્યા છે. પંખો ચાલુ કરી આવો.’ ‘છોકરાંવ પત્તાંનો મહેલ બનાવી રહ્યાં છે. પંખો બંધ કરો.’ ‘એસી ચાલુ છે. બારણું…

વલદાની વાસરિકા : (૬૫) સલામ, ફ્રાન્સિસ ડિસોઝા યુગલને સલામ…

–વલીભાઈ મુસા “Mercy killing or merciful death – A debate” ને પ્રતિભાવ રૂપે મળેલી કોમેન્ટ્સ પૈકી એક કોમેન્ટ મારા પુત્ર અને અમદાવાદ ખાતેની અમારી ‘Hotel Safar Inn’ના ડાયરેક્ટર અકબરઅલીની પણ હતી. તેણે પોતાની કોમેન્ટમાં મારા આજના વિષય ઉપર આર્ટિકલ લખવા…

સંસ્કૃતિની શોધમાં : વો ઘડી આયેગી…આયેગી…આ ગઈ….

પૂર્વી મોદી મલકાણ આ સફરની શરૂઆત ક્યાંથી કરું? જ્યાં, જે વર્ષમાં મેં પાકિસ્તાન છોડયું હતું ત્યાંથી, તે જ ઘડીથી શરૂ કરું? કારણ કે અતીતમાં રહેલ પાકિસ્તાનની એ ભૂમિને, એ વર્ષને, એ પળને મેં ક્યારેય છોડી જ નથી. તેથી આજે ફરીથી…

વિમાસણઃ સાચું…… બોલવું જોઈએ કે નહીં ?

–સમીર ધોળકિયા કોઈ ને એમ લાગે કે આ તો કેવો સવાલ છે? સાચું તો બોલવું જ જોઈએ ને ! પણ આપણે જીવંત માણસો વચ્ચે રહીએ છીએ અને આ જગતમાં જીવીએ છીએ એટલે બીજાં પાસાં પણ તપાસવાં પડે , ભલે એ…

Science સમાચાર : ૫૫

દીપક ધોળકિયા (૧) તહેરાન ધસી પડવા લાગ્યું છે! ઈરાનમાં પાણીનું સંકટ છે. હવે ભૂગર્ભ પાણીનાં તળ બહુ ઊંડાં થઈ ગયાં છે. છેલ્લાં ચાળીસ વર્ષથી ઈરાન અન્ન મોરચે સ્વાવલંબી બનવા મથે છે. પરિણામે પાણીનો વપરાશ વધી ગયો છે. ભૂગર્બ જળ સરકારી…

લ્યો, આ ચીંધી આંગળી : જૂનાગઢના નવાબસાહેબનું આ કેવું કુટુંબકલ્યાણ !

– રજનીકુમાર પંડ્યા “ચશ્મ–બદ હો દૂર મનકા શીકસ્તા સર ભી હો, લો સરકાર સોરઠ જી.સી.આઈ.ઈ. હુવે.”                            અથવા “કે.સી.એસ.આઈ.કા ઈસસે પહેલે પાયા થા ખિતાબ, અબ હય જી.સી.આઈ.ઈ.સોરઠ કા શેરે તાજદાર” આ બન્ને કાવ્યપંક્તિઓ તો જૂનાગઢના નવાબ માટે લખાયેલા લાંબા પ્રશસ્તિ…

શિવાજીની સુરતની લૂટ ; પ્રવેશક :: લેખક પરિચય

ઈચ્છારામ સૂર્યરામ દેશાઈ ‘શિવાજીની સુરતની લૂંટ’ ૧૮૮૮માં લખાયેલી એક ઐતિહાસિક નવલકથા છે. પ્રસ્તુત ઐતિહાસિક નવલકથામાં શિવાજીએ ઈ.સ. ૧૬૬૨માં અને તે પછી ૧૬૭૦માં સુરતની લૂંટ કરી હતી તેનું કોડીબંધ વર્ણન છે. આ ક્થાને લગતી ‘કેટલીક ઐતિહાસિક માહિતી’ પુસ્તકના અંતમાં પરિશિષ્ટ રૂપે…

જયા-જયંત : આમુખ કાવ્ય : પ્રસ્તાવના

– ન્હાનાલાલ દલપતરામ કવિ સંપાદકીય: સંજોગોવશાત્ જાન્યુઆરી-’૧૯થી લગભગ મે-‘૧૯ સુધી રવિવારી સર્જનાત્મક સાહિત્યમાં આંતરે આપવામાં આવતી ગદ્ય અને પદ્ય કૃતિઓના સ્થાને મહાકવિ ન્હાનાલાલનું અપદ્યાગદ્ય (અછાંદસ) કે ડોલનશૈલી અને ગીતોમાં લખાયેલું નાટક ‘જયા-જયંત (૧૯૧૪) આપવામાં આવશે. આ શૈલીમાંનાં તેમનાં ૧૪ નાટકો…

એક ગીતનાં અનેક સ્વરૂપ – ૯ – સરખા મુખડા, ફિલ્મો જૂદી, અંતરા અને બીજું ઘણું જૂદું [૧૧]

સંકલન અને રજૂઆત અશોક વૈષ્ણવ ગીતના મુખડાના બોલ લગભગ સરખા હોય પણ જૂદી જૂદી ફિલ્મમાં જ્યારે તેને નવા સંદર્ભમાં એક સંપૂર્ણ ગીત તરીકે પ્રયોજવામાં આવે ત્યારે બન્ને ગીત અલગ જ અસર ઊભી કરી શકતાં હોય છે. નિગાહોંસે દિલકા… સલામ આ…

ભારતીય શાસ્ત્રનું આધુનિક દર્શન : સામવેદ – 13

ચિરાગ પટેલ पू.आ. ६.४.२ (६१६) वसन्त इन्नु रन्त्यो ग्रीष्म इन्नु रन्त्यः। वर्षाण्यनु शरदो हेमन्तः शिशिर इन्नु रन्त्यः॥ વસંતઋતુ ખરેખર આનંદદાયક છે. ગ્રીષ્મ આનંદદાયક છે. વર્ષા, શરદ, હેમંત અને શિશિર પણ આનંદદાયક છે. (વામદેવ ગૌતમ) ભૌગોલિક રીતે પૃથ્વીના ભારતીય ઉપખંડમાં છયે…

સંસ્થાની સંસ્કૃતિ વ્યૂહરચનાનું તો કચુંબર કરીને કાચું કાચુંને કાચું ખાઈ જાય – ટોર્બૅન રિક

શું વધારે મહત્ત્વનું – વ્યૂહરચના કે સંસ્થાની સંસ્કૃતિ ? મૂળે પીટર ડ્ર્કર દ્વારા રચાયેલું, ફોર્ડના અધ્યક્ષ માર્ક ફિલ્ડ્સ દ્વારા પ્રચાલિત કરાયેલ કથન – સંસ્થાની સંસ્કૃતિ વ્યૂહરચનાને સવારના નાસ્તામાં ચાવી ખાય છે – સાવે સાવ વાસ્તવિક છે ! જે કંપનીમાં આ…

ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ : ભાગ ર : આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ :: પ્રકરણ ૧૪: જોગીદાસ ખુમાણ અને કંપની

દીપક ધોળકિયા અંગરેજે મલક ઉંટાકીયો, મયણ કેતોક માણત્રણે પરજું તોળીયું, (એમાં) ભારે જોગો ને ભાણ ! [અંગ્રેજોએ આવીને સોરઠ દેશ તોળી જોયો. આ ધરતી કેટલીક વજનદાર છે તે તપાસી જોયું. કાઠીઓની ત્રણે પરજોને(પેટા જાતોને) તોળી જોઈ, એમાં ભાણ ને જોગીદાસ…

ફિર દેખો યારોં : મરવું હોય તે મરો, વિકાસનું તરભાણુ ભરો

– બીરેન કોઠારી આપણા માટે, એટલે કે માનવજાત માટે એક વિચિત્ર મૂંઝવણ અત્યારે જોવા મળે છે. ઔદ્યોગિક ક્રાંતિથી શરૂ થયેલી પૂરપાટ વિકાસની દોટ એની ચરમસીમાએ પહોંચી છે. આ વિકાસની પર્યાવરણ પર થતી વિપરીત અસર વિષે હવે પૂરેપૂરી જાણકારી મળી ચૂકી…

કચ્છનું રણ સત્ય અને….આખ્યાયિકાઓ : ૧૯૬૭ – કચ્છનું મોટું રણ, વિગો કોટ, સત્ય અને….આખ્યાયિકાઓ!

કેપ્ટન નરેન્દ્ર ફણસે ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે ૧૯૬૫ની લડાઈ બાદ સંધિ થઈ. સીમા પરની તંગદિલી ઓછી કરવા બન્ને દેશોની સશસ્ત્ર સેનાઓ સીમા પરથી હઠાવવામાં આવે, અને તેમના સ્થાને ‘અર્ધ-લશ્કરી’ દળ મૂકવામાં આવે. સંધિનો અમલ કરવા ભારતે બૉર્ડર સિક્યુરિટી ફોર્સ (બીએસએફ)ની…

(૬૭) ગ઼ાલિબનું સર્જન, સંકલન, અર્થઘટન અને રસદર્શન–૧૩ ::લાગ઼ર ઇતના હૂઁ કિ ગર તૂ…

– મિર્ઝા ગ઼ાલિબવલીભાઈ મુસા (સંકલનકાર અને રસદર્શનકાર) લાગ઼ર ઇતના હૂઁ કિ ગર તૂ લાગ઼ર ઇતના હૂઁ કિ ગર તૂ બજ઼્મ મેં જા દે મુઝે મેરા જ઼િમ્મા દેખ કર ગર કોઈ બતલા દે મુઝે (૧) (લાગ઼ર= અશક્ત, કમજોર; ગર= અગર, જો;…

ઐતરેય ઉપનિષદમાં ચૈરવેતિ વિષે

– વિમલા હીરપરા આપણા ઐતરેય ઉપનિષદમાં ચૈરવેતિ એટલે કે ફરતા  ને ચરતા રહેવાનો જે આદેશ આપ્યો છે એના વિષેમારા વિચારો રજુ કરુ છું. આપણે સજીવની ઉત્પતિ ને ઉત્ક્રાંતિ નો ઇતિહાસ તપાસીએ તો આ ઉપદેશ સમજાય છે. પશુપંખીઓ ઘાસચારા નેજીવનનિર્વાહ માટે…

દ્રૌપદી એકોક્તિ – એક કલ્પના

નિરંજન મહેતા હું દ્રૌપદી, પાંચાલનરેશ દ્રુપદની તનયા. પાંચાલ દેશની હોવાથી હું પાંચાલી પણ કહેવાવું છું. તમને જાણીને નવાઈ લાગશે કે મારો જન્મ અન્ય મનુષ્યોની જેમ થયો નથી. મારા તાતે ગુરૂ દ્રોણાચાર્ય સામે વેર લેવા પુત્રકામેષ્ટિ યજ્ઞ કર્યો અને તે દ્વારા…

કચ્છનું રણ અને આખ્યાયિકાઓ : પારિચાયિક – પ્રસ્તાવના

બીયાબાન બોલે છેઃ કચ્છનું રણ – વેબગુર્જરીના સંપાદક મંડળના જ્ઞાનવૃદ્ધ સાથી કૅપ્ટન નરેન્દ્ર ફણસે ભારતીય સેનામાં સેવા આપનારા જૂજ ગુજરાતીઓમાંના એક છે, પરંતુ આ ઓળખાણ પૂરતી નથી. એમની ખરી ઓળખાણ તો એ જ છે કે કૅપ્ટન પોતાની અંદર ઊતરીને જીવનારા…

‘ત્યાં સમય નહીં હોય….’ :: ડૉ.ધીરેન્દ્ર મહેતા

ડૉ.દર્શના ધોળકિયા ‘Man is not made for defeat…A man can be destroyed but not defeated…know how to suffer like a man.’ ‘ધ ઓલ્ડ મૅન એન્ડ ધ સી’નું આ વિધાન ગુજરાતીના પ્રખ્યાત નવલકથાકાર, વાર્તાકાર, કવિ, વિવેચક ને અધ્યાપક ડૉ.ધીરેન્દ્ર મહેતાનું પ્રિય…

વડીલ જન તો તેને કહીએ

વડીલ જન તો તેને કહીએ, પરિવાર જોડી રાખે રે, સકળ લોકમાં હળી મળીને, સહુને ખુશ કરી જાણે રે. દુ:ખ સુખ એ સહુના જાણી, જીવન દૃષ્ટાંત સ્થાપે રે, બોધ–શિખામણથી એ અળગા, સ્વમાન સાચું જાણે રે. દુ:ખ, વ્યથા સમસ્યા સૌની, અનુભવથી એ…

ભારતને બિલિયર્ડઝમાં વર્લ્ડ કપ કેવી રીતે મળ્યો?

–કેપ્ટન નરેન્દ્ર ફણસે હા, વાત તો વિશ્વ કપની છે, પણ ક્રિકેટની નહિ. વર્લ્ડ કપ ફૂટબૉલની પણ નહીં. આજની વાત છે અમારા (મૂળ) અમદાવાદના કમલભાઈની. તેઓ દેશ માટે વિશ્વ કપ જીતી આવ્યા હતા. તેમની યાદ તો ત્યારે આવી જ્યારે બ્રાઝિલમાં વર્લ્ડ…

સંગીતકાર સાથે મોહમ્મદ રફીનું પહેલું સૉલો ગીત : ૧૯૫૭-૧૯૫૮

સંકલન અને રજૂઆત અશોક વૈષ્ણવ ૨૦૧૬ના ડીસેમ્બર મહિનાથી આપણે મોહમ્મદ રફીના જન્મદીવસ [૨૪ ડીસેમ્બર, ૧૯૨૪] અને મૃત્યુતિથિની [૩૧ જુલાઇ, ૧૯૮૦] યાદમાં તેમણે જૂદા જૂદા સંગીતકારો સાથે સૌથી પહેલ વહેલાં સૉલો ગીતોની શ્રેણી શરૂ કરી છે. આ શ્રેણીનાં ગીતોને આપણે પાંચ…

ટાઈટલ મ્યુઝીક: સૂરાવલિ, સિનેમા અને સંભારણાં : પરિચાયક લેખ

-બીરેન કોઠારી હિન્‍દી ફિલ્મના સંગીતની વાત નીકળે એટલે મોટે ભાગે તો વાત ગીતોથી શરૂ થાય અને ત્યાં જ પૂરી થાય. હિન્‍દી ફિલ્મોના ગીતની સમૃદ્ધિ એવી માતબર છે કે હવે તો તે આપણી સાંસ્કૃતિક અને સામાજિક ઓળખનો હિસ્સો બની ગયાં છે.…

સુક્ષ્મ જીવોની સૃષ્ટિ (૧૯)…. બેક્ટેરીયા/જીવાણુ

– પીયૂષ મ. પંડ્યા આપણે જેમ જેમ બેક્ટેરિયા વિશે વધુ ને વધુ જાણતા જઈએ છીએ એમ એમ આપણા કૌતૂક્માં વધારો કરનારી વિગતો મળતી જાય છે. છેલ્લી બે કડીઓમાં આ પ્રકારના સુક્ષ્મ જીવોમાં જોવા મળતી પ્રજનનની – ખાસ તો લિંગી પ્રજનનની…

સાયન્સ ફેર :: છેલ્લા વર્ષો દરમિયાન ‘શોધાયેલી’ કેટલીક પ્રજાતિઓ!

જ્વલંત નાયક નૃવંશશાસ્ત્રીઓ કહે છે કે પૃથ્વીના પટ પર અસ્તિત્વ ધરાવતી સજીવ સૃષ્ટિ પૈકી આપણે આજદિન સુધીમાં લગભગ ૮.૭ મિલિયન સજીવો અંગે જાણકારી મેળવી છે, હજી બીજી ૫ મીલીયન પ્રજાતિઓ એવી હશે જેના વિષે આપણે કશું જ નથી જાણતા! અહીં…

ફિર દેખો યારોં : ઈતિહાસમાં નહીં લખાનારી ઈતિહાસકારોની એક ઘટના

બીરેન કોઠારી ‘કોન્ગ્રેસ’ શબ્દનો અર્થ થાય છે મહાસભા, પણ પક્ષાપક્ષીના સંકુચિત અને દ્વેષપ્રેરિત રાજકારણને લઈને આપણા દેશમાં આ શબ્દનો અર્થ એક રાજકીય પક્ષ પૂરતો મર્યાદિત થઈ ગયો છે. રાજકારણીઓનો ઈતિહાસપ્રેમ જાણીતો છે. પહેલાનાં શાસકો ઈતિહાસ બનાવતા, જ્યારે લોકશાહીના શાસકો કાગળ…

ભારતઃ ગુલામી – અને આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ :: ભાગ ર :: આઝાદી માટેનો સંઘર્ષ પ્રકરણ : ૧૩ – ક્ચ્છના રાવ ભારમલજી બીજાનો કંપની સામે વિદ્રોહ (૪)

દીપક ધોળકિયા રાવ ભારમલ સાથે સમજૂતી થઈ ગયા પછી તરત કંપનીએ પોતાનું લશ્કર વાગડ મોકલ્યું, ત્યાં બધા બહારવટિયાઓને દબાવી દીધા અને રાવ ભારમલની આણ માનવા ફરજ પાડી. દરેક ખેતર પરનો વેરો પણ નક્કી કર્યો. આમ, ભારમલજી અંજાર સિવાયના કચ્છના નામના…

કાશ્મીરનો પ્રવાસ અથવા સ્વર્ગનું સ્વપ્ન

સુરસિંહજી તખ્તસિંહજી ગોહિલ ‘કલાપી’ ક્યાંઈ છે ખુબ ધીટ વનનાં ઝાઝાં ફૂલોથી ભર્યાં, વેલીના નવરંગથી લટકતાં સારાં પટોળાં ધર્યાં; ક્યાંઇ છે તૂટીને પડેલ ભુખરાં પાનો વિના ઝાડવાં, જોગીનો ધરી વેષ ભેખ લઈને જાણે બિચારાં પડ્યાં. ક્યાંઈ છે સુઘરી તણા લટકતા માળા…

લે ગઈ દિલ, સફર જાપાનકી : ૧૦. કાન્સાઈ એરપોર્ટ : મૂર્તિમંત થયેલ માણસની કલ્પનાશક્તિ

૦૫/૦૪/૨૦૧૮ દર્શા કિકાણી સવારે વહેલો જ બ્રેકફાસ્ટ પતાવી દીધો. સાડા સાતે તો નાસ્તો કરી સામાન લઈ બધાં બસ આગળ હાજર હતાં. સરસ, રોમાંચક અને સફળ સફર પૂરી કર્યાનો આનંદ હતો તો બીજી બાજુ મિત્રોથી છૂટા પડવાનું દુઃખ હતું. બસમાં સામાન…

વ્યંગ્યચિત્રોના વિશ્વમાં (૧૧) : વ્યંગ્યચિત્રોમાં વર્ષાન્ત સમીક્ષાઓ

રજૂઆત અને સંકલન અશોક વૈષ્ણવ દરેક (ગ્રેગેરીયન) વર્ષ પુરૂં થવામાં હોય એટલે એ વર્ષની મહત્ત્વની ઘટનાઓની જૂદા જૂદા દૃષ્ટિકોણથી સમીક્ષા કરવાનું ચલણ છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી એક બહુ નિયમિત ઘટના બની રહી છે. ઘણાં સામયિકો અને અખબારોમાં વ્યંગ્યચિત્રોના દૃષ્ટિકોણથી આવી સમીક્ષાઓ…

વ્યંગ્ય કવન : (૩૧) આત્મપરિચય

–જ્યોતીન્દ્ર હ. દવે                      [અનુષ્ટુપ] ‘તમારી જાતનો આપો તમે જાતે પરિચય.’તમારું વાક્ય એ વાંચી મને આશ્ચર્ય ઊપજે. જાતને જાણી છે કોણે કે હું જાણી શકું, સખે?જાણે જે જાતને તેયે જણાવે નહિ અન્યને. તથાપિ પૂછતા ત્યારે, મિત્રનું મન રાખવા;જાણું-નાજાણું હું તોયે…

લ્યો, આ ચીંધી આંગળી : આ પુરુષાર્થીના પિતા કેવા વિશિષ્ટ હતા ?

-રજનીકુમાર પંડ્યા [પરાક્રમી વ્યક્તિ જ્યારે જગપ્રસિદ્ધ થાય છે ત્યારે સ્વાભાવિક રીતે જ લોકો એમની સ્તુતિ કરે છે. કશું ખોટું નથી એમાં. એમની કથા રસપ્રદ હોય છે. જાણવી અને માણવી જોઇએ. પણ એક મનલક્ષી લેખક તરીકે મને એમના બાળપણ અને એમના…

Science સમાચાર ૫૪

દીપક ધોળકિયા (૧) અમેરિકા જઈને માણસ તો ઠીક, એના આંતરડાના બૅક્ટેરિયા પણ ‘વેસ્ટર્નાઇઝ્ડ’ બની જાય છે! માણસ અમેરિકા જાય ત્યારે દેશમાં સગાંવહાલાં કહે છે કે એ તો સાવ જ અમેરિકન બની ગયો! સાચી વાત છે. અરે, એના આંતરડાનાં બૅક્ટેરિયા અથવા…

જુલિયેટ

– વલીભાઈ મુસા પારંપરિક લૂક ધરાવતા બેડરૂમની સીલિંગ લાઈટ્સ ઓફ છે. એક માત્ર પ્રવેશદ્વારે ટ્યુબલાઈટ ઝળહળી રહી છે. ઓરડાના મધ્યભાગે પિત્તળના મહાકળશમાં ઉગાડાયેલાં વિવિવિધરંગી ગુલાબનાં ફૂલોની જગ્યાએ માત્ર શ્યામરંગી ગુલાબ જ દેખા દે છે. બારીઓના પડદા શ્યામ અને ફ્લોર ઉપરની…

બંસી કાહે કો બજાઈ : પ્રકરણ ૨૮

લેખિકા : નિર્મલા દેશપાંડે અનુવાદ : કેપ્ટન નરેન્દ્ર ફણસે અને આંબા – જાંબુડીનાં પાંદડાઓમાં થતો સળવળાટ પરાકાષ્ઠાએ પહોંચવા લાગ્યો હતો. ચંદ્રાવતીની આંખો અશ્રુઓથી ઝરવા લાગી. જામુની ક્યાં’ય દેખાતી નહોતી. ક્યારે આવશે આ જામુની? ભુલી તો નથી ગઈ ને? કેમ ભુલે?…